सा भक्तिस् त्रिविधा—आरोपसिद्धा, सङ्गसिद्धा, स्वरूपसिद्धा च । तत्रारोपसिद्धा स्वतो भक्तित्वाभावेऽपि भगवदर्पणादिना भक्तित्वं प्राप्ता कर्मादिरूपा । सङ्गसिद्धा स्वतो भक्तित्वाभावेऽपि तत्परिकरतया संस्थापनेन, तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः इत्यादिप्रकरणेषु, सर्वतो मनसोऽसङ्गम् इत्यादिना लब्धतदन्तःपाता ज्ञानकर्मतदङ्गरूपा । स्वरूपसिद्धा चाज्ञानादिनापि तत्प्रादुर्भावे भक्तित्वाव्यभिचारिणी साक्षात्तदनुगत्यात्मा तदीयश्रवणकीर्तनादिरूपा, श्रवणं कीर्तनं विष्णोः इत्यादौ, विष्णोः श्रवणं विष्णोः कीर्तनम् इति विशिष्टस्यैव विवक्षितत्वात् । तेषाम् अपि नारोपसिद्धत्वं, प्रत्युत मूढप्रोन्मत्तादिषु तदनुकर्तृष्व् अपि कथञ्चित् सम्बन्धेन फलप्रापकत्वात् । स्वरूपसिद्धत्वं, यथा श्रीप्रह्लादस्य पूर्वजन्मनि श्रीनृसिंहचतुर्दश्युपवासः, यथा कुक्कुरमुखगतस्य श्येनस्य भगवन्मन्दिरपरिक्रमः । एवम् अन्यदृष्ट्यादिना मूढादिभिः कृतस्य वन्दनस्यापि ज्ञेयम् । तद् एवं त्रिविधापि सा पुनर् अकैतवा सकैतवा चेति द्विविधा ज्ञेया । तत्रारोपसङ्गसिद्धयोर् यस्या भक्तेः सम्बन्धेन भक्तिपदप्राप्त्यां सामर्थ्यं तन्मात्रापेक्षत्वं चेद् अकैतवत्वं, स्वीयान्यदीयफलापेक्षत्वं चेत् सकैतवत्वम् । स्वरूपसिद्धायाश् च यस्य भगवतः सम्बन्धेन तादृशं माहात्म्यं तन्मात्रापेक्षपरिकरत्वं चेद् अकैतवत्वं, प्रयोजनान्तरापेक्षया कर्मज्ञानपरिकरत्वं चेत् सकैतवत्वम् । इयम् एवाकैतवा अकिञ्चनाख्यत्वेन पूर्वम् उक्ता, धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमः इत्य् एव वास्य तदुभयविधत्वे प्रमाणं ज्ञेयम् । तथोक्तं—प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिर् अन्यद् विडम्बनम् इति । अथ आरोपसिद्धा—एतदर्थम् एव नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितम् इत्यादौ सकामनिष्कामयोर् द्वयोर् अपि कर्मणोर् निन्दा, भगवद्वैमुख्याविशेषात् । तत्र यादृच्छिकचेष्टाया अपि भगवदर्पितत्वे भगवद्धर्मत्वं भवति, किम् उत वैदिककर्मण इति वक्तुं तस्या अपि तद्रूपत्वम् आह— कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर् वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत् तत् ॥ पूर्वं हि धर्मान् भागवतान् ब्रूत इति प्रश्नानन्तरं, ये वै भगवता प्रोक्ता इत्यादिना मुख्यत्वेन साक्षात्तल्लब्धये उपायभूताः श्रवणकीर्तनादयो भागवता धर्मा लक्षिताः । ते चात्रैव शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणेः इत्यादिना कतिचिद् दर्शिताः । उत्तराध्याये च—तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः इत्य् उपक्रमवाक्याद् अनन्तरं, इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया इत्य् उपसंहारवाक्यस्य प्राग् भागवतधर्मत्वेनान्यसङ्गत्यागादिकम् अपि वक्ष्यते—सर्वतो मनसोऽसङ्गम् इत्यादिना । तस्मात् लौकिककर्माद्यर्पणम् इदं, यथाकथञ्चित् तद्धर्मसिद्ध्यर्थम् एवोच्यते । अर्थश् चायं टीकायाम्—आत्मना चित्तेनाहङ्कारेण वा अनुसृतो यः स्वभावस् तस्मात् । अयम् अर्थः—न केवलं विधितः कृतम् एवेति नियमः, स्वभावानुसारि लौकिकम् अपीति । श्रीगीतासु च— यत् करोषि यद् अश्नासि यज् जुहोषि ददासि यत् । यत् तपस्यसि कौन्तेय तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ इति ॥ इत्य् एषा । इतः पूर्वं प्राणबुद्धिधर्माधिकारतः इत्यादिकमन्त्रश् च तथा । अत्र स्वाभाविककर्मणोऽर्पणे दुष्कर्मणो द्विविधा गतिः—ज्ञानेच्छूनाम् अविशेषेण, भक्तीच्छूनां तु अनेन दुर्वासनदुःखदर्शनेन च स करुणामयः करुणां करोत्व् इति वा— या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ इति विष्णुपुराणोक्तप्रकारेण, युवतीनां यथा यूनि यूनां च युवतौ यथा । मनोऽभिरमते तद्वन् मनोऽभिरमतां त्वयि ॥ इति पाद्मोक्तप्रकारेण च मम सुकर्मणि दुष्कर्मणि च यद्रागसामान्यं तत् सर्वतोभावेन भगवद्विषयम् एव भवत्व् इति समाधेयम् । कामिनां तु न सर्वथैव सर्वदुष्कर्मार्पणम्, वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितम् ईश्वरे इत्य् अत्र पुनर् वैदिकम् एवेश्वरेऽर्पितं कुर्वाण इत्य् उक्तेः ॥ ॥
sā bhaktis trividhā—āropa-siddhā, saṅga-siddhā, svarūpa-siddhā ca | tatrāropa-siddhā svato bhaktitvābhāve'pi bhagavad-arpaṇādinā bhaktitvaṁ prāptā karmādi-rūpā | saṅga-siddhā svato bhaktitvābhāve'pi tat-parikaratayā saṁsthāpanena, tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ ity-ādi-prakaraṇeṣu, sarvato manaso'saṅgam ity-ādinā labdha-tad-antaḥ-pātā jñāna-karma-tad-aṅga-rūpā | svarūpa-siddhā cājñānādināpi tat-prādurbhāve bhaktitvāvyabhicāriṇī sākṣāt-tad-anugaty-ātmā tadīya-śravaṇa-kīrtanādi-rūpā, śravaṇaṁ kīrtanaṁ viṣṇoḥ ity-ādau, viṣṇoḥ śravaṇaṁ viṣṇoḥ kīrtanam iti viśiṣṭasyaiva vivakṣitatvāt | teṣām api nāropa-siddhatvaṁ, pratyuta mūḍha-pronmattādiṣu tad-anukartṛṣv api kathañcit sambandhena phala-prāpakatvāt | svarūpa-siddhatvaṁ, yathā śrī-prahlādasya pūrva-janmani śrī-nṛsiṁha-caturdaśy-upavāsaḥ, yathā kukkura-mukha-gatasya śyenasya bhagavan-mandira-parikramaḥ | evam anya-dṛṣṭy-ādinā mūḍhādibhiḥ kṛtasya vandanasyāpi jñeyam | tad evaṁ trividhāpi sā punar akaitavā sakaitavā ceti dvividhā jñeyā | tatrāropa-saṅga-siddhayor yasyā bhakteḥ sambandhena bhakti-pada-prāptyāṁ sāmarthyaṁ tan-mātrāpekṣatvaṁ ced akaitavatvaṁ, svīyānyadīya-phalāpekṣatvaṁ cet sakaitavatvam | svarūpa-siddhāyāś ca yasya bhagavataḥ sambandhena tādṛśaṁ māhātmyaṁ tan-mātrāpekṣa-parikaratvaṁ ced akaitavatvaṁ, prayojanāntarāpekṣayā karma-jñāna-parikaratvaṁ cet sakaitavatvam | iyam evākaitavā akiñcanākhyatvena pūrvam uktā, dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramaḥ ity eva vāsya tad-ubhaya-vidhatve pramāṇaṁ jñeyam | tathoktaṁ—prīyate'malayā bhaktyā harir anyad viḍambanam iti | atha āropa-siddhā—etad-artham eva naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitam ity-ādau sakāma-niṣkāmayor dvayor api karmaṇor nindā, bhagavad-vaimukhyāviśeṣāt | tatra yādṛcchika-ceṣṭāyā api bhagavad-arpitatve bhagavad-dharmatvaṁ bhavati, kim uta vaidika-karmaṇa iti vaktuṁ tasyā api tad-rūpatvam āha— kāyena vācā manasendriyair vā buddhyātmanā vānusṛta-svabhāvāt | karoti yad yat sakalaṁ parasmai nārāyaṇāyeti samarpayet tat || pūrvaṁ hi dharmān bhāgavatān brūta iti praśnānantaraṁ, ye vai bhagavatā proktā ity-ādinā mukhyatvena sākṣāt-tal-labdhaye upāya-bhūtāḥ śravaṇa-kīrtanādayo bhāgavatā dharmā lakṣitāḥ | te cātraiva śṛṇvan subhadrāṇi rathāṅga-pāṇeḥ ity-ādinā katicid darśitāḥ | uttarādhyāye ca—tatra bhāgavatān dharmān śikṣed gurv-ātma-daivataḥ ity upakrama-vākyād anantaraṁ, iti bhāgavatān dharmān śikṣan bhaktyā tad-utthayā ity upasaṁhāra-vākyasya prāg bhāgavata-dharmatvenānya-saṅga-tyāgādikam api vakṣyate—sarvato manaso'saṅgam ity-ādinā | tasmāt laukika-karmādy-arpaṇam idaṁ, yathā-kathañcit tad-dharma-siddhy-artham evocyate | arthaś cāyaṁ ṭīkāyām—ātmanā cittenāhaṅkāreṇa vā anusṛto yaḥ svabhāvas tasmāt | ayam arthaḥ—na kevalaṁ vidhitaḥ kṛtam eveti niyamaḥ, svabhāvānusāri laukikam apīti | śrī-gītāsu ca— yat karoṣi yad aśnāsi yaj juhoṣi dadāsi yat | yat tapasyasi kaunteya tat kuruṣva mad-arpaṇam || iti || ity eṣā | itaḥ pūrvaṁ prāṇa-buddhi-dharmādhikārataḥ ity-ādika-mantraś ca tathā | atra svābhāvika-karmaṇo'rpaṇe duṣkarmaṇo dvividhā gatiḥ—jñānecchūnām aviśeṣeṇa, bhaktīcchūnāṁ tu anena durvāsana-duḥkha-darśanena ca sa karuṇāmayaḥ karuṇāṁ karotv iti vā— yā prītir avivekānāṁ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || iti viṣṇu-purāṇokta-prakāreṇa, yuvatīnāṁ yathā yūni yūnāṁ ca yuvatau yathā | mano'bhiramate tadvan mano'bhiramatāṁ tvayi || iti pādmokta-prakāreṇa ca mama sukarmaṇi duṣkarmaṇi ca yadrāga-sāmānyaṁ tat sarvato-bhāvena bhagavad-viṣayam eva bhavatv iti samādheyam | kāmināṁ tu na sarvathaiva sarva-duṣkarmārpaṇam, vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitam īśvare ity atra punar vaidikam eveśvare'rpitaṁ kurvāṇa ity ukteḥ || ||
Преданность эта трояка: достигнутая наложением, достигнутая соприкосновением и достигнутая собственною природою. Достигнутая наложением — та, что сама по себе преданностью не является, но обретает преданность поднесением Бхагавану и прочим; она имеет облик деяния и прочего. Достигнутая соприкосновением — та, что сама по себе преданностью не является, но установлена как её свита; она получила вхождение туда в разделах «Пусть изучит там бхагаватские законы тот, для кого гуру — жизнь и божество» и далее, словами «отрешённость ума отовсюду» и далее; она имеет облик знания, деяния и их членов. А достигнутая собственною природою — та, что, даже проявляясь от незнания и прочего, преданности не изменяет; её суть — непосредственное следование Ему; она имеет облик слушания о Нём, воспевания Его и прочего — ибо в «слушание, воспевание Вишну» и далее подразумевается именно определённое: слушание о Вишну, воспевание Вишну. И они не достигнуты наложением: напротив, даже у глупцов, безумцев и прочих, кто им подражает, они как-нибудь, по связи, доставляют плод. Достигнутость собственною природою — как пост на четырнадцатый день шри Нрисимхи у шри Прахлады в прежнем рождении, как обход храма Бхагавана ястребом, оказавшимся в пасти собаки. Так же надо знать и о поклоне, совершённом глупцами и прочими с иным видением.
Итак, и троякая, она снова должна быть знаема двоякою: нелукавою и лукавою. У достигнутых наложением и соприкосновением: если способность их обрести звание преданности по связи с тою преданностью чает её одну — нелукавость; если чает плода, своего или чужого, — лукавость. А у достигнутой собственною природою: если быть свитою того Бхагавана, по связи с которым таково её величие, чается ради него одного — нелукавость; если же по чаянию иной цели она становится свитою деяния и знания — лукавость. Эта самая нелукавая прежде названа нестяжательною; а свидетельством того, что она бывает обоих видов, надо знать само «здесь высший закон, отринувший лукавство». Так и сказано: «Хари доволен незапятнанною преданностью; иное — кривлянье».
Теперь достигнутая наложением. Именно ради этого в «даже бездеятельность, лишённая настроения к Ачьюте» и далее порицаются оба деяния — и с желанием, и без желания, ибо отвращённость от Бхагавана одинакова. И чтобы сказать: если даже случайное движение поднесено Бхагавану, оно становится законом Бхагавана, — что уж говорить о ведическом деянии, — он говорит, что и оно имеет тот облик: «Что бы ни творил он телом, речью, умом, чувствами, разумом или собою, следуя своей природе, — всё то пусть поднесёт Высшему Нараяне».
Ведь прежде, сразу после вопроса «Скажите бхагаватские законы», словами «которые изречены Бхагаваном» и далее определены как главные бхагаватские законы — слушание, воспевание и прочие, ставшие средствами к непосредственному обретению Его; и здесь же несколько из них показаны словами «слушающий благое о держащем колесо в руке» и далее. А в следующей главе, сразу после зачинного речения «Пусть изучит там бхагаватские законы тот, для кого гуру — жизнь и божество», и прежде заключительного «так, изучая бхагаватские законы с преданностью, от них восставшею», будет сказано как о бхагаватском законе и об оставлении иного общения и прочем — словами «отрешённость ума отовсюду» и далее. Потому это поднесение мирского деяния и прочего говорится лишь затем, чтобы как-нибудь достичь того закона.
И смысл такой в тике: «собою» — сознанием или самостью; «следуя природе» — от той природы, которой следуют. Смысл таков: правило не в том, что поднести можно только сделанное по уставу, — но и мирское, следующее природе. И в шри Гите: «Что творишь, что ешь, что жертвуешь, что даёшь, чем подвижничаешь, о сын Кунти, — то твори как поднесение мне». И прежде этого так же и мантра «правом дыхания, разума, закона» и далее.
Здесь, при поднесении природного деяния, у дурного деяния двоякий исход: у желающих знания — без различения, а у желающих преданности — через это самое показание страдания от дурной склонности: пусть Милосердный сотворит милость. Или же — образом, сказанным в Вишну-пуране: «Та неотступная любовь, какую неразумные питают к предметам, — пусть она не отойдёт от сердца моего, памятующего тебя»; и образом, сказанным в Падме: «Как ум юниц услаждается юношею, а ум юношей — юницею, так пусть ум мой услаждается тобою», — то есть: пусть то общее пристрастие, что есть у меня и в добром деянии, и в дурном, всецело станет иметь предметом Бхагавана; так это и надо уладить. А у тех, кто с желаниями, поднесение всех дурных деяний всячески не бывает: ибо в «творящий именно сказанное ведою, непривязанный, поднесённое Владыке» вновь сказано — творящий поднесённым Владыке именно ведическое.
85c6054865f7 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Различение здесь не о чине дела, а о том, откуда у него сила: у одного она взята взаймы поднесением, у другого — соседством, у третьего своя, и потому его довольно и в чужих руках.