अथ मानसलिङ्गविशेषणेनैव मध्यमभागवतं लक्षयति— ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ परमेश्वरे प्रेम करोति, तस्मिन् भक्तियुक्तो भवतीत्य् अर्थः । तथा तदधीनेषु भक्तेषु च मैत्रीं बन्धुभावम् । बालिशेषु तद्भक्तिम् अजानत्सु उदासीनेषु कृपाम् । यथोक्तं श्रीप्रह्लादेन— शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ मायासुखाय भरम् उद्वहतो विमूढान् ॥ इति । आत्मनो द्विषत्सु उपेक्षा, तदीयद्वेषे चित्ताक्षोभेनौदासीन्यम् इत्य् अर्थः । तेष्व् अपि बालिशत्वेन कृपांशसद्भावात्, यथैव श्रीप्रह्लादो हिरण्यकशिपौ । भगवतो भागवतस्य वा द्विषत्सु तु सत्य् अपि चित्तक्षोभे तत्रानभिनिवेशम् इत्य् अर्थः । अस्य बालिशेषु कृपायाः स्फुरणं, द्विषत्सूपेक्षाया एव, न तु प्राग्वत् सर्वत्र तस्य तत्प्रेम्णा वा स्फुरणम् । ततो मध्यमत्वम् । अथोत्तमस्यापि तदधीनदर्शनेन तत्स्फुरणानन्दोदयो विशेषत एव । ततश् च तस्मिन्न् अधिकैव मैत्री यद् भवति, तन् नो निषिध्यते, किन्तु सर्वत्र तद्भावावश्यकता विधीयते । परमोत्तमोत्तमेऽपि तथा दृष्टम्— क्षणार्धेनापि तुलये न स्वर्गं नापुनर्भवम् । भगवत्सङ्गिसङ्गस्य मर्त्यानां किम् उताशिषः ॥ इति । अथ भागवता यूयं प्रियाः स्थ भगवान् यथा इति च रुद्रगीतात् । हरेर् गुणाक्षिप्तमतिर् भगवान् बादरायणिः । अध्यगान् महद् आख्यानं नित्यं विष्णुजनप्रियः ॥ इति सूतवाक्याच् च । एवं भोजानां कुलपांसनः इत्यादौ तत्र बादरायणिप्रभृतीनां द्वेषोऽपि दृश्यते । किन्तु मध्यमानां तत्रानाभिनिवेश एव स्फुरति । तेषां तु तत्रापि तद्विधशास्तृत्वेन निजाभीष्टदेवपरिस्फूर्तिर् न व्याहन्यत एवेति विशेषः । तद्दृष्ट्यैव च श्रीमदुद्धवादीनाम् अपि श्रीदुर्योधनादौ नमस्कारः । सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यद् ईयते तत्र पुमान् अपावृतः । इत्यादि श्रीशिववाक्यवत् । उक्तं च लक्ष्मणाहरणे—सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रम् इत्यादौ दुर्योधनं चेति । यत्र पक्षे च स्वकीयभावस्यैव सर्वत्र परिस्फूर्तेः श्रीभगवदादिद्विषत्स्व् अपि सा पर्यवस्यति, तत्र च नायुक्तता, यतस् ते निजप्राणकोटिनिर्मञ्छनीयतच्चरणपङ्कजपरागलेशास् तेषां दुर्व्यवहारदृष्ट्या क्षुभ्यन्ति । स्वीयभावानुसारेण त्व् एवं मन्यन्ते—"अहो ईदृशश् चेतनो वा कः स्याद् यः पुनर् अस्मिन् सर्वानन्दकन्दकदम्बे निरुपाधिपरमप्रेमास्पदे सकललोकप्रसादकसद्गुणमणिभूषिते सर्वहितपर्यवसायिचर्यामृते श्रीपुरुषोत्तमे तत्प्रियजने वा प्रीतिं न कुर्वीत । तद्द्वेषकारणं तु सुतराम् एवास्मद्बुद्धिपद्धतिम् अतीतम् । तस्माद् ब्रह्मादिस्थावरपर्यन्ता अदुष्टा दुष्टाश् च तस्मिन् बाढं रज्यन्त एव" इति । तद् उक्तं श्रीशुकेन— गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन् नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालसः ॥ को नु राजन्न् इन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युर् उपास्यन् अमरोत्तमैः ॥ इति ।
atha mānasa-liṅga-viśeṣaṇenaiva madhyama-bhāgavataṁ lakṣayati— īśvare tad-adhīneṣu bāliśeṣu dviṣatsu ca | prema-maitrī-kṛpopekṣā yaḥ karoti sa madhyamaḥ || parameśvare prema karoti, tasmin bhakti-yukto bhavatīty arthaḥ | tathā tad-adhīneṣu bhakteṣu ca maitrīṁ bandhu-bhāvam | bāliśeṣu tad-bhaktim ajānatsu udāsīneṣu kṛpām | yathoktaṁ śrī-prahlādena— śoce tato vimukha-cetasa indriyārtha- māyā-sukhāya bharam udvahato vimūḍhān || iti | ātmano dviṣatsu upekṣā, tadīya-dveṣe cittākṣobhenaudāsīnyam ity arthaḥ | teṣv api bāliśatvena kṛpāṁśa-sad-bhāvāt, yathaiva śrī-prahlādo hiraṇyakaśipau | bhagavato bhāgavatasya vā dviṣatsu tu saty api citta-kṣobhe tatrānabhiniveśam ity arthaḥ | asya bāliśeṣu kṛpāyāḥ sphuraṇaṁ, dviṣatsūpekṣāyā eva, na tu prāgvat sarvatra tasya tat-premṇā vā sphuraṇam | tato madhyamatvam | athottamasyāpi tad-adhīna-darśanena tat-sphuraṇānandodayo viśeṣata eva | tataś ca tasminn adhikaiva maitrī yad bhavati, tan no niṣidhyate, kintu sarvatra tad-bhāvāvaśyakatā vidhīyate | paramottamottame'pi tathā dṛṣṭam— kṣaṇārdhenāpi tulaye na svargaṁ nāpunar-bhavam | bhagavat-saṅgi-saṅgasya martyānāṁ kim utāśiṣaḥ || iti | atha bhāgavatā yūyaṁ priyāḥ stha bhagavān yathā iti ca rudra-gītāt | harer guṇākṣipta-matir bhagavān bādarāyaṇiḥ | adhyagān mahad ākhyānaṁ nityaṁ viṣṇu-jana-priyaḥ || iti sūta-vākyāc ca | evaṁ bhojānāṁ kula-pāṁsanaḥ ity-ādau tatra bādarāyaṇi-prabhṛtīnāṁ dveṣo'pi dṛśyate | kintu madhyamānāṁ tatrānābhiniveśa eva sphurati | teṣāṁ tu tatrāpi tad-vidha-śāstṛtvena nijābhīṣṭa-deva-parisphūrtir na vyāhanyata eveti viśeṣaḥ | tad-dṛṣṭyaiva ca śrīmad-uddhavādīnām api śrī-duryodhanādau namaskāraḥ | sattvaṁ viśuddhaṁ vasudeva-śabditaṁ yad īyate tatra pumān apāvṛtaḥ | ity-ādi śrī-śiva-vākyavat | uktaṁ ca lakṣmaṇā-haraṇe—so'bhivandyāmbikā-putram ity-ādau duryodhanaṁ ceti | yatra pakṣe ca svakīya-bhāvasyaiva sarvatra parisphūrteḥ śrī-bhagavad-ādi-dviṣatsv api sā paryavasyati, tatra ca nāyuktatā, yatas te nija-prāṇa-koṭi-nirmañchanīya-tac-caraṇa-paṅkaja-parāga-leśās teṣāṁ durvyavahāra-dṛṣṭyā kṣubhyanti | svīya-bhāvānusāreṇa tv evaṁ manyante—"aho īdṛśaś cetano vā kaḥ syād yaḥ punar asmin sarvānanda-kanda-kadambe nirupādhi-parama-premāspade sakala-loka-prasādaka-sad-guṇa-maṇi-bhūṣite sarva-hita-paryavasāyi-caryāmṛte śrī-puruṣottame tat-priya-jane vā prītiṁ na kurvīta | tad-dveṣa-kāraṇaṁ tu sutarām evāsmad-buddhi-paddhatim atītam | tasmād brahmādi-sthāvara-paryantā aduṣṭā duṣṭāś ca tasmin bāḍhaṁ rajyanta eva" iti | tad uktaṁ śrī-śukena— govinda-bhuja-guptāyāṁ dvāravatyāṁ kurūdvaha | avātsīn nārado'bhīkṣṇaṁ kṛṣṇopāsana-lālasaḥ || ko nu rājann indriya-vān mukunda-caraṇāmbujam | na bhajet sarvato-mṛtyur upāsyan amarottamaiḥ || iti |
Затем уточнением того же умственного признака он определяет среднего бхагавату: «Кто творит любовь ко Владыке, дружество — к подвластным Ему, милость — к неразумным и безразличие — к ненавидящим, тот средний». К Высшему Владыке творит любовь — то есть наделён преданностью к Нему; и так же к преданным, Ему подвластным, — дружество, родственное настроение. К неразумным, не знающим преданности Ему, к безучастным, — милость: как сказано шри Прахладою: «Скорблю о тех обезумевших, чьё сознание отвернулось и кто несёт бремя ради призрачного счастья чувственных предметов». К ненавидящим его самого — безразличие: при их ненависти сознание не возмущается, и в этом безучастность. Ибо и в них по неразумию есть доля милости — как у шри Прахлады к Хираньякашипу. А к ненавидящим Бхагавана или бхагавату — пусть возмущение сознания и есть, но в него не погружаться: таков смысл. У него милость проявляется к неразумным, а к ненавидящим — именно безразличие, а не проявление Его повсюду и не любовь к Нему во всём, как у прежнего. Оттого и срединность.
Затем и у высшего от видения подвластного Ему восходит блаженство того явления — и особо. И если оттого дружество к нему оказывается бóльшим, это не запрещается; предписывается лишь, чтобы настроение это было везде. Так видано и к превосходящему высшего: «Ни небо, ни невозвратное бытие не равняю я и с полумгновением общения со спутником Бхагавана, — что уж говорить о благах смертных». Затем: «Бхагаваты, вы дороги мне, как сам Бхагаван» — из Рудра-гиты; и речением Суты: «Бхагаван Бадараяни, чей разум увлечён качествами Хари, изучил великое сказание, всегда дорогой людям Вишну».
Так в «позоре рода Бходжей» и далее видна и ненависть — к Бадараяни и прочим. Но у средних проявляется именно невхождение в это. А у тех отличие в том, что и там, через карателя такого рода, проявление своего желанного божества не нарушается. Тем же взглядом кланяются шримад Уддхава и прочие шри Дурьодхане и прочим — подобно речению шри Шивы: «Чистейшая саттва, именуемая Васудевою, которой достигают, — там Муж открыт». Сказано и в «Похищении Лакшманы»: «Он, поклонившись сыну Амбики» и далее — и Дурьодхане.
А в том случае, когда собственное настроение проявляется повсюду и простирается даже на ненавидящих шри Бхагавана и прочих, — и здесь неуместности нет. Ибо те, у кого есть крупица пыльцы с Его стоп-лотосов, обмахиваемых миллионами собственных жизней, возмущаются, видя дурное обхождение; но по своему настроению мыслят так: «О, кто же это за одушевлённое существо, которое не полюбило бы Его — корень и средоточие всего блаженства, прибежище безусловной высшей любви, украшенного самоцветами благих качеств, радующих весь мир, чей нектар деяний весь исходит во всеобщее благо, — шри Пурушоттаму, или дорогого Ему человека! А причина ненависти к Нему тем более превзошла стезю нашего разумения. Потому все, от Брахмы до неподвижного, испорченные и неиспорченные, крепко к Нему привязываются». То сказано шри Шукою: «В Дваравати, хранимой рукою Говинды, о лучший из Куру, непрестанно обитал Нарада, жаждущий служить Кришне. Кто же, о царь, наделённый чувствами, не чтил бы стопу-лотос Мукунды, чтимую лучшими из бессмертных, когда смерть отовсюду?»
f04cb7a29230 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Различие среднего и высшего проходит не по чувству, а по тому, докуда оно достаёт: у одного милость останавливается перед враждебным, у другого и во враждебном видно то же желанное.