Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.64Jīva Gosvāmī
663 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 5.64
॥
Devanāgarī

अग्रे च व्यतिरेकमुखेन— भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्य् आत्मवित्तमाः । तेषाम् अशान्तकामानां का निष्ठाऽविजितात्मनाम् ॥ इत्येतत्प्रश्नोत्तरम्— मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह । चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर् विप्रादयः पृथक् ॥ य एवं पुरुषं साक्षाद् आत्मप्रभवम् ईश्वरम् । न भजन्त्य् अवजानन्ति स्थानाद् भ्रष्टाः पतन्त्य् अधः ॥ पूर्वं श्रीद्रुमिलोपदेशेऽपि देवकृतश्रीनारायणस्तुतौ— त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तरायाः स्वौको विलङ्घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददतः स्वभागान् धत्ते पदं त्वम् अविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ इत्य् उक्तम् । तत्र च यज्ञे स्वभागान् ददतः सुरकृता विघ्ना न भवन्ति । त्वां सेवमानानां तु मात्सर्येण तत्कृतास् ते भवन्ति, किन्तु यदि इति निश्चये यदि वेदाः प्रमाणम् इतिवन् निश्चितम् एव, त्वं तेषाम् अविता इति । त्वां सेवमानो विघ्नमूर्ध्नि पदं च धत्ते प्रत्युत तम् एव सोपानम् इव कृत्वा व्रजतीत्य् अर्थः । तद् एवं श्रुत्वा संसार एव तिष्ठतां यत् पर्यवसानं भवेत्, तत् पृष्टं भगवन्तम् इत्यादिना । तत्रोत्तरयन् प्रथमं तेषां प्रत्यवायित्वम् आह—मुखैति पादोनद्वयेन । पर्यवसानम् आह—स्थानात् इति पादेन ॥ ॥

Transliteration (IAST)

agre ca vyatireka-mukhena— bhagavantaṁ hariṁ prāyo na bhajanty ātma-vittamāḥ | teṣām aśānta-kāmānāṁ kā niṣṭhā'vijitātmanām || ity-etat-praśnottaram— mukha-bāhūru-pādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha | catvāro jajñire varṇā guṇair viprādayaḥ pṛthak || ya evaṁ puruṣaṁ sākṣād ātma-prabhavam īśvaram | na bhajanty avajānanti sthānād bhraṣṭāḥ patanty adhaḥ || pūrvaṁ śrī-drumilopadeśe'pi deva-kṛta-śrī-nārāyaṇa-stutau— tvāṁ sevatāṁ sura-kṛtā bahavo'ntarāyāḥ svauko vilaṅghya paramaṁ vrajatāṁ padaṁ te | nānyasya barhiṣi balīn dadataḥ sva-bhāgān dhatte padaṁ tvam avitā yadi vighna-mūrdhni || ity uktam | tatra ca yajñe sva-bhāgān dadataḥ sura-kṛtā vighnā na bhavanti | tvāṁ sevamānānāṁ tu mātsaryeṇa tat-kṛtās te bhavanti, kintu yadi iti niścaye yadi vedāḥ pramāṇam itivan niścitam eva, tvaṁ teṣām avitā iti | tvāṁ sevamāno vighna-mūrdhni padaṁ ca dhatte pratyuta tam eva sopānam iva kṛtvā vrajatīty arthaḥ | tad evaṁ śrutvā saṁsāra eva tiṣṭhatāṁ yat paryavasānaṁ bhavet, tat pṛṣṭaṁ bhagavantam ity-ādinā | tatrottarayan prathamaṁ teṣāṁ pratyavāyitvam āha—mukha-iti pādona-dvayena | paryavasānam āha—sthānāt iti pādena || ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अग्रेagreДалее
चcaже
व्यतिरेकvyatirekaот противного
मुखेनmukhenaспособом:
भगवन्तंbhagavantaṁ«Бхагавана
हरिंhariṁХари
प्रायोprāyoбольшей частью
नnaне
भजन्त्य्bhajantyчтут
आत्मātmaсебя
वित्तमाःvittamāḥлучше всех знающие;
तेषाम्teṣāmу тех,
अशान्तaśāntaне утишивших
कामानांkāmānāṁжелания,
काkāкакова
निष्ठाऽविजितात्मनाम्niṣṭhā'vijitātmanāmтвердыня — у не победивших себя?» —
इत्य्ityтак
एतत्etatэтого
प्रश्नोत्तरम्praśnottaramвопроса ответ:
मुखmukha«из уст,
बाहूरुbāhūruрук, бёдер
पादेभ्यःpādebhyaḥи стоп
पुरुषस्याश्रमैःpuruṣasyāśramaiḥПуруши, с ашрамами
सहsahaвместе,
चत्वारोcatvāroчетыре
जज्ञिरेjajñireродились
वर्णाvarṇāварны —
गुणैर्guṇairпо качествам
विप्रादयःviprādayaḥвипры и прочие —
पृथक्pṛthakпо отдельности.
यyaКоторые
एवंevaṁтак
पुरुषंpuruṣaṁПурушу,
साक्षाद्sākṣādнепосредственный
आत्मātmaсебя
प्रभवम्prabhavamисточник,
ईश्वरम्īśvaramВладыку,
नnaне
भजन्त्य्bhajantyчтут,
अवजानन्तिavajānantiпренебрегают, —
स्थानाद्sthānādот положения
भ्रष्टाःbhraṣṭāḥотпавшие,
पतन्त्य्patantyпадают
अधःadhaḥвниз».
पूर्वंpūrvaṁПрежде
श्रीśrīв шри
द्रुमिलोपदेशेऽपिdrumilopadeśe'piДрумилы наставлении также,
देवdevaбогами
कृतkṛtaсовершённом
श्रीśrīшри
नारायणnārāyaṇaНараяне
स्तुतौstutauславословии:
त्वांtvāṁ«тебе
सेवतांsevatāṁслужащим,
सुरsuraбогами
कृताkṛtāсовершённых
बहवोऽन्तरायाःbahavo'ntarāyāḥмного препятствий, —
स्वौकोsvaukoсвоё обиталище
विलङ्घ्यvilaṅghyaпревзойдя,
परमंparamaṁк высшей
व्रजतांvrajatāṁидущим
पदंpadaṁстопе
तेteтвоей;
नान्यस्यnānyasyaне у иного —
बर्हिषिbarhiṣiна жертвенной траве
बलीन्balīnподношения
ददतःdadataḥдающего,
स्वsvaих собственные
भागान्bhāgānдоли.
धत्तेdhatteСтавит
पदंpadaṁстопу
त्वम्tvamты
अविताavitāзащитник
यदिyadiесли —
विघ्नvighnaпрепятствия
मूर्ध्निmūrdhniна голову»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано.
तत्रtatraТам
चcaже:
यज्ञेyajñeпри жертве
स्वsvaсвои
भागान्bhāgānдоли
ददतःdadataḥдающему
सुरsuraбогами
कृताkṛtāсовершённые
विघ्नाvighnāпрепятствия
नnaне
भवन्तिbhavantiбывают.
त्वांtvāṁТебе
सेवमानानांsevamānānāṁслужащим
तुtuже
मात्सर्येणmātsaryeṇaиз зависти
तत्tatими
कृतास्kṛtāsсовершённые
तेteте
भवन्तिbhavantiбывают;
किन्तुkintuно
यदिyadi«если» —
इतिitiтак —
निश्चयेniścayeв значении утверждения:
यदिyadi«если
वेदाःvedāḥВеды
प्रमाणम्pramāṇamмера»
इतिवन्itivanэтому подобно,
निश्चितम्niścitamопределённо
एवevaименно, —
त्वंtvaṁты
तेषाम्teṣāmим
अविताavitāзащитник —
इतिitiтак.
त्वांtvāṁТебе
सेवमानोsevamānoслужащий
विघ्नvighnaпрепятствия
मूर्ध्निmūrdhniна голову
पदंpadaṁстопу
चcaже
धत्तेdhatteставит:
प्रत्युतpratyutaнапротив,
तम्tamего
एवevaименно
सोपानम्sopānamлестницею
इवivaсловно
कृत्वाkṛtvāсделав,
व्रजतीत्य्vrajatītyидёт — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
तद्tadТо
एवंevaṁтак
श्रुत्वाśrutvāуслышав,
संसारsaṁsāraв самсаре
एवevaименно
तिष्ठतांtiṣṭhatāṁостающихся
यत्yatчто
पर्यवसानंparyavasānaṁисходом
भवेत्bhavetбыло бы, —
तत्tatто
पृष्टंpṛṣṭaṁспрошено
भगवन्तम्bhagavantam«Бхагавана»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи прочим.
तत्रोत्तरयन्tatrottarayanТам отвечая,
प्रथमंprathamaṁсперва
तेषांteṣāṁих
प्रत्यवायित्वम्pratyavāyitvamвиновность
आहāhaговорит:
मुखmukha«из уст» —
इतिitiтак —
पादोनpādonaна паду неполными
द्वयेनdvayenaдвумя.
पर्यवसानम्paryavasānamИсход
आहāhaговорит:
स्थानात्sthānāt«от положения» —
इतिitiтак —
पादेनpādenaпадою.
Translation

Далее — и от противного: «Лучше всех знающие себя большей частью не чтут Бхагавана Хари; а какова твердыня у тех, кто не утишил желаний, кто не победил себя?» Ответ на этот вопрос: «Из уст, рук, бёдер и стоп Пуруши родились вместе с ашрамами четыре варны — випры и прочие, раздельно, по качествам. Кто так не чтит Пурушу, непосредственный источник себя, Владыку, кто им пренебрегает, — те, отпав от своего положения, падают вниз».

И прежде, в наставлении шри Друмилы, в славословии шри Нараяне, сложенном богами, сказано: «У тех, кто служит тебе, кто, превзойдя своё обиталище, идёт к твоей высшей стопе, много препятствий, чинимых богами; не так у иного — у того, кто даёт на жертвенной траве подношения, их собственные доли. Но если ты защитник — он ставит стопу на голову препятствия». И там: дающему при жертве богам их доли препятствий от богов не бывает; а служащим тебе они чинят их из зависти, — но «если» здесь стоит в значении утверждения, как в «если Веды — мера», то есть определённо: ты им защитник. И служащий тебе ставит стопу на голову препятствия: он, напротив, делает его как бы лестницей и идёт по ней. Вот смысл.

Услышав это, спросили — тем самым «Бхагавана» и далее — что же станет исходом для остающихся в самсаре. Отвечая, он сперва говорит об их виновности — двумя неполными падами «из уст»; а об исходе — падою «отпав от положения».

Version

d79d055a317e · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC

Available inRU

Page between verses with