तथा— विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद् धरिर् अवशाभिहितोऽप्य् अघौघनाशः । प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ टीका च—उक्तसमस्तलक्षणसारम् आह—विसृजतीति । हरिर् एव स्वयं साक्षाद् यस्य हृदयं न विसृजति न मुञ्चति । अवशेनाप्य् अभिहितमात्रोऽप्य् अघौघं नाशयति यः सः । तत् किं न विसृजति? यतः प्रणयरशनया धृतं हृदये बद्धम् अङ्घ्रिपद्मं यस्य स भागवतप्रधान उक्तो भवति ॥ इत्य् एषा ॥ अत्र कामादीनाम् असम्भवे हेतुः—साक्षाद् इति पदम्, तदुत्तरकालत्वात् साक्षात्कारस्य । तथा हरिर् अवशाभिहितोऽपि इत्यादिना यत् तादृशप्रणयवांस् तेनानेन तु सर्वदा परमावेशेनैव कीर्त्यमानः सुतराम् एवाघौघनाशः स्याद् इत्य् अभिहितम् । उक्तं च—एतन् निर्विद्यमानानाम् इच्छताम् अकुतोभयम् इत्यादि । तत उभयथैव तेषाम् अघसंस्कारोऽपि न स्थातुम् इष्ट इति ध्वनितम् । अनेन वाचिकलिङ्गम् अपि निर्दिश्य यद् ब्रूते इत्य् अस्योत्तरम् उक्तम् । प्रकरणेऽस्मिन् गृहीत्वापि इत्यादीनाम् उत्तमभागवतलक्षणपद्यानाम् अमीषाम् अपृथक् पृथक् च वाक्यत्वं ज्ञेयम्, तथाभूतभगवद्वशीकारवति भागवतोत्तमे तत्तल्लक्षणानाम् अन्तर्भावात्, क्वचित् द्वित्रादिमात्रलक्षणदर्शनाच् च । तत्रापृथग्वाक्यतायाम् एकैकवाक्यगतेनैकैकेनैव लक्षणेनायम् एव सर्वभूतेषुइत्याद्युक्तो महाभागवतो लक्ष्यते । तत्तद्धर्महेतुत्वेन तु विसृजति इत्यादिना सर्वलक्षणसारोपन्यासः । या च तत्रापि स्मृत्या हरेरित्यादिना हेतुत्वेन स्मृतिर् उक्ता, तस्या एव विवरणम् इदम् अन्तिमवाक्यम् इति ज्ञेयम् । तत्रैकेनैव वाक्येन कृतेऽपि भागवतोत्तमलक्षणे स्पष्टीकरणार्थम् एवान्यद् वाक्यम् इति समर्थनीयम् । अत एव पृथक् पृथग् भागवतोत्तम इत्याद्यनुवादोऽपि सङ्गच्छते । पृथग्वाक्यतायां यत्र साक्षाद्भगवत्सम्बन्धो न श्रूयते । तत्र भागवतपदबलेनैव प्रकरणबलेनैव वा ज्ञेयः । पूर्वोत्तरपद्यस्थस्मृत्येत्यादिपदं वा योजनीयम् । तथात्र पक्षे चापेक्षिकम् एवान्यत्र भागवतोत्तमत्वम् । तत्रोत्तरोत्तरश्रैष्ठ्यक्रमोऽयम्—अर्चायाम् एव इति, न यस्य जन्मकर्माभ्याम् इति । न यस्य स्वः परः इति, गृहीत्वापीन्द्रियैः इति, देहेन्द्रियप्राण इति । अस्य संस्कारोऽस्ति । किन्तु तेन विमोहो न स्याद् इति मूर्च्छितसंस्कारोऽयं जातनवीनप्रेमाङ्कुरः स्यात् । तथा न कामकर्मबीजानाम् इत्य् अस्यैव विवरणं—त्रिभुवनविभवहेतवेऽपि इति । इयम् एव नैष्ठिकी भक्तिर् ध्यानाख्या ध्रुवानुस्मृतिर् इत्य् उच्यते । अस्य प्रेमाङ्कुरोऽप्य् अनाच्छाद्यतया जातोऽस्ति । अन्यथा तादृशस्मरणसातत्यभावः स्यात् । अयं हि निर्धूतकषायो निरूद्ःअप्रेमाङ्कुर इति लभ्यते । अत ऊर्ध्वं साक्षात्प्रेमजन्मतः ईश्वरे तदधीनेषु इति । अस्य मैत्र्यादिकं त्रयम् अपि भक्तिहेतुकम् एवेति न कषायस्थितिर् अवगन्तव्या । निर्धूतकषायमहाप्रेमसूचकस्य सर्वभूतेषु इत्य् अस्य तु विवरणं—विसृजति इति । तापादिपञ्चसंस्कारी नवेज्याकर्मकारकः ।
tathā— visṛjati hṛdayaṁ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito'py aghaugha-nāśaḥ | praṇaya-raśanayā dhṛtāṅghri-padmaḥ sa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ || ṭīkā ca—ukta-samasta-lakṣaṇa-sāram āha—visṛjatīti | harir eva svayaṁ sākṣād yasya hṛdayaṁ na visṛjati na muñcati | avaśenāpy abhihita-mātro'py aghaughaṁ nāśayati yaḥ saḥ | tat kiṁ na visṛjati? yataḥ praṇaya-raśanayā dhṛtaṁ hṛdaye baddham aṅghri-padmaṁ yasya sa bhāgavata-pradhāna ukto bhavati || ity eṣā || atra kāmādīnām asambhave hetuḥ—sākṣād iti padam, tad-uttara-kālatvāt sākṣātkārasya | tathā harir avaśābhihito'pi ity-ādinā yat tādṛśa-praṇayavāṁs tenānena tu sarvadā paramāveśenaiva kīrtyamānaḥ sutarām evāghaugha-nāśaḥ syād ity abhihitam | uktaṁ ca—etan nirvidyamānānām icchatām akuto-bhayam ity-ādi | tata ubhayathaiva teṣām agha-saṁskāro'pi na sthātum iṣṭa iti dhvanitam | anena vācika-liṅgam api nirdiśya yad brūte ity asyottaram uktam | prakaraṇe'smin gṛhītvāpi ity-ādīnām uttama-bhāgavata-lakṣaṇa-padyānām amīṣām apṛthak pṛthak ca vākyatvaṁ jñeyam, tathābhūta-bhagavad-vaśīkāravati bhāgavatottame tat-tal-lakṣaṇānām antar-bhāvāt, kvacit dvitrādi-mātra-lakṣaṇa-darśanāc ca | tatrāpṛthag-vākyatāyām ekaika-vākya-gatenaikaikenaiva lakṣaṇenāyam eva sarva-bhūteṣuity-ādy-ukto mahā-bhāgavato lakṣyate | tat-tad-dharma-hetutvena tu visṛjati ity-ādinā sarva-lakṣaṇa-sāropanyāsaḥ | yā ca tatrāpi smṛtyā harerity-ādinā hetutvena smṛtir uktā, tasyā eva vivaraṇam idam antima-vākyam iti jñeyam | tatraikenaiva vākyena kṛte'pi bhāgavatottama-lakṣaṇe spaṣṭīkaraṇārtham evānyad vākyam iti samarthanīyam | ata eva pṛthak pṛthag bhāgavatottama ity-ādy-anuvādo'pi saṅgacchate | pṛthag-vākyatāyāṁ yatra sākṣād-bhagavat-sambandho na śrūyate | tatra bhāgavata-pada-balenaiva prakaraṇa-balenaiva vā jñeyaḥ | pūrvottara-padya-stha-smṛtyety-ādi-padaṁ vā yojanīyam | tathātra pakṣe cāpekṣikam evānyatra bhāgavatottamatvam | tatrottarottara-śraiṣṭhya-kramo'yam—arcāyām eva iti, na yasya janma-karmābhyām iti | na yasya svaḥ paraḥ iti, gṛhītvāpīndriyaiḥ iti, dehendriya-prāṇa iti | asya saṁskāro'sti | kintu tena vimoho na syād iti mūrcchita-saṁskāro'yaṁ jāta-navīna-premāṅkuraḥ syāt | tathā na kāma-karma-bījānām ity asyaiva vivaraṇaṁ—tribhuvana-vibhava-hetave'pi iti | iyam eva naiṣṭhikī bhaktir dhyānākhyā dhruvānusmṛtir ity ucyate | asya premāṅkuro'py anācchādyatayā jāto'sti | anyathā tādṛśa-smaraṇa-sātatya-bhāvaḥ syāt | ayaṁ hi nirdhūta-kaṣāyo nirūdḥa-premāṅkura iti labhyate | ata ūrdhvaṁ sākṣāt-prema-janmataḥ īśvare tad-adhīneṣu iti | asya maitry-ādikaṁ trayam api bhakti-hetukam eveti na kaṣāya-sthitir avagantavyā | nirdhūta-kaṣāya-mahā-prema-sūcakasya sarva-bhūteṣu ity asya tu vivaraṇaṁ—visṛjati iti | tāpādi-pañca-saṁskārī navejyā-karma-kārakaḥ |
Так же: «Чьё сердце не покидает сам Хари, что и невольно произнесённый уничтожает множество грехов, чьи стопы-лотосы удержаны верёвкою нежности, — тот назван первейшим из бхагават». И тика: «Он говорит суть всех названных признаков: „покидает“. Чьё сердце сам Хари непосредственно не покидает, не оставляет, — тот, кто и невольно, одним лишь произнесением уничтожает множество грехов. А почему не покидает? Ибо стопа-лотос Его удержана верёвкою нежности, привязана в сердце: такой и назван первейшим из бхагават» — вот она.
Причина невозникновения желания и прочего здесь — слово «непосредственно», ибо лицезрение приходит позднее того. И словами «Хари, даже невольно произнесённый» и далее сказано вот что: если даже так, то у наделённого такой нежностью, всегда воспевающего Его с высшей погружённостью, множество грехов уничтожается тем более. Сказано и: «Это — бесстрашие ниоткуда для отрешающихся и для желающих» и далее. Тем самым подразумевается, что обоими путями у них не может устоять даже впечатление греха. Этим указан и речевой признак, и дан ответ на «что говорит».
В этом разделе стихи, определяющие высшего бхагавату, — «приняв даже» и прочие — надо знать и как одно речение, и как раздельные: ибо в высшем бхагавате, который так покорил Бхагавана, все эти признаки входят один в другой, а кое-где видны только два-три из них. При нераздельности речения каждым отдельным признаком, содержащимся в каждом отдельном речении, определяется именно тот великий бхагавата, о котором сказано «во всех существах» и далее. А «покидает» и далее излагает суть всех признаков как причину тех и тех свойств. И памятование, названное там причиною в «памятованием Хари» и далее, раскрывается, надо знать, этим последним речением. Хотя определение высшего бхагаваты совершено уже одним речением, другое речение надо обосновать как сказанное ради прояснения. Оттого согласуется и повторение «бхагавата высший» раздельно и раздельно.
При раздельности речений там, где не слышна непосредственная связь с Бхагаваном, её надо узнавать силою самого слова «бхагавата» или силою раздела; или приложить слово «памятованием» и прочее из предыдущего и последующего стиха. И в этом случае высшесть бхагаваты в иных местах относительна. Порядок возрастания там такой: «лишь в изображении»; «у кого ни рождением, ни деянием»; «у кого нет „своего“ и „чужого“»; «приняв даже чувствами»; «тела, чувств, дыхания». У этого впечатление есть, но смущения от него не было бы: впечатление у него усыплено, и росток любви у него родился новым. А «не семена желания и деяния» раскрывается именно так: «даже ради могущества над тремя мирами». Это и называется стойкою преданностью, зовомою созерцанием, неотступным памятованием; у него росток любви родился уже неприкрываемым — иначе откуда быть такой непрерывности памятования? Ведь о нём и получается: скверна стряхнута, росток любви укоренился. Выше этого, от рождения непосредственной любви, — «ко Владыке, к подвластным Ему». У него и все три — дружество и прочее — имеют причиною именно преданность, и стояния скверны здесь понимать не следует. А «во всех существах», указывающее на стряхнувшего скверну и на великую любовь, раскрывается через «покидает». — «Прошедший пять обрядов, начиная с тапы, совершающий дела девятеричного почитания…»
4508fa35e677 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Разные стихи не перечисляют разные разряды: это одно и то же состояние, названное то по внешнему делу, то по внутренней причине, — и потому их можно читать и врозь, и как одну речь.