किं तस्य बहुभिः शास्त्रैः किं तपोभिः किम् अध्वरैः । वाजपेयसहस्रैर् वा भक्तिर् यस्य जनार्दने ॥ इति बृहन्नारदीयपाद्मवचनादीनि । तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविदः सुमङ्गलाः । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नमः ॥ न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास् तदाश्रयाः । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ ययाच आनम्य किरीटकोटिभिः पादौ स्पृशन्न् अच्युतम् अर्थसाधनम् । सिद्धार्थ एतेन विगृह्यते महान् अहो सुराणां च तमो धिग् आठ्यताम् ॥ सालोक्यसार्ष्टिसालोक्यैत्यादि, नो दानं नो तपो नेज्या इत्यादि । नैष्कर्म्यम् अप्य् अच्युतभाववर्जितम् इत्यादि । नात्यन्तिकं विगणयन्त्य् अपि ते इत्यादि च । अथ सदा सर्वत्र यद् उपपद्यतेइत्यादि योजनिकार्थो युगपद्, यथा—तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा इत्यादि । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सदा यद् उपपद्यते इत्य् अत्र, यथा— स्मर्तव्यः सततं विष्णुर् विस्मर्तव्यो न जातुचित् । सर्वे विधिनिषेधाः स्युर् एतयोर् एव किङ्कराः ॥ इति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां सदा सर्वत्र यद् उपपद्यते इति साकल्येऽपि, यथा—न ह्य् अतोऽन्यः शिवः पन्थाः इत्य् उपक्रम्य, तदुपसंहारे— तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश् च स्मर्तव्यो भगवान् नॄणाम् ॥ इति । नॄणां जीवानां, इति नृगतिं विविच्य कवयः इतिवत् । एतद् उक्तं भवति—यत् कर्म तत् सन्न्यासभोगशरीरप्राप्त्यवधि । योगः सिद्ध्यवधिः । साङ्ख्यम् आत्मज्ञानावधि । ज्ञानं मोक्षावधि । तथा तथा तत्तद्योग्यतादिकानि च सर्वाणि । एवंभूतेषु तेषु कर्मादिषु शास्त्रादिव्यभिचारिता ज्ञेया । हरिभक्तेस् तु अन्वयव्यक्तिरेकाभ्यां सदा सर्वत्र तत्तन्महिमभिर् उपपन्नत्वात् तथाभूतस्य रहस्यस्याङ्गत्वं युक्तम् । अतो रहस्याङ्गत्वेन च ज्ञानरूपार्थान्तराच्छन्नतयैवेदम् उक्तम् इति । तद् एवं श्रीभागवतं सङ्क्षेपेणोपदेक्ष्यन्तं श्रीनारदं श्रीब्रह्मापि तथैव सङ्कल्पं कारितवान्, यथा— यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर् भविष्यति सर्वात्मन्य् अखिलाधारे इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥ भविष्यति अवश्यं भवेद् इति इमं प्रकारं, सङ्कल्प्य नियमेनाङ्गीकृत्य । ॥
kiṁ tasya bahubhiḥ śāstraiḥ kiṁ tapobhiḥ kim adhvaraiḥ | vājapeya-sahasrair vā bhaktir yasya janārdane || iti bṛhan-nāradīya-pādma-vacanādīni | tapasvino dāna-parā yaśasvino manasvino mantra-vidaḥ sumaṅgalāḥ | kṣemaṁ na vindanti vinā yad-arpaṇaṁ tasmai subhadra-śravase namo namaḥ || na yatra vaikuṇṭha-kathā-sudhāpagā na sādhavo bhāgavatās tadāśrayāḥ | na yatra yajñeśa-makhā mahotsavāḥ sureśa-loko'pi na vai sa sevyatām || yayāca ānamya kirīṭa-koṭibhiḥ pādau spṛśann acyutam artha-sādhanam | siddhārtha etena vigṛhyate mahān aho surāṇāṁ ca tamo dhig āṭhyatām || sālokya-sārṣṭi-sālokya-ity-ādi, no dānaṁ no tapo nejyā ity-ādi | naiṣkarmyam apy acyuta-bhāva-varjitam ity-ādi | nātyantikaṁ vigaṇayanty api te ity-ādi ca | atha sadā sarvatra yad upapadyateity-ādi yojanikārtho yugapad, yathā—tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā ity-ādi | anvaya-vyatirekābhyāṁ sadā yad upapadyate ity atra, yathā— smartavyaḥ satataṁ viṣṇur vismartavyo na jātucit | sarve vidhi-niṣedhāḥ syur etayor eva kiṅkarāḥ || iti | anvaya-vyatirekābhyāṁ sadā sarvatra yad upapadyate iti sākalye'pi, yathā—na hy ato'nyaḥ śivaḥ panthāḥ ity upakramya, tad-upasaṁhāre— tasmāt sarvātmanā rājan hariḥ sarvatra sarvadā | śrotavyaḥ kīrtitavyaś ca smartavyo bhagavān nṝṇām || iti | nṝṇāṁ jīvānāṁ, iti nṛ-gatiṁ vivicya kavayaḥ itivat | etad uktaṁ bhavati—yat karma tat sannyāsa-bhoga-śarīra-prāpty-avadhi | yogaḥ siddhy-avadhiḥ | sāṅkhyam ātma-jñānāvadhi | jñānaṁ mokṣāvadhi | tathā tathā tat-tad-yogyatādikāni ca sarvāṇi | evaṁ-bhūteṣu teṣu karmādiṣu śāstrādi-vyabhicāritā jñeyā | hari-bhaktes tu anvaya-vyaktirekābhyāṁ sadā sarvatra tat-tan-mahimabhir upapannatvāt tathā-bhūtasya rahasyasyāṅgatvaṁ yuktam | ato rahasyāṅgatvena ca jñāna-rūpārthāntarācchannatayaivedam uktam iti | tad evaṁ śrī-bhāgavataṁ saṅkṣepeṇopadekṣyantaṁ śrī-nāradaṁ śrī-brahmāpi tathaiva saṅkalpaṁ kāritavān, yathā— yathā harau bhagavati nṛṇāṁ bhaktir bhaviṣyati sarvātmany akhilādhāre iti saṅkalpya varṇaya || bhaviṣyati avaśyaṁ bhaved iti imaṁ prakāraṁ, saṅkalpya niyamenāṅgīkṛtya | ||
«Что тому во многих шастрах, что в подвижничествах, что в жертвах или в тысячах ваджапей, у кого есть преданность Джанардане?» — таковы речения большой Нарадии, Падмы и прочих. «Подвижники, щедрые, славные, разумные, знающие мантры, весьма благие — не обретают блага без посвящения ему; тому, чья слава блага, поклон и поклон». «Где нет нектарной реки сказаний о Вайкунтхе, нет благих бхагават, имеющих его прибежищем, где нет великих празднеств — жертв владыки жертв, — пусть не посещают того места, будь оно хоть миром владыки богов». «Тою, ради которой, склонившись остриями венцов и касаясь стоп, просят Ачьюту как средство к цели, — этим-то и отделяется великий, достигший цели. О, тьма богов! Позор богатству!» И «салокья, саршти, салокья» и далее; «не дарение, не подвижничество, не жертва» и далее; «даже бездействие, лишённое настроения к Ачьюте» и далее; «они не считают окончательным даже…» и далее.
Затем — смысл связывания «всегда, везде, что обосновывается» и далее, взятых вместе, — как: «Потому всей душою, о царь, — Хари везде и всегда» и далее. «Согласием и различием всегда» — как: «Вишну должно помнить всегда и не забывать никогда; все предписания и запреты да будут слугами этих двух». «Согласием и различием всегда и везде» — и во всей совокупности, — как: начав «Ведь нет иного благого пути, кроме этого», в заключении того: «Потому всей душою, о царь, Хари, Бхагаван, везде и всегда должен быть слушаем, воспеваем и памятуем людьми». «Людьми» — живыми, как в «так, различив человеческое состояние, мудрые».
Этим сказано вот что: деяние имеет пределом санньясу, наслаждение и обретение тела; йога — пределом совершенство; санкхья — пределом знание себя; знание — пределом освобождение; и так же — все те и эти их пригодности и прочее. При таких-то деянии и прочем и надо знать отступчивость шастры и прочего. А преданность Хари, будучи согласием и различием обоснована всегда и везде теми и этими своими величиями, по праву и есть член той тайны; и оттого, как член тайны, это сказано прикрыто — иным смыслом, имеющим облик знания.
Итак, шри Брахма и шри Нараду, готового вкратце преподать шри Бхагавату, побудил принять то же самое решение: «Изложи, решив так: у людей будет преданность Хари, Бхагавану, душе всего, опоре всего». «Будет» — то есть «да будет непременно», — такой образ; «решив» — приняв это как правило.
c8c0223f3fd6 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Каждый из путей назван с его пределом — санньяса, совершенство, знание, освобождение; у преданности предела не названо, и в этом весь довод.