कर्णौ पिधाय निरियाद् यद् अकल्प ईशे धर्मावितर्य् असृणिभिर् नृभिर् अस्यमाने । जिह्वाम् प्रसह्य रुषतीम् असतीं प्रभुश् चेच् छिन्द्याद् असून् अपि ततो विसृजेत् स धर्मः ॥ इति । शिवस्य श्रीविष्णोर् इत्य् अत्रैवम् अनुसन्धेयम् । श्रूयतेऽपि— यद् यद् विभूतिमत् सत्त्वं श्रीमद् ऊर्जितम् एव वा । तत् तद् एवावगच्छ त्वं मम तेजोऽंशसंभवम् ॥ इति । ब्रह्मा भवोऽहम् अपि यस्य कलाः कलायाः इति । यत्पादनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्ध्नाधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत् इति । सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ तथा माध्वभाष्यदर्शितानि वचनानि ब्रह्माण्डे— रुजं द्रावयते यस्माद् रुद्रस् तस्माज् जनार्दनः । ईशनाद् एव चेशानो महादेवो महत्त्वतः ॥ पिबन्ति ये नरा नाकं मुक्ताः संसारसागरात् । तदाधारो यतो विष्णुः पिनाकीति ततः स्मृतः ॥ शिवः सुखात्मकत्वेन सर्वसंरोधनाद् धरः । कृत्त्यात्मकम् इमं देहं यतो वस्ते प्रवर्तयन् ॥ कृत्तिवासास् ततो देवो विरिञ्चिश् च विरेचनात् । बृंहणाद् ब्रह्मनामासौ ऐश्वर्याद् इन्द्र उच्यते ॥ एवं नानाविधैः शब्दैर् एक एव त्रिविक्रमः । वेदेषु च पुराणेषु गीयते पुरुषोत्तमः ॥ इति । वामने— न तु नारायणादीनां नाम्नाम् अन्यत्र संशयः । अन्यनाम्नां गतिर् विष्णुर् एक एव प्रकीर्तितः ॥ इति । स्कान्दे— ऋते नारायणादीनि नामानि पुरुषोत्तमः । अदाद् अन्यत्र भगवान् राजेवर्ते स्वकं पुरम् ॥ इति । ब्राह्मे— चतुर्मुखः शतानन्दो ब्रह्मणः पद्मभूर् इति। उग्रो भस्मधरो नग्नः कपालीति शिवस्य च । विशेष्नामानि ददौ स्वकीयान्य् अपि केशवः ॥ इति । तद् एवं श्रीविष्णोः सर्वात्मकत्वेन प्रसिद्धत्वात् तस्मात् सकाशात् शिवस्य गुणनामादिकंभिन्नं शक्त्यन्तरसिद्धम् इति यो धियापि पश्येद् इत्य् अर्थः । द्वयोर् अभेदतात्पर्येण षष्ठ्यन्तत्वे सति श्रीविष्णोश् चेत्य् अपेक्ष्य चशब्दः क्रियेत । तत्प्राधान्यविवक्षयैव श्रीशब्दश् च तत्रैव दत्तः । अत एव शिवनामापराध इति शिवशब्देन मुख्यतया श्रीविष्णुर् एव प्रतिपादित इत्य् अभिप्रेतम् । सहस्रनामादौ च स्थाणुशिवादिशब्दास् तथैव । अथ श्रुतिशास्त्रनिन्दनम्—यथा पाषण्डमार्गेण दत्तात्रेयर्षभदेवोपासकानां पाषण्डिनाम् । तथाअर्थवादः स्तुतिमात्रम् इदम् इति मननम् । कल्पनं तन्माहात्म्यगौणताकरणाय गत्यन्तरचिन्तनम् । यथोक्तं कौर्मे व्यासगीतायां— देवद्रोहाद् गुरुद्रोहः कोटिकोटिगुणाधिकः । ज्ञानापवादो नास्तिक्यं तस्मात् कोटिगुणाधिकम् ॥ इति । यत् तु श्रीविष्णुपार्षदेभ्यः श्रुतनाममाहात्म्यस्याप्य् अजामिलस्य सोऽहं व्यक्तं पतिष्यामि नरके भृशदारुणे इत्य् एतद् वाक्यं, तत् खलु स्वदौरात्म्यमात्रदृष्ट्या । नाममाहात्म्यदृष्ट्या त्व् अग्रे वक्ष्यते, तथापि मे दुर्भगस्य इत्यादि द्वयम् । नाम्नो बलाद् इति । यद्यपि भवेन् नाम्नो बलेनापि कृतस्य पापस्य तेन नाम्ना क्षयः, तथापि येन नाम्नो बलेन परमपुरुषार्थस्वरूपं सच्चिदानन्दसान्द्रं साक्षाच्छ्रीभगवच्चरणारविन्दं साधयितुं प्रवृत्तः, तेनैव परमघृणास्पदं पापविषयं साधयतीति परमदौरात्म्यम् । ततः कदर्थयत्य् एव तं तन् नाम चेति तत्पापकोटिमहत्तमस्यापराधस्यापातो बाढम् एव । ततो यमैर् बहुभिर् यमनियमादिभिः कृतप्रायश्चित्तस्य क्रमेण प्राप्ताधिकारैर् अनेकैर् अपि दण्डधरैर् वा कृतदण्डस्य तस्य शुद्ध्यभावो युक्त एव । नामापराधयुक्तानाम् इत्यादि वक्ष्यमाणानुसारेण पुनर् अपि सततनामकीर्तनमात्रस्य तत्र प्रायश्चित्तत्वात् । सर्वापराधकृदपि इत्याद्युक्त्यनुसारेण नामापराधयुक्तस्य भगवद्भक्तिमतोऽप्य् अधःपातलक्षणभोगनियमाच् च । तत इन्द्रस्याश्वमेधाख्यभगवद्यजनबलेन वृत्रहत्याप्रवृत्तिस् तु लोकोपद्रवशान्तिं तदीयासुरभावखण्डनं चेच्छूनाम् ऋषीणाम् अङ्गीकृतत्वान् न दोष इति मन्तव्यम् ।
karṇau pidhāya niriyād yad akalpa īśe dharmāvitary asṛṇibhir nṛbhir asyamāne | jihvām prasahya ruṣatīm asatīṁ prabhuś cec chindyād asūn api tato visṛjet sa dharmaḥ || iti | śivasya śrī-viṣṇor ity atraivam anusandheyam | śrūyate'pi— yad yad vibhūtimat sattvaṁ śrīmad ūrjitam eva vā | tat tad evāvagaccha tvaṁ mama tejo'ṁśa-saṁbhavam || iti | brahmā bhavo'ham api yasya kalāḥ kalāyāḥ iti | yat-pāda-niḥsṛta-sarit-pravarodakena tīrthena mūrdhnādhikṛtena śivaḥ śivo'bhūt iti | sṛjāmi tan-niyukto'haṁ haro harati tad-vaśaḥ | viśvaṁ puruṣa-rūpeṇa paripāti triśakti-dhṛk || tathā mādhva-bhāṣya-darśitāni vacanāni brahmāṇḍe— rujaṁ drāvayate yasmād rudras tasmāj janārdanaḥ | īśanād eva ceśāno mahā-devo mahattvataḥ || pibanti ye narā nākaṁ muktāḥ saṁsāra-sāgarāt | tad-ādhāro yato viṣṇuḥ pinākīti tataḥ smṛtaḥ || śivaḥ sukhātmakatvena sarva-saṁrodhanād dharaḥ | kṛttyātmakam imaṁ dehaṁ yato vaste pravartayan || kṛttivāsās tato devo viriñciś ca virecanāt | bṛṁhaṇād brahma-nāmāsau aiśvaryād indra ucyate || evaṁ nānā-vidhaiḥ śabdair eka eva trivikramaḥ | vedeṣu ca purāṇeṣu gīyate puruṣottamaḥ || iti | vāmane— na tu nārāyaṇādīnāṁ nāmnām anyatra saṁśayaḥ | anya-nāmnāṁ gatir viṣṇur eka eva prakīrtitaḥ || iti | skānde— ṛte nārāyaṇādīni nāmāni puruṣottamaḥ | adād anyatra bhagavān rājevarte svakaṁ puram || iti | brāhme— caturmukhaḥ śatānando brahmaṇaḥ padmabhūr iti| ugro bhasmadharo nagnaḥ kapālīti śivasya ca | viśeṣ-nāmāni dadau svakīyāny api keśavaḥ || iti | tad evaṁ śrī-viṣṇoḥ sarvātmakatvena prasiddhatvāt tasmāt sakāśāt śivasya guṇa-nāmādikaṁbhinnaṁ śakty-antara-siddham iti yo dhiyāpi paśyed ity arthaḥ | dvayor abheda-tātparyeṇa ṣaṣṭhy-antatve sati śrī-viṣṇoś cety apekṣya ca-śabdaḥ kriyeta | tat-prādhānya-vivakṣayaiva śrī-śabdaś ca tatraiva dattaḥ | ata eva śiva-nāmāparādha iti śiva-śabdena mukhyatayā śrī-viṣṇur eva pratipādita ity abhipretam | sahasra-nāmādau ca sthāṇu-śivādi-śabdās tathaiva | atha śruti-śāstra-nindanam—yathā pāṣaṇḍa-mārgeṇa dattātreya-rṣabha-devopāsakānāṁ pāṣaṇḍinām | tathāartha-vādaḥ stuti-mātram idam iti mananam | kalpanaṁ tan-māhātmya-gauṇatā-karaṇāya gaty-antara-cintanam | yathoktaṁ kaurme vyāsa-gītāyāṁ— deva-drohād guru-drohaḥ koṭi-koṭi-guṇādhikaḥ | jñānāpavādo nāstikyaṁ tasmāt koṭi-guṇādhikam || iti | yat tu śrī-viṣṇu-pārṣadebhyaḥ śruta-nāma-māhātmyasyāpy ajāmilasya so'haṁ vyaktaṁ patiṣyāmi narake bhṛśa-dāruṇe ity etad vākyaṁ, tat khalu sva-daurātmya-mātra-dṛṣṭyā | nāma-māhātmya-dṛṣṭyā tv agre vakṣyate, tathāpi me durbhagasya ity-ādi dvayam | nāmno balād iti | yadyapi bhaven nāmno balenāpi kṛtasya pāpasya tena nāmnā kṣayaḥ, tathāpi yena nāmno balena parama-puruṣārtha-svarūpaṁ sac-cid-ānanda-sāndraṁ sākṣāc-chrī-bhagavac-caraṇāravindaṁ sādhayituṁ pravṛttaḥ, tenaiva parama-ghṛṇāspadaṁ pāpa-viṣayaṁ sādhayatīti parama-daurātmyam | tataḥ kadarthayaty eva taṁ tan nāma ceti tat-pāpa-koṭi-mahattamasyāparādhasyāpāto bāḍham eva | tato yamair bahubhir yama-niyamādibhiḥ kṛta-prāyaścittasya krameṇa prāptādhikārair anekair api daṇḍa-dharair vā kṛta-daṇḍasya tasya śuddhy-abhāvo yukta eva | nāmāparādha-yuktānām ity-ādi vakṣyamāṇānusāreṇa punar api satata-nāma-kīrtana-mātrasya tatra prāyaścittatvāt | sarvāparādha-kṛdapi ity-ādy-ukty-anusāreṇa nāmāparādha-yuktasya bhagavad-bhaktimato'py adhaḥ-pāta-lakṣaṇa-bhoga-niyamāc ca | tata indrasyāśvamedhākhya-bhagavad-yajana-balena vṛtra-hatyā-pravṛttis tu lokopadrava-śāntiṁ tadīyāsura-bhāva-khaṇḍanaṁ cecchūnām ṛṣīṇām aṅgīkṛtatvān na doṣa iti mantavyam |
«Закрыв уши, пусть уйдёт, если неспособен, когда Владыку, хранителя закона, поносят необузданные люди; а если способен — пусть с силою отсечёт яростный неблагой язык; а затем пусть оставит и жизнь: таков закон». А «Шивы, шри Вишну» здесь надо понимать так. Слышится и: «Что бы ни было наделено величием, прекрасно или мощно, — уразумей, что оно рождено частицею моего сияния». «Брахма, Бхава и я — части части чьей». «Шива стал благим водою лучшей из рек, истёкшей с Его стоп, святынею, принятой на голову». «Творю я, назначенный Им; Хара уносит, Ему подвластный; вселенную хранит Он в облике Мужа, держа три силы». Так же речения, показанные в мадхва-бхашье, из Брахманды: «Оттого что растворяет боль — Рудра, потому Джанардана; от владычества — Ишана, от величия — Махадева. Люди, освобождённые от океана круговорота, пьют небо, а опора им — Вишну, оттого назван Пинакин. Шива — потому что суть его счастье; Держащий — от удержания всего; поскольку облекает это тело из шкуры, приводя его в движение, — оттого бог Криттиваса; Виринчи — от извержения; имя „брахман“ — от возрастания; от владычества зовётся Индрою. Так разными словами в Ведах и в пуранах воспевается один и тот же Тривикрама, Пурушоттама». В Вамане: «В именах же Нараяны и прочих сомнения нет ни в чём ином; цель иных имён — возглашён один Вишну». В Сканде: «Кроме имён Нараяны и прочих, Бхагаван Пурушоттама отдал иному свой город, как царь на время». В Брахме: «Четырёхликий, Шатананда, Брахма, Падмабху — так; Угра, Бхасмадхара, Нагна, Капалин — Шивы; особые имена дал им Кешава, даже свои собственные».
Итак, смысл таков: поскольку известно, что шри Вишну есть суть всего, — кто хотя бы разумом видит качества, имена и прочее у Шивы отличными от Него самого, достигнутыми иною силою. Если бы намерение было в неразличии обоих, то при окончании родительного падежа поставили бы слово «же», ожидая «и шри Вишну». А слово «шри» дано именно там ради выражения Его главности. Оттого и в «оскорбление благого имени» словом «шива» главным образом изложен именно шри Вишну; так же и в тысяче имён и прочем слова «Стхану», «Шива» и прочие.
Затем поношение шрути и писания — как у еретиков, еретическим путём почитающих Даттатрею и Ришабха-деву. Так же «объявление их пустою похвальбою» — мысль, что это лишь хвала. «Измышление» — придумывание иного толкования, чтобы сделать славу имени второстепенною. Как сказано в Курме, в Вьяса-гите: «Вреждение гуру в миллионы миллионов крат больше вреждения богу; а хула на знание, безбожие, — в миллион крат больше того». А речение Аджамилы, который слышал славу имени от спутников шри Вишну, — «Тот я явно паду в весьма ужасный ад», — оно сказано по одному лишь видению своей низости; а по видению славы имени впереди будет сказано двоицею «Всё же у меня, несчастного» и далее.
«Силою имени». Хотя грех, совершённый силою самого имени, тем же именем и истощился бы, — всё же тою самою силою имени, которою он двинулся достигать высшей человеческой цели, сгущения бытия, сознания и блаженства, непосредственно стопы-лотоса шри Бхагавана, — ею он добывает предмет греха, прибежище высшего отвращения: вот высшая низость души. Оттого то имя его именно унижает, и приход величайшего оскорбления, превосходящего миллионы грехов, здесь крепок. Оттого уместно, что у него нет очищения, хотя бы он совершил покаяние многими обузданиями — ямою, ниямою и прочим, — или был наказан многими, по порядку получившими власть держателями жезла. Ибо, согласно тому, что будет сказано в «у наделённых оскорблением имени» и далее, покаянием там снова служит лишь постоянное воспевание имени; и согласно сказанному в «даже совершитель всех оскорблений» и далее — ибо для наделённого оскорблением имени, хотя бы он имел преданность Бхагавану, положено вкушение, имеющее признаком падение вниз. А о том, что Индра силою почитания Бхагавана, зовомого ашвамедхою, пошёл на убиение Вритры, надо мыслить, что порока тут нет: провидцы приняли это, желая утишить бедствие мира и сокрушить его асурское настроение.
a0af8288c246 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Самое тяжёлое оскорбление здесь не хула, а расчёт: грешить в счёт имени — значит обратить то, чем идут к Нему, в средство уйти.