श्रीगुर्वाज्ञया तत्सेवनाविरोधेन चान्येषाम् अपि वैष्णवानां सेवनं श्रेयः । अन्यथा दोषः स्यात् । यथा श्रीनारदोक्तौ— गुरौ सन्निहिते यस् तु पूजयेद् अन्यम् अग्रतः । स दुर्गतिम् अवाप्नोति पूजनं तस्य निष्फलम् ॥ इति । यः प्रथमं शाब्दे परे च निष्णातं इत्याद्युक्तलक्षणं गुरुं नाश्रितवान्, तादृशगुरोश् च मत्सरादितो महाभागवतसत्कारादाव् अनुमतिं न लभते, स प्रथमत एव त्यक्तशास्त्रो न विचार्यते । उभयसङ्कटपातो हि तस्मिन् भवत्य् एव । एवमादिकाभिप्रायेणैव— यो वक्ति न्यायरहितम् अन्यायेन शृणोति यः । ताव् उभौ नरकं घोरं व्रजतः कालम् अक्षयम् ॥ इति नारदपञ्चरात्रे । अत एव दूरत एवाराध्यस् तादृशो गुरुः । वैष्णवविद्वेषी चेत् परित्याज्य एव । गुरोर् अप्य् अवलिप्तस्य कार्याकार्यम् अजानतः । उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागो विधीयते ॥ इति स्मरणात् । तस्य वैष्णवभावराहित्येणावैष्णवतया अवैष्णवोपदिष्टेन इत्यादिवचनविषयत्वाच् च । यथोक्तलक्षणस्य गुरोर् अविद्यमानायां तु, तथैव महाभागवतस्यैकस्य नित्यसेवनं परमं श्रेयः । स च श्रीगुरुवत् समवासनः स्वस्मिन् कृपालुचित्तश् च ग्राह्यः । यस्य यत्सङ्गतिः पुंसो मणिवत् स्यात् स तद्गुणः । स्वकुलर्द्ध्यै ततो धीमान् स्वयूथान्य् एव संश्रयेत् ॥ इति श्रीहरिभक्तिसुधोदयदृष्ट्या कृपां विना तस्मिन् चित्तारत्या च । अथ सर्वस्यैव भागवतचिह्नधारिमात्रस्य तु यथायोग्यं सेवाविधानम् । तत्र महाभागवतसेवा द्विविधा—प्रसङ्गरूपा, परिचर्यारूपा च । तत्र प्रसङ्गरूपा, यथा— नो रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस् तपस् त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ व्रतानि यज्ञश् छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः । यथावरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ पूर्वाध्याये— इष्टापूर्तेन माम् एवं यो यजेत समाहितः । लभते मयि सद्भक्तिं मत्स्मृतिः साधुसेवया ॥ इत्य् अनेन साधुसेवया भक्तिनिष्ठाजनने साधनानन्तरसव्यपेक्षत्वम् इवोक्तम् । अत्र इष्टशब्देन सप्तमस्कन्धोक्तरीत्याग्निहोत्रदर्शपौर्णमासचातुर्मास्ययागपशुयागवैश्वदेवबलिहरणान्य् उच्यन्ते । पूर्तशब्देन सुरालयारामकूपवापीतडागप्रपान्नसत्राण्य् उच्यन्ते । अत्र तु इष्टं, हविषाग्नौ यजेत माम् इत्यादौ अग्निहोत्राद्य् उपलक्षितं, पूर्तमुद्यानोपवनाक्रीडैत्याद्युपलक्षितं ज्ञेयम् । एवं पूर्वोक्तप्रकारेणेष्टापूर्तेन यो मां यजेत स मत्स्मृतिः, तत्र साधुसेवया सतां प्रसङ्गेन सद्भक्तिम् अन्तरङ्गभक्तिनिष्ठां प्राप्नोतीत्य् अर्थः । तत्राग्निहोत्रादीनां भक्तौ प्रवेशोऽग्न्यन्तर्यामिरूपभगवदधिष्ठानत्वेनाग्न्यादिसन्तर्पणात् । कूपारामादीनां च तत्परिचर्यार्थं क्रियमाणत्वात् तत्र प्रवेशः ।
śrī-gurv-ājñayā tat-sevanāvirodhena cānyeṣām api vaiṣṇavānāṁ sevanaṁ śreyaḥ | anyathā doṣaḥ syāt | yathā śrī-nāradoktau— gurau sannihite yas tu pūjayed anyam agrataḥ | sa durgatim avāpnoti pūjanaṁ tasya niṣphalam || iti | yaḥ prathamaṁ śābde pare ca niṣṇātaṁ ity-ādy-ukta-lakṣaṇaṁ guruṁ nāśritavān, tādṛśa-guroś ca matsarādito mahābhāgavata-satkārādāv anumatiṁ na labhate, sa prathamata eva tyakta-śāstro na vicāryate | ubhaya-saṅkaṭa-pāto hi tasmin bhavaty eva | evam-ādikābhiprāyeṇaiva— yo vakti nyāya-rahitam anyāyena śṛṇoti yaḥ | tāv ubhau narakaṁ ghoraṁ vrajataḥ kālam akṣayam || iti nārada-pañcarātre | ata eva dūrata evārādhyas tādṛśo guruḥ | vaiṣṇava-vidveṣī cet parityājya eva | guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ | utpatha-pratipannasya parityāgo vidhīyate || iti smaraṇāt | tasya vaiṣṇava-bhāva-rāhityeṇāvaiṣṇavatayā avaiṣṇavopadiṣṭena ity-ādi-vacana-viṣayatvāc ca | yathokta-lakṣaṇasya guror avidyamānāyāṁ tu, tathaiva mahā-bhāgavatasyaikasya nitya-sevanaṁ paramaṁ śreyaḥ | sa ca śrī-guruvat sama-vāsanaḥ svasmin kṛpālu-cittaś ca grāhyaḥ | yasya yat-saṅgatiḥ puṁso maṇivat syāt sa tad-guṇaḥ | sva-kularddhyai tato dhīmān sva-yūthāny eva saṁśrayet || iti śrī-hari-bhakti-sudhodaya-dṛṣṭyā kṛpāṁ vinā tasmin cittāratyā ca | atha sarvasyaiva bhāgavata-cihna-dhāri-mātrasya tu yathā-yogyaṁ sevā-vidhānam | tatra mahā-bhāgavata-sevā dvividhā—prasaṅga-rūpā, paricaryā-rūpā ca | tatra prasaṅga-rūpā, yathā— no rodhayati māṁ yogo na sāṅkhyaṁ dharma eva ca | na svādhyāyas tapas tyāgo neṣṭā-pūrtaṁ na dakṣiṇā || vratāni yajñaś chandāṁsi tīrthāni niyamā yamāḥ | yathāvarundhe sat-saṅgaḥ sarva-saṅgāpaho hi mām || pūrvādhyāye— iṣṭā-pūrtena mām evaṁ yo yajeta samāhitaḥ | labhate mayi sad-bhaktiṁ mat-smṛtiḥ sādhu-sevayā || ity anena sādhu-sevayā bhakti-niṣṭhā-janane sādhanānantara-sa-vyapekṣatvam ivoktam | atra iṣṭa-śabdena saptama-skandhokta-rītyāgnihotra-darśa-paurṇamāsa-cāturmāsya-yāga-paśu-yāga-vaiśvadeva-bali-haraṇāny ucyante | pūrta-śabdena surālayārāma-kūpa-vāpī-taḍāga-prapānna-satrāṇy ucyante | atra tu iṣṭaṁ, haviṣāgnau yajeta mām ity-ādau agnihotrādy upalakṣitaṁ, pūrtamudyānopavanākrīḍa-ity-ādy-upalakṣitaṁ jñeyam | evaṁ pūrvokta-prakāreṇeṣṭā-pūrtena yo māṁ yajeta sa mat-smṛtiḥ, tatra sādhu-sevayā satāṁ prasaṅgena sad-bhaktim antaraṅga-bhakti-niṣṭhāṁ prāpnotīty arthaḥ | tatrāgni-hotrādīnāṁ bhaktau praveśo'gny-antaryāmi-rūpa-bhagavad-adhiṣṭhānatvenāgny-ādi-santarpaṇāt | kūpārāmādīnāṁ ca tat-paricaryārthaṁ kriyamāṇatvāt tatra praveśaḥ |
С дозволения шри гуру и без ущерба служению ему благо служить и иным вайшнавам; иначе был бы порок. Как в сказанном шри Нарадою: «Кто при гуру, находящемся рядом, почитает впереди него другого, тот обретает дурной путь, и почитание его бесплодно». А кто сперва вовсе не принял гуру, признак которого сказан в «искушённого в словесном и в высшем» и далее, и от такого гуру по зависти и прочему не получает дозволения на почитание великого бхагаваты и прочее, — тот, уже сперва оставивший писание, здесь не рассматривается: ведь он падает в теснину с обеих сторон. Имея в виду именно такое и прочее, в Нарада-панчаратре: «Кто говорит без правила и кто слушает не по правилу, — оба идут в страшный ад на неисчерпаемое время». Оттого такого гуру почитают именно издали. А если он ненавидит вайшнавов, — должен быть оставлен, по смрити: «Предписывается оставление даже гуру, если он возгордился, не знает должного и недолжного и вступил на бездорожье», — и потому, что за отсутствием вайшнавского настроения он невайшнав и подпадает под речение «преподанною не вайшнавом» и далее.
А при отсутствии гуру с названным признаком высшее благо — точно так же постоянно служить одному великому бхагавате. И взять надо такого, который, подобно шри гуру, имеет одинаковую склонность и сознание которого милостиво к тебе, — по взгляду шри Хари-бхакти-судходаи: «Человек, чьё общение с кем-либо подобно самоцвету, перенимает его качество; потому разумный ради процветания своего рода пусть держится именно своих стад», — и потому, что без милости у него не будет к тебе сердечной приязни. Затем — установление служения, по мере пригодности, всякому, кто просто носит знаки бхагаваты.
Служение великому бхагавате двояко: в виде общения и в виде прислуживания. В виде общения — как: «Не удерживают меня ни йога, ни санкхья, ни закон, ни самоизучение, ни подвиг, ни отречение, ни жертва и благодеяние, ни дары, ни обеты, ни жертвоприношение, ни размеры, ни святыни, ни ниямы, ни ямы, — как удерживает меня общение с благими, уносящее всякую привязанность». В прежней главе: «Кто так, сосредоточенный, чтит меня жертвою и благодеянием, обретает истинную преданность мне; а памятование меня — служением благим». Этим как бы сказано, что служение благим в рождении стойкости преданности соотнесено с иным средством. Словом «жертва» здесь, по чину, сказанному в седьмой песни, называются агнихотра, дарша, паурнамаса, чатурмасья, жертва, жертва животного, вайшвадева и принесение подношений; словом «благодеяние» — храмы, сады, колодцы, пруды, водоёмы, поилки и раздачи. Но здесь «жертву» надо знать подразумеваемою агнихотрою и прочим в «пусть чтит меня возлиянием в огне» и далее, а «благодеяние» — подразумеваемым в «сады, рощи, игралища» и далее. И вот: кто так, прежде сказанным образом, чтит меня жертвою и благодеянием, тот памятует меня; а там служением благим, общением с благими он обретает истинную преданность — внутреннюю стойкость преданности; таков смысл. Агнихотра и прочие входят в преданность потому, что огонь и прочее насыщаются как вместилище Бхагавана в облике внутреннего правителя огня; а колодцы, сады и прочее входят туда потому, что делаются ради прислуживания Ему.
3c8c4b8f6f4e · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Общение поставлено выше всех перечисленных средств не как ещё одно средство: оно названо тем, что Его удерживает, — а удерживают не усилием.