इत्य् उक्त्या तदेकनिदानत्वेन निर्गुणत्वम् एव । ननु— मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ इति श्रीमत्स्यदेवस्य वचनेन ब्रह्मज्ञानम् अपि श्रीभगवत्प्रसादोत्थं श्रूयते, तत् कथं तस्य सगुणत्वम्? उच्यते—ब्रह्मज्ञानं द्विविधानां जायते । तत्र भगवदुपासकानाम् आनुषङ्गिकत्वेन, ब्रह्मोपासकानां स्वतन्त्रत्वेन । भगवदुपासकैस् तु भगवच्छक्तिरूपया भक्त्या किञ्चिद्भेदेनैव गृह्यते । तच् च ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति इत्यादिश्रीगीतोक्तानुसारेण, आत्मारामाश् चमुनयः इत्याद्यनुसारेण च भगवतः पराख्यभक्तिपरिकरो भवति । ब्रह्मोपासकैस् तु पूर्ववद् अभेदेनैव गृह्यते, तत्फलस्य नात्यन्तिकं विगणयत्य् अपि ते प्रसादम् इत्युक्तदिशा परैर् आत्यन्तिकत्वेन मतस्यापि, परमविद्वद्भिर् अनादृतत्वात्, तथा भक्तिविरुद्धत्वेन स्वर्गापवर्गनरकेष्व् अपि तुल्यार्थदर्शिनः इत्य् उक्त्या, नरकवद् अपवर्गस्यापि हेयत्वात् प्रसादाभास एवासौ । स्वमत्यनुसारेण प्रसादतया गृह्यमाणश् चेन्मतिकल्पितत्वात् सगुण एव । ततः कैवल्यज्ञानम् अपि तथा । विशेषतस् तस्य सगुणसम्बन्धेन जन्माङ्गीकृतम् अस्ति । ननु अन्तर् बहिश् च करणं पुरुषस्य गुणमयम् एव । तदुद्भवयोर् भक्तिरूपयोः ज्ञानक्रिययोः कथं निर्गुणत्वम्? उच्यते, ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर् वा न तावज् जडस्य त्रैगुण्यस्य धर्मः, घटस्येव । न च चिद्रूपस्यापि जीवस्य ईश्वराधीनशक्तित्वेनामुख्यत्वात्, देवताविष्टपुरुषस्येव, ततः परमात्मचैतन्यस्यैवेत्य् आयाति । तथोक्तं— देहेन्द्रियप्राणमनोधियोऽमी यदंशविद्धाः प्रचरन्ति कर्मसु । इति । तथा च श्रुतिः—प्राणस्य प्राणम् उत चक्षुषश् चक्षुर् उत श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो ये मनो विदुः इति, न ऋते तत् क्रियते किं च नारे इत्यादिका । तद् एवं सति त्रैगुण्यकार्यप्राधान्येन भवन्त्यौ ते गुणमयत्वेनोच्येते । परमेश्वरप्राधान्येन तु स्वतो गुणातीते एव ते । तद् उक्तं देवामृतपानाध्याये श्रीशुकेन— यद् युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभिर् देहात्मजादिषु नृभिस् तद् असत् पृथक्त्वात् । तैर् एव सद् भवति यत् क्रियतेऽपृथक्त्वात् सर्वस्य तद् भवति मूलनिषेचनं यत् ॥ इति । पृथक्त्वात् परमात्मेतराश्रयत्वात् । अपृथक्त्वात् तदेकाश्रयत्वाद् इत्य् अर्थः । अतो युक्तम् एव ज्ञानक्रियात्मिकाया हरिभक्तेर् निर्गुणत्वम् । विशेषतस् तस्या गुणसम्बन्धेन जन्माभावश् चाङ्गीकृतः, न तु ब्रह्मज्ञानस्येव गुणसम्बन्धेन जन्मभाव इति । ततोऽसौ भक्तिस् तस्यापि प्रीणनत्वादिगुणैर् उदाहरिष्यते । यत् तु श्रीकपिलदेवेन भक्तेर् अपि निर्गुणसगुणावस्थाः कथितास् ताः पुनः पुरुषान्तःकरणगुणा एव तस्याम् उपचर्यन्त इति स्थितम् ॥
ity uktyā tad-eka-nidānatvena nirguṇatvam eva | nanu— madīyaṁ mahimānaṁ ca paraṁ brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṁ me sampraśnair vivṛtaṁ hṛdi || iti śrī-matsya-devasya vacanena brahma-jñānam api śrī-bhagavat-prasādotthaṁ śrūyate, tat kathaṁ tasya saguṇatvam? ucyate—brahma-jñānaṁ dvividhānāṁ jāyate | tatra bhagavad-upāsakānām ānuṣaṅgikatvena, brahmopāsakānāṁ svatantratvena | bhagavad-upāsakais tu bhagavac-chakti-rūpayā bhaktyā kiñcid-bhedenaiva gṛhyate | tac ca brahma-bhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati ity-ādi-śrī-gītoktānusāreṇa, ātmārāmāś camunayaḥ ity-ādy-anusāreṇa ca bhagavataḥ parākhya-bhakti-parikaro bhavati | brahmopāsakais tu pūrvavad abhedenaiva gṛhyate, tat-phalasya nātyantikaṁ vigaṇayaty api te prasādam ity-ukta-diśā parair ātyantikatvena matasyāpi, parama-vidvadbhir anādṛtatvāt, tathā bhakti-viruddhatvena svargāpavarga-narakeṣv api tulyārtha-darśinaḥ ity uktyā, narakavad apavargasyāpi heyatvāt prasādābhāsa evāsau | sva-maty-anusāreṇa prasādatayā gṛhyamāṇaś cenmati-kalpitatvāt sa-guṇa eva | tataḥ kaivalya-jñānam api tathā | viśeṣatas tasya sa-guṇa-sambandhena janmāṅgīkṛtam asti | nanu antar bahiś ca karaṇaṁ puruṣasya guṇamayam eva | tad-udbhavayor bhakti-rūpayoḥ jñāna-kriyayoḥ kathaṁ nirguṇatvam? ucyate, jñāna-śaktiḥ kriyā-śaktir vā na tāvaj jaḍasya traiguṇyasya dharmaḥ, ghaṭasyeva | na ca cid-rūpasyāpi jīvasya īśvarādhīna-śaktitvenāmukhyatvāt, devatāviṣṭa-puruṣasyeva, tataḥ paramātma-caitanyasyaivety āyāti | tathoktaṁ— dehendriya-prāṇa-mano-dhiyo'mī yad-aṁśa-viddhāḥ pracaranti karmasu | iti | tathā ca śrutiḥ—prāṇasya prāṇam uta cakṣuṣaś cakṣur uta śrotrasya śrotraṁ manaso ye mano viduḥ iti, na ṛte tat kriyate kiṁ ca nāre ity-ādikā | tad evaṁ sati traiguṇya-kārya-prādhānyena bhavantyau te guṇamayatvenocyete | parameśvara-prādhānyena tu svato guṇātīte eva te | tad uktaṁ devāmṛta-pānādhyāye śrī-śukena— yad yujyate'su-vasu-karma-mano-vacobhir dehātmajādiṣu nṛbhis tad asat pṛthaktvāt | tair eva sad bhavati yat kriyate'pṛthaktvāt sarvasya tad bhavati mūla-niṣecanaṁ yat || iti | pṛthaktvāt paramātmetarāśrayatvāt | apṛthaktvāt tad-ekāśrayatvād ity arthaḥ | ato yuktam eva jñāna-kriyātmikāyā hari-bhakter nirguṇatvam | viśeṣatas tasyā guṇa-sambandhena janmābhāvaś cāṅgīkṛtaḥ, na tu brahma-jñānasyeva guṇa-sambandhena janma-bhāva iti | tato'sau bhaktis tasyāpi prīṇanatvādi-guṇair udāhariṣyate | yat tu śrī-kapila-devena bhakter api nirguṇa-saguṇāvasthāḥ kathitās tāḥ punaḥ puruṣāntaḥkaraṇa-guṇā eva tasyām upacaryanta iti sthitam ||
Этим сказано, что она бескачественна как единственное его основание. Но ведь из речения шри Матсья-девы «Познаешь и моё величие, именуемое высшим Брахманом, — облагодетельствованный мною, раскрытое в сердце твоими вопросами» слышно, что и знание Брахмана возникает от милости шри Бхагавана; как же оно качественно? Отвечается: знание Брахмана рождается у двух родов людей — у почитателей Бхагавана попутно, а у почитателей Брахмана самостоятельно. Почитатели Бхагавана берут его преданностью, имеющею облик силы Бхагавана, — именно с некоторым различием; и оно, по сказанному в шри Гите «Ставший Брахманом, просветлённый духом, не скорбит и не жаждет» и далее и по «И черпающие радость в себе молчальники» и далее, становится принадлежностью той преданности Бхагавану, что зовётся высшею. А почитатели Брахмана берут его, как и прежде, именно в неразличении; и плод их, хотя иные и почитают его окончательным, — по указанию «Они не считают окончательною даже твою милость», и оттого, что высшие знающие им пренебрегают, и оттого, что он противен преданности, как сказано «Видящие равный смысл и в рае, и в избавлении, и в адах», — избавление отвергаемо наравне с адом: это лишь подобие милости. А если оно берётся как милость по собственному разумению, то, будучи измышлением разума, оно и качественно. Оттого и знание кайвальи таково; и особенно — потому, что за ним признано рождение через связь с качествами.
Но ведь внутреннее и внешнее орудия человека составлены качествами; как же бескачественны знание и действие, имеющие облик преданности и возникающие из них? Отвечается: сила знания или сила действия не есть свойство косной трёхкачественности — как у горшка; не есть и свойство живого, хотя тот и имеет облик сознания, ибо сила его подчинена Владыке и потому не главная, — как у человека, одержимого божеством. Значит, она принадлежит именно сознанию высшего себя. Так и сказано: «Тело, чувства, дыхание, ум, разум — эти, пронизанные его частью, действуют в деяниях». И шрути: «Те, кто ведают дыхание дыхания, глаз глаза, слух слуха, ум ума», «Без того ничего не совершается, о человек» и далее. А раз так, то, когда главенствует следствие трёхкачественности, эти две называются составленными качествами; а когда главенствует высший Владыка, они сами по себе превыше качеств. О том сказано шри Шукою в главе о питии нектара богов: «Что совершается людьми — дыханием, имуществом, деянием, умом и речами — ради тела, детей и прочего, то неистинно по своей отдельности; и теми же самыми средствами становится истинным то, что совершается по неотдельности, — а это есть поливание корня всего». «Отдельностью» — тем, что прибежищем берётся иное, чем высший себя; «неотдельностью» — тем, что прибежищем берётся он один. Вот смысл.
Оттого бескачественность преданности Хари, сущей знанием и действием, вполне уместна; и особенно потому, что за нею признано отсутствие рождения через связь с качествами, — в отличие от знания Брахмана, у которого такое рождение есть. Оттого та преданность и будет приведена с качествами — тем, что удовлетворяет его, и прочими. А что шри Капила-дева рассказал о бескачественном и качественном состояниях самой преданности, — то установлено так: это качества внутреннего орудия человека лишь переносятся на неё.
036946ab175b · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод перевёрнут привычному: не орудия делают действие качественным, а то, чьей силою они действуют. Одно и то же дыхание и имущество оказываются то истинным, то неистинным — по тому, к чему отнесены.