तथा मनसोऽप्य् अगोचरफलदाने श्रीध्रुवचरितं प्रमाणं, परमभक्तिसंवलितस्वलोकदानात् । तद्वशीकारित्वं तूदाहृतं—न साधयति मां योगो इत्यादि । तथा तत्पद्यान्ते— भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् इति । अत्रैवं विवेचनीयम्—यद्यप्य् अस्य वाक्यस्यैकादशचतुर्दशाध्यायप्रकरणे साध्यसाधनभक्त्योर् अविविक्ततयैव महिमनिरूपणम् इति साधनपरत्वं दुर्निर्णेयं, तथापि फलभक्तिमहिमद्वारापि साधनमहिमपरत्वम् एव, यत्रेदृशम् अपि फलं भवतीति, वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि इत्यादिप्रश्नम् आरभ्य साधनस्योपक्रान्तत्वात्, यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः इत्यादिना तस्यैवोपसंहृतत्वाच् च । विशेषतस् तु तत्र बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो इत्यादिकं धर्मः सत्यदयोपेतः इत्याद्यन्तं तदीयम् अन्तःप्रकरणं प्रायसाधनमहिमपरम् एव । तत्र बाध्यमानोऽपि इति पद्यं साध्यभक्तौ जातायां बाध्यमानत्वायोगात्— दधति सकृन् मनस् त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे न पुनर् उपासते पुरुषसारहरावसथान् ॥ इत्य् उक्तेः । विषयाविष्टचित्तानां विष्ण्वावेशः सुदूरतः । वारुणीदिग्गतं वस्तु व्रजन्न् ऐन्द्रीं किम् आप्नुयात् ॥ इति विष्णुपुराणाच् च तन्महिमपरत्वेन गम्यते । अत्रैव तद् वक्ष्यते— कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशयः ॥ इत्य् अनेन, मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति इति कैमुत्यवाक्येन च साध्यभक्तेः संस्कारहारित्वम्। ततो विषया एव बाध्यमाना भवन्तीति । अथ यथाग्निः सुसमृद्धार्चिः इति पद्यं नामाभासादेः सर्वपापक्षयकारित्वप्रसिद्धेस् तत्परम् । अथ न साधयति मां योगः इत्य् एतत् सार्धपद्यं योगादीनां साधनरूपाणां प्रतियोगित्वेन निर्दिष्टत्वात्, श्रद्धासहायत्वेन विधानाच् च तत्परम् । साध्यायां श्रद्धोल्लेखः पुनरुक्त इति । यद्यपि फलभक्तिद्वारैव तद्वशीकारित्वं तस्याः, तथाप्य् अत्र साधकरूपाया मुख्यत्वेन प्राप्तत्वात् तत्रैवोदाहृतम् । किं वा—अस्त्व् एवम् अङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कर्हिचित् स्म न भक्तियोगम् इति न्यायेन नावशः सन् प्रेमाणं ददातीति तस्या एव साक्षात् तद्गुणकत्वं ज्ञेयम् । अथ धर्मः सत्यदयोपेतः इति पद्यं च धर्मादिसाधनप्रतियोगित्वेन निर्देशात्, साधनभक्तेर् एवान्यत्रापि तत्फलतयोदाहृतत्वाच् च तत्परम् । यत् तु कथं विना इत्यादिकं तच् च साधनभक्तिफलस्य शोधकत्वातिशयप्रतिपादनेन तत्परम् इति । तस्मात् साध्व् एव बाध्यमानोऽपि इत्यादिपद्यानि तत्प्रसङ्गे दर्शितानि ॥ ॥
tathā manaso'py agocara-phala-dāne śrī-dhruva-caritaṁ pramāṇaṁ, parama-bhakti-saṁvalita-sva-loka-dānāt | tad-vaśīkāritvaṁ tūdāhṛtaṁ—na sādhayati māṁ yogo ity-ādi | tathā tat-padyānte— bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām iti | atraivaṁ vivecanīyam—yadyapy asya vākyasyaikādaśa-caturdaśādhyāya-prakaraṇe sādhya-sādhana-bhaktyor aviviktatayaiva mahima-nirūpaṇam iti sādhana-paratvaṁ durnirṇeyaṁ, tathāpi phala-bhakti-mahima-dvārāpi sādhana-mahima-paratvam eva, yatredṛśam api phalaṁ bhavatīti, vadanti kṛṣṇa śreyāṁsi ity-ādi-praśnam ārabhya sādhanasyopakrāntatvāt, yathā yathātmā parimṛjyate'sau mat-puṇya-gāthā-śravaṇābhidhānaiḥ ity-ādinā tasyaivopasaṁhṛtatvāc ca | viśeṣatas tu tatra bādhyamāno'pi mad-bhakto ity-ādikaṁ dharmaḥ satya-dayopetaḥ ity-ādy-antaṁ tadīyam antaḥ-prakaraṇaṁ prāya-sādhana-mahima-param eva | tatra bādhyamāno'pi iti padyaṁ sādhya-bhaktau jātāyāṁ bādhyamānatvāyogāt— dadhati sakṛn manas tvayi ya ātmani nitya-sukhe na punar upāsate puruṣa-sāra-harāvasathān || ity ukteḥ | viṣayāviṣṭa-cittānāṁ viṣṇv-āveśaḥ sudūrataḥ | vāruṇī-dig-gataṁ vastu vrajann aindrīṁ kim āpnuyāt || iti viṣṇu-purāṇāc ca tan-mahima-paratvena gamyate | atraiva tad vakṣyate— kathaṁ vinā roma-harṣaṁ dravatā cetasā vinā | vinānandāśru-kalayā śudhyed bhaktyā vināśayaḥ || ity anena, mad-bhakti-yukto bhuvanaṁ punāti iti kaimutya-vākyena ca sādhya-bhakteḥ saṁskāra-hāritvam| tato viṣayā eva bādhyamānā bhavantīti | atha yathāgniḥ susamṛddhārciḥ iti padyaṁ nāmābhāsādeḥ sarva-pāpa-kṣaya-kāritva-prasiddhes tat-param | atha na sādhayati māṁ yogaḥ ity etat sārdha-padyaṁ yogādīnāṁ sādhana-rūpāṇāṁ pratiyogitvena nirdiṣṭatvāt, śraddhā-sahāyatvena vidhānāc ca tat-param | sādhyāyāṁ śraddhollekhaḥ punar-ukta iti | yadyapi phala-bhakti-dvāraiva tad-vaśīkāritvaṁ tasyāḥ, tathāpy atra sādhaka-rūpāyā mukhyatvena prāptatvāt tatraivodāhṛtam | kiṁ vā—astv evam aṅga bhagavān bhajatāṁ mukundo muktiṁ dadāti karhicit sma na bhakti-yogam iti nyāyena nāvaśaḥ san premāṇaṁ dadātīti tasyā eva sākṣāt tad-guṇakatvaṁ jñeyam | atha dharmaḥ satya-dayopetaḥ iti padyaṁ ca dharmādi-sādhana-pratiyogitvena nirdeśāt, sādhana-bhakter evānyatrāpi tat-phalatayodāhṛtatvāc ca tat-param | yat tu kathaṁ vinā ity-ādikaṁ tac ca sādhana-bhakti-phalasya śodhakatvātiśaya-pratipādanena tat-param iti | tasmāt sādhv eva bādhyamāno'pi ity-ādi-padyāni tat-prasaṅge darśitāni || ||
Так же мерою того, что она даёт плод, недоступный и уму, служит житие шри Дхрувы: ему был дан свой мир, соединённый с высшею преданностью. А покорение его ею приведено в «Не подчиняет меня йога» и далее; и в конце того стиха: «Я, дорогой благим, берусь одною преданностью, верою».
Здесь надо рассудить так. Хотя в разделе четырнадцатой главы одиннадцатой песни величие излагается без различения преданности достигаемой и преданности-средства, так что трудно решить, к средству ли оно отнесено, — всё же и через величие преданности-плода оно направлено именно к величию средства: вот, мол, где бывает и такой плод. Ведь начато с вопроса «Говорят, о Кришна, о благах» и далее, где зачинается именно средство, и заключено тем же — «По мере того как тот очищается слушанием и произнесением святых сказаний обо мне» и далее.
В особенности же внутренний раздел там — от «Хотя и теснимый предметами, мой преданный» и далее до «Закон, наделённый правдою и состраданием» и далее — большею частью направлен к величию средства. И стих «хотя и теснимый» относится туда же, ибо при рождённой достигаемой преданности теснимость неуместна — по сказанному «Кто однажды кладёт ум в тебя, в себя, вечно счастливого, те не почитают больше обиталищ, похищающих суть человека», и по Вишну-пуране: «У тех, чьё сознание одержимо предметами, вхождение Вишну весьма далеко: разве обретёт вещь, лежащую на западе, идущий на восток?» И здесь же будет сказано: «Как очистился бы помысел без вставших дыбом волос, без тающего сознания, без единой слезы блаженства — без преданности?» — и речением «что уж говорить»: «Наделённый преданностью мне очищает мир»; этим показано, что достигаемая преданность уносит впечатления, — и оттого теснимыми оказываются сами предметы.
Далее, стих «Как огонь, хорошо разгоревшийся пламенем» направлен к тому же, ибо известно, что даже подобие имени и прочее истребляет все грехи. Далее, полтора стиха «Не подчиняет меня йога» направлены к тому же, ибо йога и прочие указаны как противочлены, будучи средствами, и ибо предписана она сопровождаемою верою, — а в достигаемой упоминание веры было бы повторением. И хотя покорение его принадлежит ей через преданность-плод, здесь оно приведено именно там, ибо главною взята преданность-средство. Или же: по правилу «Пусть так, о милый: Бхагаван Мукунда даёт чтущим освобождение, но сопряжение преданности — когда-либо да и не даёт», — он даёт любовь не невольно; и надо знать, что это качество принадлежит именно ей непосредственно.
Далее, и стих «Закон, наделённый правдою и состраданием» направлен к тому же: закон и прочие средства указаны там как противочлены, и в другом месте преданность-средство приводится именно как их плод. А «Как без» и прочее направлено туда же, ибо излагает превосходство очистительной силы плода преданности-средства. Потому стихи «Хотя и теснимый» и далее хорошо показаны по этому поводу.
c6f1898a9bdd · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Разбор идёт по признакам, а не по словам: если рядом названы противочлены-средства и предписана вера — речь о средстве; если описаны слёзы и дрожь — о плоде.