Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.324Jīva Gosvāmī
944 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 5.324
॥
Devanāgarī

तद् एवं भावमार्गसामान्यस्यैव बलवत्त्वेऽपि कैमुत्येन रागानुगायाम् एवाभिधेयत्वम् आह— वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः । ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यम् आपुर् अनुरक्तधियां पुनः किम् ॥ आकृतिधियस् तत्तदाकारा धीर् येषाम् । एवम् एवोक्तं गारुडे— अज्ञानिनः सुरवरं समधिक्षिपन्तो यं पापिनोऽपि शिशुपालसुयोधनाद्याः । मुक्तिं गताः स्मरणमात्रविधूतपापाः कः संशयः परमभक्तिमतां जनानाम् ॥ इति । अतः—यथा वैरानुबन्धेन इत्य् अत्र वैरानुबन्धस्य सर्वत आधिक्यं न योजनीयम् । यच् च— मयि संरम्भयोगेन निस्तीर्य ब्रह्महेलनम् । प्रत्येष्यतं निकाशं मे कालेनाल्पीयसा पुनः ॥ इति जयविजयौ प्रति वैकुण्ठवचनम् । तद् अपि तदपराधाभासभोगार्थम् एव संरम्भयोगाभासं विधत्ते, तत्प्राप्तेस् तयोः स्वाभावैकसिद्धत्वात्, युद्धलीलार्थम् एव तत्प्रपञ्चनात् । अत्र द्वेषादाव् अपि केचिद् भक्तित्वं मन्यन्ते, तद् असत् । भक्तिसेवादिशब्दानाम् आनुकूल्य एव प्रसिद्धेः, वैरे तद्विरोधित्वेन तदसिद्धेश् च । पाद्मोत्तरखण्डे च भक्तिद्वेषादीनां च भेदोऽवगम्यते— योगिभिर् दृश्यते भक्त्या नाभक्त्या दृश्यते क्वचित् । द्रष्टुं न शक्यो रोषाच् च मत्सराद् वा जनार्दनः । इत्य् अत्र च । ननु मन्येऽसुरान् भागवतान् इत्यादौ श्रीमदुद्धववाक्ये तेषाम् अपि भागवतत्वं निर्दिश्यते? मैवं, यतो मन्य इत्य् अनेनोत्प्रेक्षावगमात्, न स्वयं भागवतत्वं तत्रास्तीत्य् एवं सिध्यतीति । सा चोत्प्रेक्षा तेन तच्छोकौत्कण्ठ्यवता केवलदर्शनभाग्यांशेनैव रचिता युक्तैव । यथा, "हन्त वयम् एव बहिर्मुखाः, येषाम् अन्तिमसमये तन्मुखचन्द्रमसो दर्शनसम्भावनापि न विद्यते, येभ्यश् चासुरा अपि भागवताः, ये खलु तदानीं तन्मुखचन्द्रमसो दर्शनसौभाग्यं प्रापुः" इति । तस्मान् न द्वेषादौ कथञ्चिद् अपि भक्तित्वम् । ॥

Transliteration (IAST)

tad evaṁ bhāva-mārga-sāmānyasyaiva balavattve'pi kaimutyena rāgānugāyām evābhidheyatvam āha— vaireṇa yaṁ nṛpatayaḥ śiśupāla-pauṇḍra- śālvādayo gati-vilāsa-vilokanādyaiḥ | dhyāyanta ākṛta-dhiyaḥ śayanāsanādau tat-sāmyam āpur anurakta-dhiyāṁ punaḥ kim || ākṛti-dhiyas tat-tad-ākārā dhīr yeṣām | evam evoktaṁ gāruḍe— ajñāninaḥ sura-varaṁ samadhikṣipanto yaṁ pāpino'pi śiśupāla-suyodhanādyāḥ | muktiṁ gatāḥ smaraṇa-mātra-vidhūta-pāpāḥ kaḥ saṁśayaḥ parama-bhakti-matāṁ janānām || iti | ataḥ—yathā vairānubandhena ity atra vairānubandhasya sarvata ādhikyaṁ na yojanīyam | yac ca— mayi saṁrambha-yogena nistīrya brahma-helanam | pratyeṣyataṁ nikāśaṁ me kālenālpīyasā punaḥ || iti jaya-vijayau prati vaikuṇṭha-vacanam | tad api tad-aparādhābhāsa-bhogārtham eva saṁrambha-yogābhāsaṁ vidhatte, tat-prāptes tayoḥ svābhāvaika-siddhatvāt, yuddha-līlārtham eva tat-prapañcanāt | atra dveṣādāv api kecid bhaktitvaṁ manyante, tad asat | bhakti-sevādi-śabdānām ānukūlya eva prasiddheḥ, vaire tad-virodhitvena tad-asiddheś ca | pādmottara-khaṇḍe ca bhakti-dveṣādīnāṁ ca bhedo'vagamyate— yogibhir dṛśyate bhaktyā nābhaktyā dṛśyate kvacit | draṣṭuṁ na śakyo roṣāc ca matsarād vā janārdanaḥ | ity atra ca | nanu manye'surān bhāgavatān ity-ādau śrīmad-uddhava-vākye teṣām api bhāgavatatvaṁ nirdiśyate? maivaṁ, yato manya ity anenotprekṣāvagamāt, na svayaṁ bhāgavatatvaṁ tatrāstīty evaṁ sidhyatīti | sā cotprekṣā tena tac-chokautkaṇṭhyavatā kevala-darśana-bhāgyāṁśenaiva racitā yuktaiva | yathā, "hanta vayam eva bahirmukhāḥ, yeṣām antima-samaye tan-mukha-candramaso darśana-sambhāvanāpi na vidyate, yebhyaś cāsurā api bhāgavatāḥ, ye khalu tadānīṁ tan-mukha-candramaso darśana-saubhāgyaṁ prāpuḥ" iti | tasmān na dveṣādau kathañcid api bhaktitvam | ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तद्tadТо
एवंevaṁтак:
भावbhāvaнастроения
मार्गmārgaпути
सामान्यस्यैवsāmānyasyaivaвообще именно
बलवत्त्वेऽपिbalavattve'piпри силе также
कैमुत्येनkaimutyena«что уж говорить»
रागानुगायाम्rāgānugāyāmв рагануге
एवाभिधेयत्वम्evābhidheyatvamименно предметом изложения бытие
आहāhaговорит:
वैरेणvaireṇa«враждою
यंyaṁкоторого
नृपतयःnṛpatayaḥцари —
शिशुपालśiśupālaШишупала,
पौण्ड्रpauṇḍraПаундра,
शाल्वादयोśālvādayoШальва и прочие —
गतिgatiпоходки,
विलासvilāsaигр
विलोकनाद्यैःvilokanādyaiḥсозерцанием и прочим
ध्यायन्तdhyāyantaсозерцая,
आकृतākṛtaпринявший
धियःdhiyaḥразум имеющие,
शयनासनादौśayanāsanādauво сне, сидении и прочем, —
तत्tatс Ним
साम्यम्sāmyamравенства
आपुर्āpurдостигли;
अनुरक्तanuraktaпривязанный
धियांdhiyāṁразум имеющих
पुनःpunaḥуж
किम्kimчто?»
आकृतिākṛti«Принявший
धियस्dhiyasразум» —
तत्tatтот
तद्tadи тот
आकाराākārāоблик имеющий
धीर्dhīrразум
येषाम्yeṣāmу которых.
एवम्evamТак
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
गारुडेgāruḍeв Гаруде:
अज्ञानिनःajñāninaḥ«незнающие,
सुरsuraбогов
वरंvaraṁлучшего
समधिक्षिपन्तोsamadhikṣipantoпоносящие
यंyaṁкоторого,
पापिनोऽपिpāpino'piгрешные также,
शिशुपालśiśupālaШишупала,
सुयोधनाद्याःsuyodhanādyāḥСуйодхана и прочие,
मुक्तिंmuktiṁосвобождения
गताःgatāḥдостигли,
स्मरणsmaraṇaпамятованием
मात्रmātraодним
विधूतvidhūtaстряхнувшие
पापाःpāpāḥгрехи, —
कःkaḥкакое
संशयःsaṁśayaḥсомнение
परमparamaвысшую
भक्तिbhaktiпреданность
मतांmatāṁимеющих
जनानाम्janānāmлюдей?»
इतिitiтак.
अतःataḥОттого
यथाyathā«как
वैरानुबन्धेनvairānubandhenaвражды непрерывностью»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
वैरानुबन्धस्यvairānubandhasyaвражды непрерывности
सर्वतsarvataвсего
आधिक्यंādhikyaṁпревосходство
नnaне
योजनीयम्yojanīyamдолжно прилагаться.
यच्yacЧто
चcaже:
मयिmayi«во мне
संरम्भsaṁrambhaярости
योगेनyogenaсопряжением,
निस्तीर्यnistīryaпереправившись через
ब्रह्मbrahmaбрахманов
हेलनम्helanamоскорбление,
प्रत्येष्यतंpratyeṣyataṁвернётесь
निकाशंnikāśaṁблизко
मेmeко мне
कालेनाल्पीयसाkālenālpīyasāвременем весьма малым
पुनःpunaḥснова»
इतिitiтак —
जयjayaДжае
विजयौvijayauи Виджае
प्रतिpratiк
वैकुण्ठvaikuṇṭhaВайкунтхи владыки
वचनम्vacanamречение.
तद्tadТо
अपिapiтакже
तद्tadих
अपराधाभासaparādhābhāsaоскорбления отблеска
भोगार्थम्bhogārthamвкушения ради
एवevaименно
संरम्भsaṁrambhaярости
योगाभासंyogābhāsaṁсопряжения отблеск
विधत्तेvidhatteустанавливает, —
तत्tatтого
प्राप्तेस्prāptesобретения
तयोःtayoḥу них
स्वाभावैकsvābhāvaikaпо природе единою
सिद्धत्वात्siddhatvātдостигнутостью,
युद्धyuddhaбитвы
लीलार्थम्līlārthamигры ради
एवevaименно
तत्tatего
प्रपञ्चनात्prapañcanātразвёртыванием.
अत्रatraЗдесь
द्वेषादाव्dveṣādāvв ненависти и прочем
अपिapiтакже
केचिद्kecidнекоторые
भक्तित्वंbhaktitvaṁпреданность
मन्यन्तेmanyanteмыслят;
तद्tadто
असत्asatнеистинно.
भक्तिbhakti«Преданность»,
सेवादिsevādi«служение» и прочих
शब्दानाम्śabdānāmслов
आनुकूल्यānukūlyaв благоприятности
एवevaименно
प्रसिद्धेःprasiddheḥизвестностью,
वैरेvaireво вражде
तद्tadей
विरोधित्वेनvirodhitvenaпротивностью
तद्tadтого
असिद्धेश्asiddheśнедостижением
चcaже.
पाद्मोत्तरpādmottaraВ Падмы последней
खण्डेkhaṇḍeчасти
चcaже
भक्तिbhaktiпреданности,
द्वेषादीनांdveṣādīnāṁненависти и прочих
चcaже
भेदोऽवगम्यतेbhedo'vagamyateразличие постигается:
योगिभिर्yogibhir«йогинами
दृश्यतेdṛśyateзрится
भक्त्याbhaktyāпреданностью,
नाभक्त्याnābhaktyāне непреданностью
दृश्यतेdṛśyateзрится
क्वचित्kvacitкогда-либо;
द्रष्टुंdraṣṭuṁвидеть
नnaне
शक्योśakyoвозможно
रोषाच्roṣācот гнева
चcaи
मत्सराद्matsarādот зависти
वाvāили
जनार्दनःjanārdanaḥДжанардану»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
चcaже.
ननुnanuНо ведь
मन्येऽसुरान्manye'surān«считаю асуров
भागवतान्bhāgavatānбхагаватами»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее,
श्रीमद्śrīmadв шримад
उद्धवuddhavaУддхавы
वाक्येvākyeречении,
तेषाम्teṣāmих
अपिapiтакже
भागवतत्वंbhāgavatatvaṁбхагаватство
निर्दिश्यतेnirdiśyateуказывается?
मैवंmaivaṁНе так,
यतोyatoибо
मन्यmanya«считаю»
इत्य्ityтак —
अनेनोत्प्रेक्षावगमात्anenotprekṣāvagamātэтим поэтическим допущением постигаемым:
नnaне
स्वयंsvayaṁсамо
भागवतत्वंbhāgavatatvaṁбхагаватство
तत्रास्तीत्य्tatrāstītyтам есть — так
एवंevaṁтак
सिध्यतीतिsidhyatītiдостигается — так.
साsāТо
चोत्प्रेक्षाcotprekṣāже допущение
तेनtenaим,
तच्tacтой
छोकौत्कण्ठ्यवताchokautkaṇṭhyavatāскорбью и тоскою обладающим,
केवलkevalaодного
दर्शनdarśanaвидения
भाग्यांशेनैवbhāgyāṁśenaivaудачи частью именно
रचिताracitāсложено —
युक्तैवyuktaivaуместно именно.
यथाyathāКак:
हन्तhanta«увы,
वयम्vayamмы
एवevaименно
बहिर्मुखाःbahirmukhāḥотвернувшиеся,
येषाम्yeṣāmу которых
अन्तिमantimaв последнее
समयेsamayeвремя
तन्tanЕго
मुखmukhaлика-
चन्द्रमसोcandramasoлуны
दर्शनdarśanaвидения
सम्भावनापिsambhāvanāpiвозможности также
नnaне
विद्यतेvidyateимеется;
येभ्यश्yebhyaśкоторых
चासुराcāsurāже асуры
अपिapiдаже
भागवताःbhāgavatāḥбхагаваты,
येyeкоторые
खलुkhaluведь
तदानींtadānīṁтогда
तन्tanЕго
मुखmukhaлика-
चन्द्रमसोcandramasoлуны
दर्शनdarśanaвидения
सौभाग्यंsaubhāgyaṁсчастье
प्रापुःprāpuḥобрели» —
इतिitiтак.
तस्मान्tasmānПотому
नnaне
द्वेषादौdveṣādauв ненависти и прочем
कथञ्चिद्kathañcidкак-либо
अपिapiтакже
भक्तित्वम्bhaktitvamпреданность.
Translation

Итак, хотя силён и путь настроения вообще, он говорит, что через «что уж говорить» предметом изложения является именно рагануга: «Цари — Шишупала, Паундра, Шальва и прочие, — созерцая Его враждою, во сне, в сидении и прочем, принимая Его облик разумом — Его походку, игры и созерцание, — достигли равенства с Ним; что уж говорить о тех, чей разум привязан?» «Принявшие разум» — те, у кого разум принял тот и тот облик. Так и сказано в Гаруде: «Даже грешные незнающие — Шишупала, Суйодхана и прочие, — поносившие лучшего из богов, достигли освобождения, стряхнув грехи одним памятованием; какое же сомнение о людях, имеющих высшую преданность?» Оттого в «как непрерывностью вражды» не следует прилагать превосходство вражды над всем.\n\nА речение владыки Вайкунтхи Джае и Виджае — «Сопряжением ярости ко мне, переправившись через оскорбление брахманов, вы через весьма малое время вернётесь близко ко мне», — и оно устанавливает лишь отблеск сопряжения ярости, ради вкушения отблеска их оскорбления: ибо то обретение у них достигнуто по самой природе, и развёрнуто это именно ради игры битвы. Здесь некоторые мыслят преданность и в ненависти и прочем, — то неистинно: ибо слова «преданность», «служение» и прочие известны именно в значении благоприятности, а во вражде она противна и потому не достигается. И в последней части Падмы постигается различие преданности и ненависти и прочего: «Зрится йогинами преданностью, а не непреданностью зрится когда-либо; и невозможно видеть Джанардану от гнева или зависти».\n\nНо ведь в речении шримад Уддхавы — «Считаю асуров бхагаватами» и далее — указывается бхагаватство и у них? Не так: ибо словом «считаю» постигается поэтическое допущение, и так получается, что само бхагаватство там не есть. А это допущение уместно: оно сложено им, полным скорби и тоски, лишь по части удачи одного видения. Как: «Увы, это мы отвернувшиеся, у кого в последний час нет и возможности увидеть луну Его лика; а в сравнении с нами и асуры — бхагаваты, ибо они тогда обрели счастье видеть луну Его лика». Потому в ненависти и прочем преданности нет никак.

Version

2b9bb0fee4ba · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC

Available inRU

Page between verses with