तान् वै ह्य् असद्वृत्तिभिर् अक्षिभिर् ये पराकृतान्तर्मनसः परेश । अथो न पश्यन्त्य् उरुगाय नूनं ये ते पदन्यासविलासलक्ष्म्याः ॥ इति । ते तव पदन्यासविलासलक्ष्म्याः सम्बन्धिनो ये भक्ता इत्य् अर्थः । ते तान् नूनं प्रायो न पश्यन्ति न कृपादृष्टिविषयीकुर्वन्तीत्य् अर्थः । कान्? य असद्वृत्तिभिः सापराधचेष्टैर् अक्षिभिर् इन्द्रियैः परकृतान्तर्मनसो दूरीकृतान्तर्मुखचित्तवृत्तयो बहिर्मुखा इत्य् एवं व्याख्यानम् अत्राप्य् अनुसन्धेयम् । अत्र साधारणासद्वृत्तित्वं न गृह्यते, सर्वस्य तत्कृपायाः प्राक् तथाभूतत्वात्, जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवात् इत्यादिकविषयं स्याद् इति । तस्माद् अनपराधासद्वृत्तौ तेषां कृपा प्रवर्तत एव । कथञ्चिद् अवधानाभावेन तदप्रवृत्ताव् अपि सङ्गमात्रेणैव तेषां सन्मतिः स्यात् । यत्र तु सापराधेऽपि स्वैरतयैव कृपां कुर्वन्ति, तस्यैव तन्मतिः स्यान् नान्यस्य, नलकूवरवत् साधारणदेवतावच् चेति । तथा श्रीभरतस्य रहूगणे यथा चोपरिचरवसोर् वृत्तं विष्णुधर्मे—स हि देवसाहाय्यायैव दैत्यान् हत्वा विरज्य च भगवदनुध्यानाय पातालं च प्रविष्टवान् । तं च निवृत्तम् अपि हन्तुं लब्धच्छिद्रा दैत्याः समागत्य तत्प्रभावेणोद्यतशस्त्रा एवातिष्ठन् । ततश् च व्यर्थोद्यमाः पुनः शुक्रोपदेशेन तं प्रति पाषण्डमार्गम् उपदिशन्तोऽपि जातया तत्कृपया भगवद्भक्ता बभूवुः इति । अत उक्तं विष्णुधर्म एव— अनेकजन्मसंसारचिते पापसमुच्चये । नाक्षीणे जायते पुंसां गोविन्दाभिमुखी मतिः ॥ इति । ननु, नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको नान्यं त्वद् अस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये इत्य् एवं श्रीप्रह्लादस्य सर्वस्मिन्न् अपि संसारिणि कृपा जाता, तर्हि कथं न सर्वमुक्तिः स्यात्? उच्यते—जीवानाम् अनन्तत्वान् न ते सर्वे मनसि तस्यारूढाः, ततो यावन्तो दृष्ट्वा श्रुतास् तच्चेतस्य् आरूढाः, तावतां तत्प्रसादाद् भविष्यत्य् एव मोक्षः, नैतान् इत्य् एतच्छब्दप्रयोगात् । ये चान्ये तेषाम् अपि तत्कीर्तनस्मरणमात्रेणैव कृतार्थतावरं स्वयम् एव कृपया दत्तवान् श्रीनृसिंहदेवः— य एतत् कीर्तयेन् मह्यं त्वया गीतम् इदं नरः । त्वां च मां च स्मरन् काले कर्मबन्धात् प्रमुच्यते ॥ इति । यस् त्वां कीर्तयेद् अपि किं पुनस् त्वं यान् कृपया स्मरसीति भावः । तस्मात् साधूक्तं भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवेद् इति ॥ ॥
tān vai hy asad-vṛttibhir akṣibhir ye parākṛtāntar-manasaḥ pareśa | atho na paśyanty urugāya nūnaṁ ye te pada-nyāsa-vilāsa-lakṣmyāḥ || iti | te tava pada-nyāsa-vilāsa-lakṣmyāḥ sambandhino ye bhaktā ity arthaḥ | te tān nūnaṁ prāyo na paśyanti na kṛpā-dṛṣṭi-viṣayīkurvantīty arthaḥ | kān? ya asad-vṛttibhiḥ sāparādha-ceṣṭair akṣibhir indriyaiḥ para-kṛtāntar-manaso dūrīkṛtāntarmukha-citta-vṛttayo bahirmukhā ity evaṁ vyākhyānam atrāpy anusandheyam | atra sādhāraṇāsad-vṛttitvaṁ na gṛhyate, sarvasya tat-kṛpāyāḥ prāk tathābhūtatvāt, janasya kṛṣṇād vimukhasya daivāt ity-ādika-viṣayaṁ syād iti | tasmād anaparādhāsad-vṛttau teṣāṁ kṛpā pravartata eva | kathañcid avadhānābhāvena tad-apravṛttāv api saṅga-mātreṇaiva teṣāṁ san-matiḥ syāt | yatra tu sāparādhe'pi svairatayaiva kṛpāṁ kurvanti, tasyaiva tan-matiḥ syān nānyasya, nalakūvaravat sādhāraṇa-devatāvac ceti | tathā śrī-bharatasya rahūgaṇe yathā coparicara-vasor vṛttaṁ viṣṇu-dharme—sa hi deva-sāhāyyāyaiva daityān hatvā virajya ca bhagavad-anudhyānāya pātālaṁ ca praviṣṭavān | taṁ ca nivṛttam api hantuṁ labdha-cchidrā daityāḥ samāgatya tat-prabhāveṇodyata-śastrā evātiṣṭhan | tataś ca vyarthodyamāḥ punaḥ śukropadeśena taṁ prati pāṣaṇḍa-mārgam upadiśanto'pi jātayā tat-kṛpayā bhagavad-bhaktā babhūvuḥ iti | ata uktaṁ viṣṇu-dharma eva— aneka-janma-saṁsāra-cite pāpa-samuccaye | nākṣīṇe jāyate puṁsāṁ govindābhimukhī matiḥ || iti | nanu, naitān vihāya kṛpaṇān vimumukṣa eko nānyaṁ tvad asya śaraṇaṁ bhramato'nupaśye ity evaṁ śrī-prahlādasya sarvasminn api saṁsāriṇi kṛpā jātā, tarhi kathaṁ na sarva-muktiḥ syāt? ucyate—jīvānām anantatvān na te sarve manasi tasyārūḍhāḥ, tato yāvanto dṛṣṭvā śrutās tac-cetasy ārūḍhāḥ, tāvatāṁ tat-prasādād bhaviṣyaty eva mokṣaḥ, naitān ity etac-chabdaprayogāt | ye cānye teṣām api tat-kīrtana-smaraṇa-mātreṇaiva kṛtārthatā-varaṁ svayam eva kṛpayā dattavān śrī-nṛsiṁha-devaḥ— ya etat kīrtayen mahyaṁ tvayā gītam idaṁ naraḥ | tvāṁ ca māṁ ca smaran kāle karma-bandhāt pramucyate || iti | yas tvāṁ kīrtayed api kiṁ punas tvaṁ yān kṛpayā smarasīti bhāvaḥ | tasmāt sādhūktaṁ bhavāpavargo bhramato yadā bhaved iti || ||
«Поистине не видят тех, кто неблагими действиями чувств отверг обращённый внутрь ум, — те, о высший Владыка, широко воспеваемый, кто принадлежит красе игры поступи твоей стопы». То есть «они» — те преданные, что принадлежат красе игры поступи твоей стопы; они тех поистине, большею частью, не видят — не делают предметом милостивого взгляда. Кого же? «Которые неблагими действиями» — оскорбительными поступками, «чувствами» — чувствами отбросили прочь обращённый внутрь ум, то есть удалили обращённые внутрь состояния сознания, обращённые вовне; такое толкование надо иметь в виду и здесь.
Обычные неблагие действия здесь не берутся: ведь до его милости всякий таков, и это было бы предметом «человека, отвратившегося от Кришны, по судьбе» и далее. Потому при неблагих действиях без оскорбления их милость действует непременно. А если она как-нибудь и не действует — по невниманию, — то и одним лишь общением у них родится благая мысль. Где же они и при оскорбившем оказывают милость по своей воле, — там та мысль будет именно у него, а не у иного: как у Налакувары, и как у обычных божеств.
Так же и случившееся со шри Бхаратою у Рахуганы, и с Упаричарою Васу в Вишну-дхарме: он, убив дайтьев лишь в помощь богам и отрешившись, вошёл в Паталу ради созерцания Бхагавана; а дайтьи, найдя лазейку, сошлись убить его, хотя он и отошёл, — и стояли с поднятым оружием, силою его самого. Затем, когда усилие их оказалось тщетным, они по наставлению Шукры стали преподавать ему еретический путь — и всё же родившеюся его милостью стали преданными Бхагавана. Оттого в Вишну-дхарме и сказано: «Пока не истощено собрание грехов, накопленных круговращением многих рождений, у людей не рождается мысль, обращённая к Говинде».
Но ведь у шри Прахлады родилась милость ко всякому круговращающемуся: «Не хочу освободиться один, оставив этих убогих; не вижу блуждающему иного прибежища, кроме тебя». Тогда почему не освобождаются все? Отвечается: живые бесконечны, и не все они взошли в его ум; потому у стольких, сколько увиденных и услышанных взошло в его сознание, освобождение непременно будет его милостью, — как видно из употребления слова «этих» в «не этих». А иным он, шри Нрисимха-дева, и сам по милости дал дар исполненности одним лишь воспеванием и памятованием о нём: «Кто из людей воспоёт мне это, тобою воспетое, и в свой час будет помнить тебя и меня, освобождается от уз деяния». Разумение таково: даже тот, кто воспоёт тебя, — что уж говорить о тех, кого помнишь по милости ты сам. Потому хорошо сказано: «Когда у блуждающего настанет избавление от бытия».
d60de2e50f3d · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Милость преданного не распределяется поровну: она достаёт до того, кто вошёл ему в сознание. Оттого и сказано «этих», а не «всех».