Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.224Jīva Gosvāmī
835 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 5.224
॥
Devanāgarī

तद् एतत् कर्मार्पणं द्विविधम्—भगवत्प्रीणनरूपं, तस्मिंस् तत्त्यागरूपं चेति । यथोक्तं कौर्मे— प्रीणातु भगवान् ईशः कर्मणानेन शाश्वतः । करोति सततं बुद्ध्या ब्रह्मार्पणम् इदं परम् ॥ यद् वा फलानां सन्न्यासं प्रकुर्यात् परमेश्वरे । कर्मणाम् एतद् अप्य् आहुर् ब्रह्मार्पणम् अनुत्तमम् ॥ इति । अत्र निमित्तानि च त्रीणि—कामना, नैष्कर्म्यं, भक्तिमात्रं चेति । निष्कामत्वं तु केवलं न सम्भवति, यद् यद् धि कुरुते जन्तुस् तत् तत् कामस्य चेष्टितम् इत्य् उक्तेः । अत्र कामनानैष्कर्म्ययोः प्रायः कर्मत्यागः । प्रीणनं तु तदाभास एव, स्वार्थपरत्वात् । भक्तौ पुनः प्रीणनम् एव, भक्तेस् तु तदेकजीवनत्वात् । कामनाप्राप्तिर् यथा—क्लेशभूर्यल्पसाराणि इत्यादि । यथा चाङ्गस्य राज्ञः पुरुषार्थके यज्ञे । नैष्कर्म्यप्राप्तिश् च— वेदोक्तम् एव कुर्वाणो निःसङ्गोऽर्पितम् ईश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं इत्य् अत्र । अथ भक्तिप्राप्तिश् च—एवं कर्मविशुद्ध्या इत्यादिगद्ये दर्शितैव । यद् अत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् । ज्ञानं यत् तद् अधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम् ॥ इत्य् अत्र च । भक्तियोगसहचरत्वाज् ज्ञानम् अत्र भगवज्ज्ञानम् । परमभक्तास् तु भगवत्परितोषणं प्रीणनम् एव प्रार्थयन्ते— यन् नः स्वधीतं गुरवः प्रसादिता विप्राश् च वृद्धाश् च सदानुवृत्त्या । आर्या नताः सुहृदो भ्रातरश् च सर्वाणि भूतान्य् अनसूययैव ॥ यन् नः सुतप्तं तप एतद् ईश निरन्धसां कालम् अदभ्रम् अप्सु । सर्वं तद् एतत् पुरुषस्य भूम्नो वृणीमहे ते परितोषणाय ॥ अदभ्रं बहुकालं ते तव परितोषणायभवत्व् इति वृणीमहे ॥ ॥

Transliteration (IAST)

tad etat karmārpaṇaṁ dvividham—bhagavat-prīṇana-rūpaṁ, tasmiṁs tat-tyāga-rūpaṁ ceti | yathoktaṁ kaurme— prīṇātu bhagavān īśaḥ karmaṇānena śāśvataḥ | karoti satataṁ buddhyā brahmārpaṇam idaṁ param || yad vā phalānāṁ sannyāsaṁ prakuryāt parameśvare | karmaṇām etad apy āhur brahmārpaṇam anuttamam || iti | atra nimittāni ca trīṇi—kāmanā, naiṣkarmyaṁ, bhakti-mātraṁ ceti | niṣkāmatvaṁ tu kevalaṁ na sambhavati, yad yad dhi kurute jantus tat tat kāmasya ceṣṭitam ity ukteḥ | atra kāmanā-naiṣkarmyayoḥ prāyaḥ karma-tyāgaḥ | prīṇanaṁ tu tad-ābhāsa eva, svārtha-paratvāt | bhaktau punaḥ prīṇanam eva, bhaktes tu tad-eka-jīvanatvāt | kāmanā-prāptir yathā—kleśa-bhūry-alpa-sārāṇi ity-ādi | yathā cāṅgasya rājñaḥ puruṣārthake yajñe | naiṣkarmya-prāptiś ca— vedoktam eva kurvāṇo niḥsaṅgo'rpitam īśvare | naiṣkarmyāṁ labhate siddhiṁ ity atra | atha bhakti-prāptiś ca—evaṁ karma-viśuddhyā ity-ādi-gadye darśitaiva | yad atra kriyate karma bhagavat-paritoṣaṇam | jñānaṁ yat tad adhīnaṁ hi bhakti-yoga-samanvitam || ity atra ca | bhakti-yoga-sahacaratvāj jñānam atra bhagavaj-jñānam | parama-bhaktās tu bhagavat-paritoṣaṇaṁ prīṇanam eva prārthayante— yan naḥ svadhītaṁ guravaḥ prasāditā viprāś ca vṛddhāś ca sadānuvṛttyā | āryā natāḥ suhṛdo bhrātaraś ca sarvāṇi bhūtāny anasūyayaiva || yan naḥ sutaptaṁ tapa etad īśa nirandhasāṁ kālam adabhram apsu | sarvaṁ tad etat puruṣasya bhūmno vṛṇīmahe te paritoṣaṇāya || adabhraṁ bahu-kālaṁ te tava paritoṣaṇāyabhavatv iti vṛṇīmahe || ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तद्tadТо
एतत्etatэто
कर्मार्पणंkarmārpaṇaṁдеяния поднесение
द्विविधम्dvividhamдвояко:
भगवत्bhagavatБхагавана
प्रीणनprīṇanaублаготворения
रूपंrūpaṁоблик имеющее,
तस्मिंस्tasmiṁsв Нём
तत्tatего
त्यागtyāgaоставления
रूपंrūpaṁоблик имеющее
चेतिcetiже — так.
यथोक्तंyathoktaṁКак сказано
कौर्मेkaurmeв Курме:
प्रीणातुprīṇātu«да будет ублаготворён
भगवान्bhagavānБхагаван,
ईशःīśaḥВладыка,
कर्मणानेनkarmaṇānenaдеянием этим,
शाश्वतःśāśvataḥвечный, —
करोतिkarotiтворит
सततंsatataṁпостоянно
बुद्ध्याbuddhyāразумением,
ब्रह्मार्पणम्brahmārpaṇamбрахману поднесение
इदंidaṁэто
परम्paramвысшее.
यद्yadИли
वाvāже
फलानांphalānāṁплодов
सन्न्यासंsannyāsaṁотречение
प्रकुर्यात्prakuryātда совершит
परमेश्वरेparameśvareв Высшем Владыке, —
कर्मणाम्karmaṇāmдеяний
एतद्etadэто
अप्य्apyтакже
आहुर्āhurназывают
ब्रह्मार्पणम्brahmārpaṇamбрахману поднесением
अनुत्तमम्anuttamamнепревзойдённым»
इतिitiтак.
अत्रatraЗдесь
निमित्तानिnimittāniпобуждения
चcaже
त्रीणिtrīṇiтри:
कामनाkāmanāжелание,
नैष्कर्म्यंnaiṣkarmyaṁбездеятельность,
भक्तिbhaktiпреданность
मात्रंmātraṁодна
चेतिcetiже — так.
निष्कामत्वंniṣkāmatvaṁБесжеланность
तुtuже
केवलंkevalaṁчистая
नnaне
सम्भवतिsambhavatiбывает, —
यद्yad«что
यद्yadи что
धिdhiведь
कुरुतेkuruteтворит
जन्तुस्jantusтварь,
तत्tatто
तत्tatи то —
कामस्यkāmasyaжелания
चेष्टितम्ceṣṭitamдвижение»
इत्य्ityтак
उक्तेःukteḥсказанностью.
अत्रatraЗдесь
कामनाkāmanāу желания
नैष्कर्म्ययोःnaiṣkarmyayoḥи бездеятельности
प्रायःprāyaḥобычно
कर्मkarmaдеяния
त्यागःtyāgaḥоставление.
प्रीणनंprīṇanaṁУблаготворение
तुtuже
तद्tadего
आभासābhāsaподобие
एवevaименно,
स्वार्थsvārthaсвоей выгоде
परत्वात्paratvātпреданностью.
भक्तौbhaktauВ преданности
पुनःpunaḥже
प्रीणनम्prīṇanamублаготворение
एवevaименно,
भक्तेस्bhaktesпреданности
तुtuже
तद्tadим
एकekaодним
जीवनत्वात्jīvanatvātжизнью бытием.
कामनाkāmanāЖелания
प्राप्तिर्prāptirобретение
यथाyathāкак —
क्लेशkleśa«мучений
भूर्य्bhūryмного,
अल्पalpaмало
साराणिsārāṇiсути имеющие»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
यथाyathāКак
चाङ्गस्यcāṅgasyaже у Анги,
राज्ञःrājñaḥцаря,
पुरुषार्थकेpuruṣārthakeна человеческой цели
यज्ञेyajñeжертве.
नैष्कर्म्यnaiṣkarmyaБездеятельности
प्राप्तिश्prāptiśобретение
चcaже —
वेदोक्तम्vedoktam«ведою сказанное
एवevaименно
कुर्वाणोkurvāṇoтворящий,
निःसङ्गोऽर्पितम्niḥsaṅgo'rpitamнепривязанный, поднесённое
ईश्वरेīśvareВладыке,
नैष्कर्म्यांnaiṣkarmyāṁбездеятельное
लभतेlabhateобретает
सिद्धिंsiddhiṁсовершенство»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь.
अथathaЗатем
भक्तिbhaktiпреданности
प्राप्तिश्prāptiśобретение
चcaже —
एवंevaṁ«так
कर्मkarmaдеяния
विशुद्ध्याviśuddhyāочищением»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
गद्येgadyeв прозаическом
दर्शितैवdarśitaivaпоказано именно.
यद्yad«Которое
अत्रatraздесь
क्रियतेkriyateтворится
कर्मkarmaдеяние —
भगवत्bhagavatБхагавана
परितोषणम्paritoṣaṇamудовлетворение;
ज्ञानंjñānaṁзнание
यत्yatкоторое —
तद्tadему
अधीनंadhīnaṁподвластно
हिhiведь,
भक्तिbhaktiпреданности
योगyogaсопряжением
समन्वितम्samanvitamсопровождаемо»
इत्य्ityтак
अत्रatraздесь
चcaже.
भक्तिbhaktiПреданности
योगyogaсопряжения
सहचरत्वाज्sahacaratvājспутничеством
ज्ञानम्jñānamзнание
अत्रatraздесь —
भगवज्bhagavajБхагавана
ज्ञानम्jñānamзнание.
परमparamaВысшие
भक्तास्bhaktāsпреданные
तुtuже
भगवत्bhagavatБхагавана
परितोषणंparitoṣaṇaṁудовлетворения,
प्रीणनम्prīṇanamублаготворения
एवevaименно
प्रार्थयन्तेprārthayanteпросят:
यन्yan«что
नःnaḥу нас
स्वधीतंsvadhītaṁхорошо изучено,
गुरवःguravaḥгуру
प्रसादिताprasāditāумилостивлены,
विप्राश्viprāśбрахманы
चcaи
वृद्धाश्vṛddhāśи старшие
चcaи
सदानुवृत्त्याsadānuvṛttyāпостоянным послушанием,
आर्याāryāпочтенные
नताःnatāḥпоклонены,
सुहृदोsuhṛdoдрузья
भ्रातरश्bhrātaraśи братья
चcaже,
सर्वाणिsarvāṇiвсе
भूतान्य्bhūtānyсущества
अनसूययैवanasūyayaivaнезавистливостью именно, —
यन्yanчто
नःnaḥу нас
सुतप्तंsutaptaṁхорошо исполнен
तपtapaподвиг
एतद्etadэтот,
ईशīśaо Владыка,
निरन्धसांnirandhasāṁбез пищи сущих,
कालम्kālamвремя
अदभ्रम्adabhramнемалое
अप्सुapsuв водах, —
सर्वंsarvaṁвсё
तद्tadто
एतत्etatэто
पुरुषस्यpuruṣasyaМужа
भूम्नोbhūmnoнеобъятного
वृणीमहेvṛṇīmaheизбираем
तेteтвоего
परितोषणायparitoṣaṇāyaудовлетворения ради».
अदभ्रंadabhraṁ«Немалое» —
बहुbahuмногое
कालंkālaṁвремя.
तेte«Твоего» —
तवtavaтебя
परितोषणायparitoṣaṇāyaудовлетворению
भवत्व्bhavatvда будет —
इतिitiтак
वृणीमहेvṛṇīmaheизбираем.
Translation

Это поднесение деяния двояко: в виде ублаготворения Бхагавана и в виде оставления деяния в Нём. Как сказано в Курме: «„Да будет ублаготворён этим деянием вечный Бхагаван, Владыка“ — кто творит так постоянно, с разумением, у того высшее поднесение брахману. Или же пусть совершит отречение от плодов в Высшем Владыке: и это называют непревзойдённым поднесением деяний брахману».

Побуждений здесь три: желание, бездеятельность и одна преданность. Чистой бесжеланности не бывает, ибо сказано: «Что бы ни творила тварь, всё это — движение желания». У желания и у бездеятельности обычно бывает оставление деяния, а ублаготворение — лишь подобие его, ибо они преданы своей выгоде. В преданности же — именно ублаготворение, ибо преданность живёт им одним. Обретение желаемого — как «многомучительны и малосущны» и далее; и как у царя Анги в жертве ради человеческой цели. Обретение бездеятельности — здесь: «Творящий именно сказанное ведою, непривязанный, поднесённое Владыке, обретает бездеятельное совершенство». А обретение преданности показано в прозаическом отрывке «так, очищением деяния» и далее; и здесь: «Деяние, которое здесь творится, есть удовлетворение Бхагавана; и знание подвластно ему и сопровождается сопряжением преданности». Знание здесь — знание Бхагавана, ибо оно спутник сопряжения преданности.

А высшие преданные просят именно удовлетворения, ублаготворения Бхагавана: «Чтó у нас хорошо изучено, чем умилостивлены гуру, брахманы и старшие постоянным послушанием, чем поклонены почтенные, друзья и братья и все существа — самою независтливостью; и что за подвиг мы хорошо исполнили, о Владыка, оставаясь без пищи в водах немалое время, — всё это мы избираем ради удовлетворения тебя, необъятного Мужа». «Немалое» — долгое время. «Ради удовлетворения тебя» — да будет это тебе в удовлетворение; так мы избираем.

Version

fe6ed923de6a · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC

Available inRU

Page between verses with