तत्र रुचिप्रधानानां श्रवणादिकम्— तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायताम् अनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः । ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्य् अङ्ग ममाभवद् रुचिः ॥ इत्याद्युक्तप्रकारम् । विचारप्रधानानां श्रवणं यथा चतुःश्लोक्यादीनाम् । मननं यथा भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन इत्यादौ । अथ तज्जाता भगवति श्रद्धा, यथा— अस्ति यज्ञपतिर् नाम केषाञ्चिद् अर्हसत्तमाः । इहामुत्र च लक्ष्यन्ते ज्योत्स्नावत्यः क्वचिद् भुवः ॥ मनोर् उत्तानपादस्य ध्रुवस्यापि महीपतेः । प्रियव्रतस्य राजर्षेर् अङ्गस्यास्मत्पितुः पितुः ॥ ईदृशानाम् अथान्येषाम् अजस्य च भवस्य च । प्रह्लादस्य बलेश् चापि कृत्यम् अस्ति गदाभृता ॥ दौहित्रादीन् ऋते मृत्योः शोच्यान् धर्मविमोहितान् । वर्गस्वर्गापवर्गाणां प्रायेणैकात्म्यहेतुना ॥ हे अर्हसत्तमाः! यज्ञपतिर् नाम सर्वकर्मफलदातृत्वेन श्रुतिप्रतिपादितः परमेश्वरः केषांचित् श्रुत्यर्थतत्त्वज्ञानां मते तावद् अस्ति, तथापि विप्रतिपत्तेर् न तत्सिद्धिर् इत्य् आशङ्क्य तत्र जगद्वैचित्र्यान्यथानुपपत्तिप्रमाणम् अप्य् उपोद्बलकम् इत्य् आह । इह प्रत्यक्षेण अमुत्रशास्त्रेण तद्वच् चेत्य् अनुमानेन च ज्योत्स्नावत्यः कान्तिमत्यो भुवो भोगभूमयो देहाश् च क्वचिद् एवोपलभ्यन्ते, न सर्वत्रेति । अयं भावः—न वा जडस्य तत्कर्मणस् तत्तत्फलदातृत्वं घटते—फलम् अत उपपत्तेः इति न्यायात् । न चार्वाग्देवतानां स्वातन्त्र्यम्, अन्तर्यामिश्रुतेः । न च कर्मसाम्ये फलतारतम्यं क्वचिच् च तदसिद्धिः सम्भवति । अतः स्वतन्त्रेण परमेश्वरेण भाव्यम् । अत्र विद्वदनुभवोऽपि प्रमाणम् इत्य् आह—मनोर् इति त्रिभिः । अस्मत्पितुः पितुःपितामहस्य अङ्गस्य । प्रह्लादबली तदानीं शास्त्राद् एव ज्ञात्वा गणितौ । गदाभृता परमेश्वरेण कृत्यम् अस्ति, हृदये बहिर् अप्य् आविर्भूय तेषां मुहुः कृत्यसम्पादनात् तेन यत् कृत्यं करणीयं तत् तेषाम् अस्तीत्य् अर्थः । तेषाम् एव तेन सह कृत्यम् अस्ति, नान्येषाम् इत्य् अर्थो वा । तदन्यांस् तु निन्दितत्वेनाह—मृत्योर् दौहित्र्यादीन् वेणप्रभृतीन् धर्मविमोहितान् । गदाभृच्छब्देन तन्नाम्ना प्रसिद्धात् श्रीविष्णोर् अन्यत्र परमेश्वरत्वं वारयति श्रुतियुक्तिविद्वदनुभवेषु । तं गदाभृतं विशिनष्टि—वर्गेति । वर्गोऽत्र त्रिवर्गः, स्वर्गो धर्मस्य फलम् । अपवर्गो मोक्षः । तेषाम् ऐकात्म्येन एकरूपेण सर्वान्तर्गतेन हेतुना । तत्रापि प्रायेण प्रचुरेण हेतुना । तद् उक्तं स्कान्दे— बन्धको भवपाशेन भवपाशाच् च मोचकः । कैवल्यदः परं ब्रह्म विष्णुर् एव सनातनः ॥ इति ॥
tatra ruci-pradhānānāṁ śravaṇādikam— tatrānvahaṁ kṛṣṇa-kathāḥ pragāyatām anugraheṇāśṛṇavaṁ manoharāḥ | tāḥ śraddhayā me'nupadaṁ viśṛṇvataḥ priya-śravasy aṅga mamābhavad ruciḥ || ity-ādy-ukta-prakāram | vicāra-pradhānānāṁ śravaṇaṁ yathā catuḥśloky-ādīnām | mananaṁ yathā bhagavān brahma kārtsnyena ity-ādau | atha taj-jātā bhagavati śraddhā, yathā— asti yajña-patir nāma keṣāñcid arha-sattamāḥ | ihāmutra ca lakṣyante jyotsnāvatyaḥ kvacid bhuvaḥ || manor uttānapādasya dhruvasyāpi mahīpateḥ | priyavratasya rājarṣer aṅgasyāsmat-pituḥ pituḥ || īdṛśānām athānyeṣām ajasya ca bhavasya ca | prahlādasya baleś cāpi kṛtyam asti gadābhṛtā || dauhitrādīn ṛte mṛtyoḥ śocyān dharma-vimohitān | varga-svargāpavargāṇāṁ prāyeṇaikātmya-hetunā || he arha-sattamāḥ! yajña-patir nāma sarva-karma-phala-dātṛtvena śruti-pratipāditaḥ parameśvaraḥ keṣāṁcit śruty-artha-tattva-jñānāṁ mate tāvad asti, tathāpi vipratipatter na tat-siddhir ity āśaṅkya tatra jagad-vaicitryānyathānupapatti-pramāṇam apy upodbalakam ity āha | iha pratyakṣeṇa amutraśāstreṇa tadvac cety anumānena ca jyotsnāvatyaḥ kāntimatyo bhuvo bhoga-bhūmayo dehāś ca kvacid evopalabhyante, na sarvatreti | ayaṁ bhāvaḥ—na vā jaḍasya tat-karmaṇas tat-tat-phala-dātṛtvaṁ ghaṭate—phalam ata upapatteḥ iti nyāyāt | na cārvāg-devatānāṁ svātantryam, antaryāmi-śruteḥ | na ca karma-sāmye phala-tāratamyaṁ kvacic ca tad-asiddhiḥ sambhavati | ataḥ svatantreṇa parameśvareṇa bhāvyam | atra vidvad-anubhavo'pi pramāṇam ity āha—manor iti tribhiḥ | asmat-pituḥ pituḥpitāmahasya aṅgasya | prahlāda-balī tadānīṁ śāstrād eva jñātvā gaṇitau | gadābhṛtā parameśvareṇa kṛtyam asti, hṛdaye bahir apy āvirbhūya teṣāṁ muhuḥ kṛtya-sampādanāt tena yat kṛtyaṁ karaṇīyaṁ tat teṣām astīty arthaḥ | teṣām eva tena saha kṛtyam asti, nānyeṣām ity artho vā | tad-anyāṁs tu ninditatvenāha—mṛtyor dauhitryādīn veṇa-prabhṛtīn dharma-vimohitān | gadābhṛc-chabdena tan-nāmnā prasiddhāt śrī-viṣṇor anyatra parameśvaratvaṁ vārayati śruti-yukti-vidvad-anubhaveṣu | taṁ gadābhṛtaṁ viśinaṣṭi—vargeti | vargo'tra trivargaḥ, svargo dharmasya phalam | apavargo mokṣaḥ | teṣām aikātmyena eka-rūpeṇa sarvāntargatena hetunā | tatrāpi prāyeṇa pracureṇa hetunā | tad uktaṁ skānde— bandhako bhava-pāśena bhava-pāśāc ca mocakaḥ | kaivalyadaḥ paraṁ brahma viṣṇur eva sanātanaḥ || iti ||
Слушание и прочее у тех, у кого преобладает вкус: «Там день за днём я милостью их слушал пленительные сказания о Кришне; и у меня, шаг за шагом с верою внимавшего им, родился вкус к тому, чья слава дорога, о милый» и далее. У тех же, у кого преобладает рассуждение, слушание — как у четырёх шлок и прочего, а обдумывание — как в «Бхагавана, брахман во всей полноте» и далее.
Затем — рождённая этим вера в Бхагавана, как: «Есть некий владыка жертвы, о достойнейшие почтения, у некоторых; и здесь и там видны кое-где земли, полные сияния. У Ману, у Уттанапады, у Дхрувы, владыки земли, у Приявраты, у царственного мудреца Анги, отца нашего отца; у таковых и у иных — у нерождённого и у Бхавы, у Прахлады и у Бали — есть дело с Держащим булаву; кроме внуков Смерти по дочери и прочих, жалких, обмороченных законом, — ибо Он обычно единая суть и причина тройки целей, неба и освобождения».
О достойнейшие почтения! «Некий владыка жертвы» — Высший Владыка, утверждённый шрути как податель плода всех деяний, — по мнению некоторых, знающих истинный смысл шрути, по крайней мере есть. Но, заподозрив, что из-за разногласия это не доказано, он говорит, что подкрепляет это и доказательство от невозможности иначе объяснить пестроту мира. «Здесь» — восприятием, «там» — писанием, и «подобно тому» — выводом: земли, полные сияния, то есть красоты, почвы наслаждения и тела обретаются лишь кое-где, а не повсюду. Настроение таково: у бесчувственного деяния подательство того и того плода не складывается — по правилу «плод оттого, по обоснованности». И нет самостоятельности у низших божеств — по шрути о внутреннем правителе. И при равенстве деяний степень плода, а кое-где и недостижение его, иначе не объяснимы. Значит, должен быть самостоятельный Высший Владыка.
Здесь и переживание сведущих — свидетельство: об этом он говорит тремя стихами, «у Ману» и далее. «Отца нашего отца» — деда, Анги. Прахлада и Бали сочтены здесь потому, что тогда были известны именно из писания. «Есть дело с Держащим булаву, Высшим Владыкою» — поскольку Он многократно являлся им в сердце и вовне и исполнял их дело: то дело, которое делается с Ним, у них есть; таков смысл. Или: дело с Ним есть именно у них, а не у иных. А об иных он говорит как о порицаемых: «внуки Смерти по дочери и прочие» — Вена и подобные, обмороченные законом. Словом «Держащий булаву», под которым Он известен, он отводит бытие Высшим Владыкою помимо шри Вишну — и в шрути, и в доводе, и в переживании сведущих. Того Держащего булаву он уточняет: «тройки целей» и далее. «Тройка целей» здесь — триварга, «небо» — плод закона, «освобождение» — мокша; их единосутность — единый облик, причина, вошедшая во всё; «обычно» — обильная причина. То сказано в Сканде: «Связующий петлёю бытия и освобождающий от петли бытия, дающий кайвалью, высший брахман — это вечный Вишну».
f765f6700bd3 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Вера здесь приходит не из довода: довод лишь снимает возражение, а перечисление Ману, Дхрувы и Бали держится на том, что с Ним у них было дело.