त एते हि वैष्णवाः सन्तो महत्त्वेन सन्मात्रत्वेन च विभिद्य निर्दिष्टाः । सन्मात्रभेदतारतम्यं चात्र यद् अविविक्तं तद्भक्तिभेदनिरूपणे पुरतो विवेचनीयम् । अन्ये तु स्वगोष्ठ्यपेक्षया वैष्णवाः । तत्र कर्मिषु तदपेक्षया । यथा स्कान्दे मार्कण्डेयभगीरथसंवादे— धर्मार्थं जीवितं येषां सन्तानार्थं च मैथुनम् । पचनं विप्रसुखार्थं ज्ञेयास् ते वैष्णवा नराः ॥ इत्यादि । अत्र श्रीविष्ण्वाज्ञाबुद्ध्यैव तत् तत् क्रियत इति वैष्णवपदेन गम्यते । श्रीविस्णुपुराणे च— न चलति निजवर्णधर्मतो यः सममतिर् आत्मसुहृद्विपक्षपक्षे । न हरति न हन्ति किञ्चिद् उच्चैः स्थितमनसं तम् अवेहि विष्णुभक्तम् ॥ इति । तदर्पणे तु सुतराम् एव वैष्णवत्वम् । यथा पाद्मे पातालखण्डे वैशाखमाहात्म्ये— जीवितं यस्य धर्मार्थे धर्मो हर्यर्थएव च । अहोरात्राणि पुण्यार्थे तं मन्ये वैष्णवं जनम् ॥ इति । तथैव शैवेषु तदपेक्षया, यथा बृहन्नारदीये— शिवे च परमेशाने विष्णौ च परमात्मनि । समबुद्ध्या प्रवर्तन्ते ते वै भागवतोत्तमाः ॥ इति । शैवगोष्ठीषु भागवतोत्तमत्वं तत्रैव प्रसिद्धम् इति तथोक्तम् । वैष्णवतन्त्रे तु तन्निन्दैव— यस् तु नारायणं देवं ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । समत्वेनैव वीक्षेत स पाषण्डी भवेद् ध्रुवम् ॥ इति । तद् एवं तेषां बहुभेदेषु सत्सु तेषाम् एव प्रभावतारतम्येन कृपातारतम्येन भक्तिवासनाभेदतारतम्येन सत्सङ्गात् कालशैघ्र्यस्वरूपवैशिष्ट्याभ्यां भक्तिर् उदयते । एवं ज्ञानिसङ्गाच् च ज्ञानं ज्ञेयम् । तत्र यद्यप्य् अकिञ्चना भक्तिर् एवाभिधेयेति तत्कारणत्वेन तद्भक्तसङ्ग एवाभिधेये सति भक्तोऽपि स एव लक्षितव्यः, तथापि तत्तत्परीक्षार्थम् एव तत्तदनुवादः क्रियते । तत्र प्रथमं तावत् तत्तत्सङ्गाज् जातेन तत्तच्छ्रद्धातत्तत्परम्पराकथारुच्यादिना जातभगवत्साम्मुख्यस्य तत्तदनुषङ्गेनैव तत्तद्भजनीये भगवदाविर्भावविशेषे तद्भजनमार्गविशेषे च रुचिर् जायते । ततश् च विशेषबुभुत्सायां सत्यां तेष्व् एकतोऽनेकतो वा श्रीगुरुत्वेनाश्रिताच् छ्रवणं क्रियते । तच् चोपक्रमोपसंहारादिभिर् अर्थावधारणम्। पुनश् चासम्भावनाविपरीतभावनाविशेषवता स्वयं तद्विचाररूपं मननम् अपि क्रियते । ततो भगवतः सर्वस्मिन्न् एवाविर्भावे तथाविधोऽसौ सदा सर्वत्र विराजत इत्य् एवंरूपा श्रद्धा जायते । तत्रैकस्मिंस् त्व् अनया प्रथमजातया रुच्या सह निजाभीष्टदानसामर्थ्याद्यतिशयवत्तानिर्धारणरूपत्वेन सैव श्रद्धा समुल्लसति । तत्र यद्यप्य् एकत्रैवातिशयितापर्यवसानं सम्भवति, न तु सर्वत्र, तथापि केषांचित् ततो विशिष्टस्याज्ञानाद् अन्यत्रापि तथाबुद्धिरूपा श्रद्धा सम्भवति । एवं भजनमार्गविशेषश् च व्याख्यातव्यः । तद् एवं सिद्धे, ज्ञाने विज्ञानार्थं निदिध्यासनलक्षणतत्तदुपासनामार्गभेदोऽनुष्ठीयते । इत्य् एवं विचारप्रधानानां मार्गो दर्शितः । रुचिप्रधानानां तु न तादृग्विचारापेक्षा जायते । किन्तु साधुसङ्गलीलाकथनश्रवणरुचिश्रद्धाश्रवणाद्यावृत्तिरूप एवासौ मार्गो, यथा—शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य इत्यादिना पूर्वं दर्शितः, सतां प्रसङ्गान् मम वीर्यसंविदः इत्यादौ च द्रष्टव्यः । प्रीतिलक्षणभक्तीच्छूनां तु रुचिप्रधानमार्ग एव श्रेयान्, नाजातरुचीनाम् इव विचारप्रधानः । यथोक्तं प्रह्लादेन— नैते गुणा न गुणिनो महदादयो ये सर्वे मनःप्रभृतयः सहदेवमर्त्याः । आद्यन्तवन्त उरुगाय विदन्ति हि त्वाम् एवं विमृश्य सुधियो विरमन्ति शब्दात् ॥ तत् तेऽर्हत्तम नमःस्तुतिकर्मपूजाः कर्मस्मृतिश् चरणयोः श्रवणं कथायाम् । संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया किं भक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत ॥ इति । कर्म परिचर्या । कर्मस्मृतिर् लीलास्मरणम् । चरणयोर् इति सर्वत्रान्वितं भक्तिव्यञ्जकम् । तद् एतद् उभयस्मिन्न् अपि तद्भजनविधिशिक्षागुरुः प्राक्तनः श्रवणगुरुर् एव भवति, तथाविधस्य प्राप्तत्वात् । प्राक्तनानां बहुत्वेऽपि प्रायस् तेष्व् एवान्यतरोऽभिरुचितः, पूर्वस्माद् एव हेतोः । श्रीमन्त्रगुरुस् त्व् एक एव निषेत्स्यमानत्वाद् बहूनाम् । अथात्र प्रमाणानि—तत्र तदाविर्भावविशेषे रुचिः—महापुरुषम् अभ्यर्चेन् मूर्त्याभिमतयात्मनः इत्यादौ श्रीमदाविर्होत्रादिनाभिप्रेता । भजनविशेषरुचिश् च— वैदिकस् तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः । त्रयाणाम् ईप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ॥ इत्यादौ श्रीभगवताभिप्रेता । अथ श्रवणगुरुम् आह— तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्य् उपशमाश्रयम् ॥ शाब्दे ब्रह्मणि वेदे तात्पर्यविचारेण, परे ब्रह्मणि भगवदादिरूपाविर्भावे तु अपरोक्षानुभवेन निष्णातं तथैव निष्ठां प्राप्तम् । यथोक्तं श्रीपुरञ्जनोपाख्यानाद्युपसंहारे श्रीनारदेन— स वै प्रियतमश् चात्मा यतो न भयम् अण्व् अपि । इति वेद स वै विद्वान् यो विद्वान् स गुरुर् हरिः ॥ इति । ॥
ta ete hi vaiṣṇavāḥ santo mahattvena san-mātratvena ca vibhidya nirdiṣṭāḥ | san-mātra-bheda-tāratamyaṁ cātra yad aviviktaṁ tad-bhakti-bheda-nirūpaṇe purato vivecanīyam | anye tu sva-goṣṭhy-apekṣayā vaiṣṇavāḥ | tatra karmiṣu tad-apekṣayā | yathā skānde mārkaṇḍeya-bhagīratha-saṁvāde— dharmārthaṁ jīvitaṁ yeṣāṁ santānārthaṁ ca maithunam | pacanaṁ vipra-sukhārthaṁ jñeyās te vaiṣṇavā narāḥ || ity-ādi | atra śrī-viṣṇv-ājñā-buddhyaiva tat tat kriyata iti vaiṣṇava-padena gamyate | śrī-visṇu-purāṇe ca— na calati nija-varṇa-dharmato yaḥ sama-matir ātma-suhṛd-vipakṣa-pakṣe | na harati na hanti kiñcid uccaiḥ sthita-manasaṁ tam avehi viṣṇu-bhaktam || iti | tad-arpaṇe tu sutarām eva vaiṣṇavatvam | yathā pādme pātāla-khaṇḍe vaiśākha-māhātmye— jīvitaṁ yasya dharmārthe dharmo hary-arthaeva ca | aho-rātrāṇi puṇyārthe taṁ manye vaiṣṇavaṁ janam || iti | tathaiva śaiveṣu tad-apekṣayā, yathā bṛhan-nāradīye— śive ca parameśāne viṣṇau ca paramātmani | sama-buddhyā pravartante te vai bhāgavatottamāḥ || iti | śaiva-goṣṭhīṣu bhāgavatottamatvaṁ tatraiva prasiddham iti tathoktam | vaiṣṇava-tantre tu tan-nindaiva— yas tu nārāyaṇaṁ devaṁ brahma-rudrādi-daivataiḥ | samatvenaiva vīkṣeta sa pāṣaṇḍī bhaved dhruvam || iti | tad evaṁ teṣāṁ bahu-bhedeṣu satsu teṣām eva prabhāva-tāratamyena kṛpā-tāratamyena bhakti-vāsanā-bheda-tāratamyena sat-saṅgāt kāla-śaighrya-svarūpa-vaiśiṣṭyābhyāṁ bhaktir udayate | evaṁ jñāni-saṅgāc ca jñānaṁ jñeyam | tatra yadyapy akiñcanā bhaktir evābhidheyeti tat-kāraṇatvena tad-bhakta-saṅga evābhidheye sati bhakto'pi sa eva lakṣitavyaḥ, tathāpi tat-tat-parīkṣārtham eva tat-tad-anuvādaḥ kriyate | tatra prathamaṁ tāvat tat-tat-saṅgāj jātena tat-tac-chraddhā-tat-tat-paramparā-kathā-rucy-ādinā jāta-bhagavat-sāmmukhyasya tat-tad-anuṣaṅgenaiva tat-tad-bhajanīye bhagavad-āvirbhāva-viśeṣe tad-bhajana-mārga-viśeṣe ca rucir jāyate | tataś ca viśeṣa-bubhutsāyāṁ satyāṁ teṣv ekato'nekato vā śrī-gurutvenāśritāc chravaṇaṁ kriyate | tac copakramopa-saṁhārādibhir arthāvadhāraṇam| punaś cāsambhāvanā-viparīta-bhāvanā-viśeṣavatā svayaṁ tad-vicāra-rūpaṁ mananam api kriyate | tato bhagavataḥ sarvasminn evāvirbhāve tathāvidho'sau sadā sarvatra virājata ity evaṁ-rūpā śraddhā jāyate | tatraikasmiṁs tv anayā prathama-jātayā rucyā saha nijābhīṣṭa-dāna-sāmarthyādy-atiśayavattā-nirdhāraṇa-rūpatvena saiva śraddhā samullasati | tatra yadyapy ekatraivātiśayitā-paryavasānaṁ sambhavati, na tu sarvatra, tathāpi keṣāṁcit tato viśiṣṭasyājñānād anyatrāpi tathā-buddhi-rūpā śraddhā sambhavati | evaṁ bhajana-mārga-viśeṣaś ca vyākhyātavyaḥ | tad evaṁ siddhe, jñāne vijñānārthaṁ nididhyāsana-lakṣaṇa-tat-tad-upāsanā-mārga-bhedo'nuṣṭhīyate | ity evaṁ vicāra-pradhānānāṁ mārgo darśitaḥ | ruci-pradhānānāṁ tu na tādṛg-vicārāpekṣā jāyate | kintu sādhu-saṅga-līlā-kathana-śravaṇa-ruci-śraddhā-śravaṇādy-āvṛtti-rūpa evāsau mārgo, yathā—śuśrūṣoḥ śraddadhānasya ity-ādinā pūrvaṁ darśitaḥ, satāṁ prasaṅgān mama vīrya-saṁvidaḥ ity-ādau ca draṣṭavyaḥ | prīti-lakṣaṇa-bhaktīcchūnāṁ tu ruci-pradhāna-mārga eva śreyān, nājāta-rucīnām iva vicāra-pradhānaḥ | yathoktaṁ prahlādena— naite guṇā na guṇino mahad-ādayo ye sarve manaḥ-prabhṛtayaḥ sahadeva-martyāḥ | ādy-antavanta urugāya vidanti hi tvām evaṁ vimṛśya sudhiyo viramanti śabdāt || tat te'rhattama namaḥ-stuti-karma-pūjāḥ karma-smṛtiś caraṇayoḥ śravaṇaṁ kathāyām | saṁsevayā tvayi vineti ṣaḍ-aṅgayā kiṁ bhaktiṁ janaḥ paramahaṁsa-gatau labheta || iti | karma paricaryā | karma-smṛtir līlā-smaraṇam | caraṇayor iti sarvatrānvitaṁ bhakti-vyañjakam | tad etad ubhayasminn api tad-bhajana-vidhi-śikṣā-guruḥ prāktanaḥ śravaṇa-gurur eva bhavati, tathāvidhasya prāptatvāt | prāktanānāṁ bahutve'pi prāyas teṣv evānyataro'bhirucitaḥ, pūrvasmād eva hetoḥ | śrī-mantra-gurus tv eka eva niṣetsyamānatvād bahūnām | athātra pramāṇāni—tatra tad-āvirbhāva-viśeṣe ruciḥ—mahā-puruṣam abhyarcen mūrtyābhimatayātmanaḥ ity-ādau śrīmad-āvirhotrādinābhipretā | bhajana-viśeṣa-ruciś ca— vaidikas tāntriko miśra iti me tri-vidho makhaḥ | trayāṇām īpsitenaiva vidhinā māṁ samarcayet || ity-ādau śrī-bhagavatābhipretā | atha śravaṇa-gurum āha— tasmād guruṁ prapadyeta jijñāsuḥ śreya uttamam | śābde pare ca niṣṇātaṁ brahmaṇy upaśamāśrayam || śābde brahmaṇi vede tātparya-vicāreṇa, pare brahmaṇi bhagavad-ādi-rūpāvirbhāve tu aparokṣānubhavena niṣṇātaṁ tathaiva niṣṭhāṁ prāptam | yathoktaṁ śrī-purañjanopākhyānādy-upasaṁhāre śrī-nāradena— sa vai priyatamaś cātmā yato na bhayam aṇv api | iti veda sa vai vidvān yo vidvān sa gurur hariḥ || iti | ||
Вот эти вайшнавы, благие, указаны с разделением — по величию и по одной лишь благости. А степень различий среди просто благих, здесь не различённая, будет рассуждена впереди, при определении различий преданности. Иные же — вайшнавы относительно своего круга. Так, среди деятелей — относительно них. Как в Сканде, в беседе Маркандеи и Бхагиратхи: «Те люди должны быть знаемы вайшнавами, у кого жизнь — ради закона, соитие — ради потомства, а стряпня — ради счастья брахманов» и далее. Здесь словом «вайшнава» постигается, что всё это делается именно с разумением повеления шри Вишну. И в шри Вишну-пуране: «Кто не отходит от закона своего сословия, ровен разумом к себе, к другу и к противной стороне, ничего не отнимает и никого не убивает, — того, чей ум стоит высоко, знай преданным Вишну». А при поднесении всего Ему вайшнавство тем более. Как в Падме, в Патала-кханде, во славе вайшакхи: «У кого жизнь — ради закона, закон — ради Хари, а дни и ночи — ради заслуги, того я считаю вайшнавом».
Так же и среди шайвов — относительно них; как в Брихан-нарадии: «Те воистину высшие бхагаваты, кто движется с ровным разумением к Шиве, высшему владыке, и к Вишну, Параматману». В кругах шайвов высшесть бхагаваты признана именно так, потому так и сказано. А в вайшнавской тантре — именно порицание этого: «Кто взирал бы на бога Нараяну как на равного Брахме, Рудре и прочим божествам, тот непременно стал бы еретиком».
Итак, при множестве различий между ними преданность восходит от общения с благими — по степени их влияния, по степени их милости, по степени различия склонности к преданности, — и обоим образом: и быстротою во времени, и особенностью своей природы. Так же надо знать и о знании — от общения со знающими. И хотя предмет изложения — именно нестяжательная преданность, а раз её причина, общение с преданными Ему, тоже входит в предмет изложения, то и преданный должен определяться именно так, — всё же пересказ того и того делается ради испытания того и того.
Сперва так: у того, у кого от общения с теми и теми родилась обращённость к Бхагавану — от рождённой тем общением веры, от вкуса к рассказам той и той преемственности и прочего, — тем же сопутствием рождается вкус к тому особому явлению Бхагавана, которое чтится там, и к тому особому пути его почитания. А когда является желание узнать особое, совершается слушание — от одного среди них или от многих, принятых как шри гуру. И оно есть уяснение смысла зачином, завершением и прочим. Затем тот, у кого есть особые сомнения и превратные представления, сам совершает и обдумывание — рассуждение об этом. Оттого рождается вера такого облика: он, таков, всегда и повсюду сияет во всяком явлении Бхагавана. А в одном из них вместе с этим впервые родившимся вкусом та же вера расцветает как установление превосходства — способности даровать своё желанное и прочего. И хотя завершение в превосходстве бывает лишь в одном, а не повсюду, — у некоторых, по незнанию превосходящего, такая же по разумению вера бывает и в ином. Так же надо истолковать и особое в пути почитания. И вот, когда знание достигнуто, ради постижения исполняется различие тех и тех путей почитания, имеющих признаком сосредоточение.
Так показан путь тех, у кого преобладает рассуждение. У тех же, у кого преобладает вкус, нужды в таком рассуждении не рождается; их путь есть повторение общения с благими, изложения игр, слушания, вкуса, веры, слушания и прочего — как показано прежде словами «у желающего слушать, верующего» и далее, и как надо видеть в «от общения с благими — познания моей доблести» и далее. А для желающих преданности, признак которой — любовь, лучше именно путь, где преобладает вкус, а не путь рассуждения, как у тех, у кого вкус ещё не родился. Как сказано Прахладою: «Не эти качества и не обладающие качествами, махат и прочие — все, начиная с ума, вместе с богами и смертными, — знают тебя, о многовоспетый, ибо они имеют начало и конец; рассудив так, благоразумные отстают от слова. Потому — разве без служения тебе поклоном, хвалою, служением, почитанием, памятованием твоих деяний, слушанием сказания о твоих стопах — этими шестью членами — обрёл бы человек преданность, цель парамахамс?» «Служение» — прислуживание. «Памятование деяний» — памятование игр. «Стоп» связуется со всем и являет преданность.
И вот: в обоих случаях гуру, обучающий уставу почитания Его, есть именно прежний гуру слушания, ибо таковой уже обретён. А если прежних много, обычно один из них облюбован — по той же причине. Гуру же шри мантры один, ибо множество их запрещено. Теперь свидетельства. Вкус к особому явлению Его подразумевается шримад Авирхотрою и прочими в «Пусть почтит великого Мужа тем образом, который ему любезен» и далее. А вкус к особому почитанию подразумевается шри Бхагаваном в «Ведическое, тантрическое, смешанное — таково моё жертвоприношение трёх родов; пусть чтит меня тем из трёх уставом, который желанен» и далее. Затем он говорит о гуру слушания: «Потому жаждущий высшего блага да прибегнет к гуру — искушённому в словесном и в высшем брахмане, прибежищу успокоения». «В словесном брахмане» — в Веде, рассуждением о смысле; «в высшем брахмане» — в явлении обликом Бхагавана и прочих — непосредственным переживанием; искушённому, то есть обретшему в том же стойкость. Как сказано шри Нарадою в заключении сказания о Пуранджане и прочего: «Тот воистину сведущий, кто знает: он — дражайший и Атман, от которого нет и малейшего страха; а кто сведущ, тот гуру, тот Хари».
dc7c31f4fc5c · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Два пути расходятся не по усердию, а по тому, чем движется человек: одному нужно додумать, другому довольно того, что уже влечёт, — и второму здесь отдано предпочтение, потому что цель его та же, что и средство.