श्रीशुकोपदेशोपसंहारे च श्रवणम् उपलक्ष्य— संसारसिन्धुम् अतिदुस्तरम् उत्तितीर्षोर् नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य । लीलाकथारसनिषेवणम् अन्तरेण पुंसो भवेद् विविधदुःखदवार्दितस्य ॥ टीका च—अन्यः प्लव उत्तरणसाधनं न भवेद् उपायान्तरासम्भवात् । तत्कथाश्रवणम् एव यथाशक्ति निषेव्यम् ॥ इत्य् एषा । अन्यासाम् अपि भक्तीनां तत्पूर्वकत्वेनैव प्रवृत्तेर् उपायान्तरासम्भवत्वंयुक्तम् । एतदनन्तराध्यायश् च तादृशोपक्रमोपसंहारमय एव । अत्रानुवर्ण्यतेऽभीक्ष्णं भगवान् हरिर् ईश्वरः । यस्य प्रसादजो ब्रह्मा रुद्रः क्रोधसमुद्भवः ॥ इत्य् उपक्रमे, एतत् ते कथितं तात यद् आत्मा पृष्टवान् नृपः । हरेर् विश्वात्मनश् चेष्टां किं भूयः श्रोतुम् इच्छसि ॥ इत्य् उपसंहारेऽपि तादृशमहिमत्वेन पूर्वोक्तलीलाकथाश्रवणस्यैव प्राधान्यात् । अत उपक्रमोपसंहारनिर्दिष्टत्वात् श्रवणोपलक्षितभक्तेर् एवात्रापि प्राधान्यम् । यस् तु तन्मध्ये त्वं तु राजन् मरिष्येति इत्यादिना ज्ञानोपदेशः, स च तस्य या प्रागवगता भक्तिनिष्ठा, तस्याः सम्प्रत्य् अपि स्थैर्यप्रकटनार्थ एव, एकान्तिभक्तेषु भगवता मोक्षवरच्छन्दवत् पूर्वम् अपि तन्निष्ठया स्वत एव मरणभयपरित्यागात् । अनन्तरं च श्रुत्वापि तं ज्ञानोपदेशं स्वस्य भक्तिनिष्ठाया एव स्वयं दर्शयिष्यमाणत्वात् । तत्र प्राचीना तन्निष्ठा, यथा प्रथमे, कृष्णाङ्घ्रिसेवाम् अधिमन्यमानः इति, दध्यौ मुकुन्दाङ्घ्रिम् अनन्यभावः इत्यादि तन्निष्ठतैव । तद्भयपरित्यागो यथा तद्वाक्ये— द्विजोपसृष्टः कुहकस् तक्षको वा दशत्व् अलं गायत विष्णुगाथाः ॥ इति । तज्ज्ञानोपदेशश्रवणानन्तरम् अपि तादृशस्वनिष्ठायाः स्थैर्यदर्शनं यथा तत्र तावत् पद्यत्रयेण तज्ज्ञानोपदेशम् अबहु मत्वा श्रवणलक्षणया भक्त्यैव स्वकृतार्थत्वम् उक्तम्— सिद्धोऽस्म्य् अनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच् च मे साक्षाद् अनादिनिधनो हरिः ॥ नात्यद्भुतम् अहं मन्ये महताम् अच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रहः ॥ पुराणसंहिताम् एताम् अश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तमःश्लोको भगवान् अनुवर्ण्यते ॥ इति । पुनश् चैकेन पद्येन तद्वाक्यगौरवमात्रेणाङ्गीकृतस्य ब्रह्मज्ञानस्य तक्षकादिभयनिवृत्तिहेतुत्वम् उक्त्वाप्य् अन्येन तदूर्ध्वम् अधोक्षज एव वाक्चेतसोस् तन्नामकीर्तनध्यानावेशानुज्ञा प्रार्थिता— भगवंस् तक्षकादिभ्यो मृत्युं यो न बिभेम्य् अहम् । प्रविष्टो ब्रह्मनिर्वाणम् अभयं दर्शितं त्वया ॥ अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्य् अधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेतः प्रवेश्य विसृजाम्य् असून् ॥ इति । अथ पुनर् अन्येन पद्येनाज्ञाननिरासकज्ञानविज्ञानसिद्धिश् च भगवत्पदारविन्ददर्शनसुखान्तर्भूतैव मम स्फुरतीति विज्ञापितम् । यथा— अज्ञानं च निवृत्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवतः पदम् ॥ इति । अत्र पदशब्दस्य चरणारविन्दाभिधायकत्वे, ज्ञानेन वैयासकिशब्दितेनभेजे खगेन्द्रध्वजपादमूलम् इत्य् एवास्ति प्रथमे साधकम् । तद् एतत् प्रकरणार्थस् तत्र श्रीसूतेनैव स्पष्टीकृतः— ब्रह्मकोपोत्थिताद् यस् तु तक्षकात् प्राणविप्लवात् । न सम्मुमोहोरुभयाद् भगवत्य् अर्पिताशयः ॥ नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात् सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥ इति । तथा पूर्वं द्वादशस्यैव तृतीये प्रथमस्कन्धान्तःस्थस्य— अतः पृच्छामि संसिद्धिं योगिनां परमं गुरुम् । पुरुषस्येह यत् कार्यं म्रियमाणस्य सर्वथा ॥ इत्य् अस्य राजप्रश्नस्योत्तरत्वेन भगवद्ध्यानकीर्तने एव स्वयं श्रीशुकदेवेनाप्य् उपदिष्टे— तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्य् अवहितस् ततो याति परां गतिम् ॥ म्रियमाणैर् अभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः । आत्मभावं नयत्य् अङ्ग सर्वात्मा सर्वसम्भवः ॥ कलेर् दोषनिधे राजन्न् अस्ति ह्य् एको महान् गुणः । कीर्तनाद् एव कृष्णस्य मुक्तसङ्गः परं व्रजेत् ॥ इत्यादिना । ततस् तत्र केशवे। अवहितः कृतावधानः । आत्मभावम् आत्मनो भक्तिम् । अस्तु तावद् आयाससाध्यं ध्यानम्। हि यस्माद् अनायाससाध्यात् कीर्तनाद् एवेत्य् अर्थः । द्वितीयस्कन्धेऽपि, न ह्य् अतोऽन्यः शिवः पन्था इत्यादिना, एवम् एतन् निगदितम् इत्य् अन्तेन ग्रन्थेन नानाङ्गवान् शुद्धभक्तियोग एव तत्रोत्तरत्वेन पर्यवसितः । तत्रापि, पिबन्ति ये भगवतः इत्यादिना लीलाकथाश्रवण एव परमपर्यवसानं दृश्यते । तस्मात् साधूक्तं त्वं तु राजन् मरिष्येति इत्यादिकं तद्भक्तिनिष्ठाप्रकटनार्थम् एवेति । यतो भक्ताव् एव तदुपदेशस्य तात्पर्यम् । अत एव द्वितीयस्याष्टमे राजप्रार्थना च नान्यथा स्यात्—कृष्णे निवेश्य निःसङ्गं मनस् त्यक्ष्ये कलेवरम् इति । तद् एवं, अत्रानुवर्ण्यतेऽभीक्ष्णं इत्याद्यनुसारेणापि साध्व् एव स्थापितं संसारसिन्धुम् अतिदुस्तरम् इत्यादि ॥ ॥
śrī-śukopadeśopasaṁhāre ca śravaṇam upalakṣya— saṁsāra-sindhum atidustaram uttitīrṣor nānyaḥ plavo bhagavataḥ puruṣottamasya | līlā-kathā-rasa-niṣevaṇam antareṇa puṁso bhaved vividha-duḥkha-davārditasya || ṭīkā ca—anyaḥ plava uttaraṇa-sādhanaṁ na bhaved upāyāntarāsambhavāt | tat-kathā-śravaṇam eva yathā-śakti niṣevyam || ity eṣā | anyāsām api bhaktīnāṁ tat-pūrvakatvenaiva pravṛtter upāyāntarāsambhavatvaṁyuktam | etad-anantarādhyāyaś ca tādṛśopakramopasaṁhāra-maya eva | atrānuvarṇyate'bhīkṣṇaṁ bhagavān harir īśvaraḥ | yasya prasādajo brahmā rudraḥ krodha-samudbhavaḥ || ity upakrame, etat te kathitaṁ tāta yad ātmā pṛṣṭavān nṛpaḥ | harer viśvātmanaś ceṣṭāṁ kiṁ bhūyaḥ śrotum icchasi || ity upasaṁhāre'pi tādṛśa-mahimatvena pūrvokta-līlā-kathā-śravaṇasyaiva prādhānyāt | ata upakramopasaṁhāra-nirdiṣṭatvāt śravaṇopalakṣita-bhakter evātrāpi prādhānyam | yas tu tan-madhye tvaṁ tu rājan mariṣyeti ity-ādinā jñānopadeśaḥ, sa ca tasya yā prāg-avagatā bhakti-niṣṭhā, tasyāḥ sampraty api sthairya-prakaṭanārtha eva, ekānti-bhakteṣu bhagavatā mokṣa-vara-cchandavat pūrvam api tan-niṣṭhayā svata eva maraṇa-bhaya-parityāgāt | anantaraṁ ca śrutvāpi taṁ jñānopadeśaṁ svasya bhakti-niṣṭhāyā eva svayaṁ darśayiṣyamāṇatvāt | tatra prācīnā tan-niṣṭhā, yathā prathame, kṛṣṇāṅghri-sevām adhimanyamānaḥ iti, dadhyau mukundāṅghrim ananya-bhāvaḥ ity-ādi tan-niṣṭhataiva | tad-bhaya-parityāgo yathā tad-vākye— dvijopasṛṣṭaḥ kuhakas takṣako vā daśatv alaṁ gāyata viṣṇu-gāthāḥ || iti | taj-jñānopadeśa-śravaṇānantaram api tādṛśa-sva-niṣṭhāyāḥ sthairya-darśanaṁ yathā tatra tāvat padya-trayeṇa taj-jñānopadeśam abahu matvā śravaṇa-lakṣaṇayā bhaktyaiva sva-kṛtārthatvam uktam— siddho'smy anugṛhīto'smi bhavatā karuṇātmanā | śrāvito yac ca me sākṣād anādi-nidhano hariḥ || nātyadbhutam ahaṁ manye mahatām acyutātmanām | ajñeṣu tāpa-tapteṣu bhūteṣu yad-anugrahaḥ || purāṇa-saṁhitām etām aśrauṣma bhavato vayam | yasyāṁ khalūttamaḥśloko bhagavān anuvarṇyate || iti | punaś caikena padyena tad-vākya-gaurava-mātreṇāṅgīkṛtasya brahma-jñānasya takṣakādi-bhaya-nivṛtti-hetutvam uktvāpy anyena tad-ūrdhvam adhokṣaja eva vāk-cetasos tan-nāma-kīrtana-dhyānāveśānujñā prārthitā— bhagavaṁs takṣakādibhyo mṛtyuṁ yo na bibhemy aham | praviṣṭo brahma-nirvāṇam abhayaṁ darśitaṁ tvayā || anujānīhi māṁ brahman vācaṁ yacchāmy adhokṣaje | mukta-kāmāśayaṁ cetaḥ praveśya visṛjāmy asūn || iti | atha punar anyena padyenājñāna-nirāsaka-jñāna-vijñāna-siddhiś ca bhagavat-padāravinda-darśana-sukhāntarbhūtaiva mama sphuratīti vijñāpitam | yathā— ajñānaṁ ca nivṛttaṁ me jñāna-vijñāna-niṣṭhayā | bhavatā darśitaṁ kṣemaṁ paraṁ bhagavataḥ padam || iti | atra pada-śabdasya caraṇāravindābhidhāyakatve, jñānena vaiyāsaki-śabditenabheje khagendra-dhvaja-pāda-mūlam ity evāsti prathame sādhakam | tad etat prakaraṇārthas tatra śrī-sūtenaiva spaṣṭīkṛtaḥ— brahma-kopotthitād yas tu takṣakāt prāṇa-viplavāt | na sammumohoru-bhayād bhagavaty arpitāśayaḥ || nottamaśloka-vārtānāṁ juṣatāṁ tat-kathāmṛtam | syāt sambhramo'nta-kāle'pi smaratāṁ tat-padāmbujam || iti | tathā pūrvaṁ dvādaśasyaiva tṛtīye prathama-skandhāntaḥ-sthasya— ataḥ pṛcchāmi saṁsiddhiṁ yogināṁ paramaṁ gurum | puruṣasyeha yat kāryaṁ mriyamāṇasya sarvathā || ity asya rāja-praśnasyottaratvena bhagavad-dhyāna-kīrtane eva svayaṁ śrī-śukadevenāpy upadiṣṭe— tasmāt sarvātmanā rājan hṛdisthaṁ kuru keśavam | mriyamāṇo hy avahitas tato yāti parāṁ gatim || mriyamāṇair abhidhyeyo bhagavān parameśvaraḥ | ātma-bhāvaṁ nayaty aṅga sarvātmā sarva-sambhavaḥ || kaler doṣa-nidhe rājann asti hy eko mahān guṇaḥ | kīrtanād eva kṛṣṇasya mukta-saṅgaḥ paraṁ vrajet || ity-ādinā | tatas tatra keśave| avahitaḥ kṛtāvadhānaḥ | ātma-bhāvam ātmano bhaktim | astu tāvad āyāsa-sādhyaṁ dhyānam| hi yasmād anāyāsa-sādhyāt kīrtanād evety arthaḥ | dvitīya-skandhe'pi, na hy ato'nyaḥ śivaḥ panthā ity-ādinā, evam etan nigaditam ity antena granthena nānāṅgavān śuddha-bhakti-yoga eva tatrottaratvena paryavasitaḥ | tatrāpi, pibanti ye bhagavataḥ ity-ādinā līlā-kathā-śravaṇa eva parama-paryavasānaṁ dṛśyate | tasmāt sādhūktaṁ tvaṁ tu rājan mariṣyeti ity-ādikaṁ tad-bhakti-niṣṭhā-prakaṭanārtham eveti | yato bhaktāv eva tad-upadeśasya tātparyam | ata eva dvitīyasyāṣṭame rāja-prārthanā ca nānyathā syāt—kṛṣṇe niveśya niḥsaṅgaṁ manas tyakṣye kalevaram iti | tad evaṁ, atrānuvarṇyate'bhīkṣṇaṁ ity-ādy-anusāreṇāpi sādhv eva sthāpitaṁ saṁsāra-sindhum atidustaram ity-ādi || ||
И в заключении наставления шри Шуки, обозначив слушание: «Для желающего переплыть непреодолимейший океан самсары нет иного плота, кроме служения вкусу сказаний об играх Бхагавана Пурушоттамы, — для человека, палимого пожаром многообразных страданий». И тика: «Иного плота — средства переправы — нет, ибо иное средство невозможно; слушанию сказаний о нём и надо служить по мере сил». И об иных преданностях уместно сказать то же — что иное средство невозможно, — ибо и они начинаются не прежде слушания.
И следующая за этим глава вся составлена таким же зачином и заключением. Зачин: «Здесь непрестанно воспевается Бхагаван Хари, Владыка, у которого Брахма рождён из милости, а Рудра возник из гнева». Заключение: «Это рассказано тебе, дорогой, — о чём сам спросил царь, — деяние Хари, души вселенной. Что ещё желаешь слушать?» И в том и в другом главенствует именно слушание сказаний об играх, о котором сказано прежде, — с таким величием. А раз оно указано зачином и заключением, то и здесь главенствует преданность, обозначенная слушанием.
Что же до наставления в знании посреди этого — «А ты, о царь, умрёшь» и далее, — то оно дано лишь затем, чтобы и ныне явить устойчивость той твёрдости в преданности, что была постигнута в нём прежде: как Бхагаван предлагает исключительным преданным дар освобождения, — ведь страх смерти был оставлен им и раньше, сам собою, той самой твёрдостью. И оттого, что после, даже услышав наставление в знании, он сам явит твёрдость именно своей преданности.
Прежняя его твёрдость — как в первой песни: «ставящий выше служение стопам Кришны», «помышлял о стопе Мукунды, не имея иного настроения» и прочее — это и есть та твёрдость. А оставленность страха — как в его же речении: «Пусть жалит оборотень, насланный дваждырождённым, или сам Такшака, — довольно; пойте сказания о Вишну».
Явление же устойчивости такой его твёрдости и после слушания наставления в знании — вот оно: там сперва тремя стихами, не сочтя наставление в знании за многое, он говорит, что исполнен именно преданностью, обозначаемой слушанием: «Я стал достигшим, я облагодетельствован тобою, милосердным: ведь мне дан был услышан сам безначальный и бесконечный Хари. Не слишком дивной считаю я ту милость великих, имеющих душою Ачьюту, к существам незнающим, палимым жаром. Мы услышали от тебя это собрание пураны, в котором воспевается Уттамашлока, Бхагаван».
И затем, одним стихом сказав, что знание Брахмана, принятое им лишь из уважения к слову учителя, есть причина прекращения страха перед Такшакой и прочим, он другим стихом испросил и того выше: дозволения ввести речь и сознание именно в Адхокшаджу — в воспевание его имени и в созерцание: «О владыка, смерти от Такшаки и прочих я не боюсь: я вошёл в угасание Брахмана, бесстрашное, явленное тобою. Дозволь мне, о брахман: речь я вручаю Адхокшадже и, введя в него сознание, свободное от хранилища желаний, отпускаю дыхания».
А затем ещё одним стихом возвещено: и достижение знания и ведения, отметающего неведение, является у меня объятым счастьем видения лотосных стоп Бхагавана. Как: «Неведение моё прекращено твёрдостью в знании и ведении; тобою явлена благая высшая стопа Бхагавана». А что слово «стопа» обозначает здесь лотосную стопу, тому есть довод в первой песни: «знанием, называемым сыном Вьясы, обрёл подножие стоп того, чьё знамя — царь птиц».
Этот смысл раздела там прояснил сам шри Сута: «Он не смутился от великого страха перед Такшакой, погубителем жизни, порождённым гневом брахмана, — ибо вручил сердце Бхагавану. Не бывает смятения даже в смертный час у вкушающих вести об Уттамашлоке, нектар сказаний о нём, у помнящих его лотосную стопу».
Так же и прежде, в третьей главе двенадцатой песни, на вопрос царя, стоящий внутри первой песни, — «Оттого и спрашиваю высшего учителя йогинов о совершенстве: что всячески должно делать здесь человеку умирающему?» — сам шри Шукадева в ответ преподал именно созерцание и воспевание Бхагавана: «Потому, о царь, всей душою сделай Кешаву стоящим в сердце; умирающий, сосредоточенный, идёт оттого высшим путём. Созерцаемый умирающими, Бхагаван, высший Владыка, приводит к расположению к себе, о милый, — душа всего, источник всего. У Кали, вместилища пороков, о царь, есть одно великое достоинство: одним воспеванием Кришны свободный от привязанности да идёт к высшему» и далее. «Оттого» — в Кешаве; «сосредоточенный» — обративший внимание; «расположение к себе» — преданность себе. Пусть созерцание достигается усилием, — «ведь» стоит здесь оттого, что воспеванием оно достигается без усилия. Вот смысл.
И во второй песни текстом от «Ведь нет иного благого пути, кроме этого» и далее до «Так это изречено» в ответ положено именно чистое многочленное сопряжение с преданностью. И там тоже — от «Те, кто пьют Бхагавана» и далее — высшим завершением видится именно слушание сказаний об играх. Потому хорошо сказано, что «А ты, о царь, умрёшь» и прочее дано лишь ради явления его твёрдости в преданности: ведь устремление того наставления — именно преданность. Оттого и моление царя в восьмой главе второй песни не могло быть иным: «Вложив непривязанный ум в Кришну, оставлю тело». Итак, и следованием «Здесь непрестанно воспевается» и далее хорошо установлено «Океан самсары непреодолимейший» и далее.
45507f5c80ab · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Разбор идёт по краям текста: чем начата глава и чем кончена — то в ней и главное. Наставление в знании остаётся внутри как проверка, а не как итог: царь выслушал его и заговорил о слушании.
Показательно и то, чем измерена твёрдость — не словами, а последним распоряжением: речь отдана имени, ум вложен в Кришну, дыхания отпущены.