अथ सख्यम् । तच् च हिताशंसनमयं बन्धुभावलक्षणम् । यन्मित्रं परमानन्दम् इत्य् अत्र तथैव मित्रपदन्यासात् । यथा रामार्चनचन्द्रिकायाम्— परिचर्यापराः केचित् प्रासादादिषु शेरते । मनुष्यम् इव तं द्रष्टुं व्यवहर्तुं च बन्धुवत् ॥ इति । अस्य चोत्तरत्र पाठः प्रेमविश्रम्भवद् भावनामयत्वेन दास्याद् अप्य् उत्तमत्वापेक्षया । किं च, परमेश्वरेऽपि यत् सख्यं शास्त्रे विधीयते, तन् नाश्चर्यम्, नादेवो देवम् अर्चयेत् इति तद्भावस्यापि विधानश्रवणात् । किन्तु तद्भावस् तत्सेवाविरुद्ध इति शुद्धभक्तैर् उपेक्ष्यते । सख्यं तु परमसेवानुकूलम् इत्य् उपादीयत इति । तद् एतत् साक्षाद्भजनात्मकं दास्यं सख्यं च टीकायाम् अपि दर्शितम् अस्ति— तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर् जन्मनि जन्मनि स्यात् । इत्य् अत्र श्रीदामविप्रवाक्ये । यथा, श्रीकृष्णस्य भक्तवात्सल्यं दृष्ट्वा तद्भक्तिं प्रार्थयते—तस्येति । सौहृदं प्रेम । सख्यं हिताशंसनं च । मैत्री उपकारिकत्वं च । दास्यं सेवकत्वम् च तत्समाहारैकवचनम् । तस्य तत्सम्बन्धिनो मे मम स्यात्, न तु विभूतिः ॥ इत्य् एतत् ॥ तत्र नवविधायां साध्यत्वात् प्रेमा नान्तर्भाव्यते । मैत्री तु सख्य एवान्तर्भाव्येति दास्यसख्ये द्वे एव गृहीते । अत्र च ताभ्यां कर्मार्पणविश्वासौ न व्याख्यातौ, साक्षाद्भक्तित्वाभावात् । कर्मार्पणस्य फलं भक्तिर् विश्वासश् च भक्त्यभिनिवेशहेतुर् इतीह पूर्वम् उक्तम् । तच् च भगवद्विषयहिताशंसनमयं सख्यम्, भगवत्कृतहिताशंसनस्य नित्यत्वात्, तेन सह तस्य नित्यसहवासाच् च । भजनविशेषेणापि विशिष्टं सम्पादयितुं नातिदुष्करं स्याद् इत्य् आह— कोऽतिप्रयासोऽसुरबालका हरेर् उपासने स्वे हृदि छिद्रवत् सतः । स्वस्यात्मनः सख्युर् अशेषदेहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ॥ छिद्रवद् आकाशवद् अलिप्तत्वेन सदा वर्तमानस्य । नातिप्रयासे हेतुः—सर्वेषां देहिनां य स्व आत्मा शुद्धं स्वरूपं तस्य, सामान्यतः सर्वत्र निर्विशेषतयैव सखा । यथावसरं बहिरन्तःकरणविषयादिलक्षणमायिक्या निजप्रेमादिलक्षणामायिक्याश् च सम्पत्तेर् दानेन हिताशंसी यस् तस्य हरेः । तस्माद् आरोपितानां नश्वराणां विषयाणां जायापत्यादीनाम् उपार्जनैः किम् इति ॥ ॥
atha sakhyam | tac ca hitāśaṁsana-mayaṁ bandhu-bhāva-lakṣaṇam | yan-mitraṁ paramānandam ity atra tathaiva mitra-pada-nyāsāt | yathā rāmārcana-candrikāyām— paricaryā-parāḥ kecit prāsādādiṣu śerate | manuṣyam iva taṁ draṣṭuṁ vyavahartuṁ ca bandhuvat || iti | asya cottaratra pāṭhaḥ prema-viśrambhavad bhāvanā-mayatvena dāsyād apy uttamatvāpekṣayā | kiṁ ca, parameśvare'pi yat sakhyaṁ śāstre vidhīyate, tan nāścaryam, nādevo devam arcayet iti tad-bhāvasyāpi vidhāna-śravaṇāt | kintu tad-bhāvas tat-sevā-viruddha iti śuddha-bhaktair upekṣyate | sakhyaṁ tu parama-sevānukūlam ity upādīyata iti | tad etat sākṣād-bhajanātmakaṁ dāsyaṁ sakhyaṁ ca ṭīkāyām api darśitam asti— tasyaiva me sauhṛda-sakhya-maitrī- dāsyaṁ punar janmani janmani syāt | ity atra śrīdāma-vipra-vākye | yathā, śrī-kṛṣṇasya bhakta-vātsalyaṁ dṛṣṭvā tad-bhaktiṁ prārthayate—tasyeti | sauhṛdaṁ prema | sakhyaṁ hitāśaṁsanaṁ ca | maitrī upakārikatvaṁ ca | dāsyaṁ sevakatvam ca tat-samāhāraika-vacanam | tasya tat-sambandhino me mama syāt, na tu vibhūtiḥ || ity etat || tatra nava-vidhāyāṁ sādhyatvāt premā nāntar-bhāvyate | maitrī tu sakhya evāntar-bhāvyeti dāsya-sakhye dve eva gṛhīte | atra ca tābhyāṁ karmārpaṇa-viśvāsau na vyākhyātau, sākṣād-bhaktitvābhāvāt | karmārpaṇasya phalaṁ bhaktir viśvāsaś ca bhakty-abhiniveśa-hetur itīha pūrvam uktam | tac ca bhagavad-viṣaya-hitāśaṁsana-mayaṁ sakhyam, bhagavat-kṛta-hitāśaṁsanasya nityatvāt, tena saha tasya nitya-sahavāsāc ca | bhajana-viśeṣeṇāpi viśiṣṭaṁ sampādayituṁ nātiduṣkaraṁ syād ity āha— ko'tiprayāso'sura-bālakā harer upāsane sve hṛdi chidravat sataḥ | svasyātmanaḥ sakhyur aśeṣa-dehināṁ sāmānyataḥ kiṁ viṣayopapādanaiḥ || chidravad ākāśavad aliptatvena sadā vartamānasya | nātiprayāse hetuḥ—sarveṣāṁ dehināṁ ya sva ātmā śuddhaṁ svarūpaṁ tasya, sāmānyataḥ sarvatra nirviśeṣatayaiva sakhā | yathāvasaraṁ bahir-antaḥkaraṇa-viṣayādi-lakṣaṇa-māyikyā nija-premādi-lakṣaṇā-māyikyāś ca sampatter dānena hitāśaṁsī yas tasya hareḥ | tasmād āropitānāṁ naśvarāṇāṁ viṣayāṇāṁ jāyāpatyādīnām upārjanaiḥ kim iti || ||
Затем дружество. Оно состоит из желания блага и имеет признаком родственное настроение, — как и в «Который друг, высшее блаженство» слово «друг» положено именно так. Как в Рамарчана-чандрике: «Некоторые, преданные прислуживанию, покоятся во дворцах и прочем, чтобы видеть Его как человека и обходиться с Ним как с родичем». А читается оно позже — ввиду того, что оно, подобно доверительности любви, состоит из представления и потому выше рабства. И ещё: неудивительно, что писание предписывает дружество даже к Высшему Владыке, — ибо слышится предписание и такого настроения, как «не бог да не почитает бога». Но то настроение чистые преданные отвергают как противное служению Ему; а дружество принимается, ибо оно благоприятно высшему служению.
И это рабство и дружество, чья суть — непосредственное почитание, показаны и в тике — в речении брахмана Шридамы «Пусть у меня из рождения в рождение будут именно его сердечность, дружество, приязнь и рабство»: «Увидев ласковость шри Кришны к преданным, он просит преданности Ему: „его“. „Сердечность“ — любовь; „дружество“ — желание блага; „приязнь“ — благодетельность; „рабство“ — служительство; единственное число — по их совокупности. „Его“, то есть связанного с Ним, — да будет у меня, а не могущество». Там любовь, будучи достигаемым девяти родов, внутрь не включается; а приязнь включается именно в дружество, и потому взяты только два — рабство и дружество. И ими здесь не истолкованы поднесение деяний и доверие, ибо они не суть непосредственная преданность: прежде здесь сказано, что плод поднесения деяний — преданность, а доверие — причина погружения в преданность. А дружество состоит из желания блага, предмет которого Бхагаван, — ибо желание блага, творимое Бхагаваном, вечно и он вечно живёт вместе с Ним.
И что особенное достигается не слишком трудно даже особенностью почитания, он говорит: «Какое чрезмерное усилие, дети асуров, в почитании Хари, пребывающего в собственном сердце подобно отверстию, — самого себя, друга всех воплощённых вообще? Что толку в добывании предметов?» «Подобно отверстию» — подобно пространству, всегда пребывающего незапятнанным. Причина того, что усилие нечрезмерно: Он — то собственное Я всех воплощённых, их чистая природа; «вообще» — повсюду, без различия, друг: тот Хари, который желает блага, давая по случаю богатство — майическое, имеющее признаком внешнее, внутренний орган, предметы и прочее, и немайическое, имеющее признаком собственную любовь и прочее. Потому — что толку добывать наложенные, гибнущие предметы: жену, детей и прочее?
982a9b0e8183 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Дружество допущено не по вольности, а по пригодности: оно не отменяет служения, а делает его ближе, — и потому стоит выше рабства, ничего у него не отнимая.