Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Five — Bhakti: How He Is Reached5.151Jīva Gosvāmī
756 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 5.151
॥
Devanāgarī

अत एवोक्तं श्रीविष्णुधर्मोत्तरे— जीवितं विष्णुभक्तस्य वरं पञ्च दिनानि वै । न तु कल्पसहस्राणि भक्तिहीनस्य केशवे ॥ इति । अतो यद् अत्र तृतीये गर्भस्थस्य जीवस्य स्तुतिः श्रूयते, तस्यैव संसारोऽपि वर्ण्यते । तत्रोच्यते—जात्येकत्वेनैकवर्णनम् इति वस्तुतस् तु कश्चिद् एव जीवो भाग्यवान् भगवन्तं स्तौति । स च निस्तरत्य् अपि । न तु सर्वस्यापि भगवज्ज्ञानं भवति । तथा च नैरुक्ताः पठन्ति—नवमे सर्वाङ्गसम्पूर्णोभवति इति पठित्वा, मृतश् चाहं पुनर् जातो जातश् चाहं पुनर् मृतः इत्यादितद्भावनापाठान्तरं— अवाङ्मुखः पीड्यमानो जन्तुभिश् च समन्वितः । साङ्ख्ययोगं समभ्यस्येत् पुरुषं वा पञ्चविंशकम् ॥ ततश् च दशमे मासि प्रजायते इत्यादि । अत्र पुरुषं वा इति वाशब्दात् कस्यचिद् एव भगवज्ज्ञानम् इति गम्यते । सर्वास्व् अप्य् अवस्थासु भक्तेः समर्थत्वं वर्णितम् । भेदेऽप्य् एकवद्वर्णनम् अन्यत्रापि दृश्यते । तृतीये यथा पाद्मकल्पसृष्टिकथनेऽपि श्रीसनकादीनां सृष्टिः कथ्यत इति । टीकायां चब्रह्मकृतसृष्टिमात्रकथनसाम्येनैकीकृत्योक्तिर् इयम् इति योजितं, श्रीवराहावतारवच् च । तत्र प्रथममन्वन्तरस्यादौ पृथिवीमज्जने ब्रह्मनासिकातोऽवतीर्णः श्रीवराहः, ताम् उद्धरन् हिरण्याक्षेण संग्रामं कृतवान् इति वर्ण्यते । हिरण्याक्षश् च षष्ठमन्वन्तरावसानजातप्राचेतसदक्षकन्याया दितेर् जातः । तस्मात् तथावर्णनं तदवतारमात्रत्वपृथिवीमज्जनमात्रत्वैक्यविवक्षयैव घटते, तद्वद् अत्रापीति । कश्चिद् एवान्यो जन्योजीवः स्तौत्य् अन्यः संसरतीत्य् एव मन्तव्यम् । अत्र पूर्ववत् परमगतिप्राप्तौ भक्तेः परम्पराकारणत्वं च दृश्यते । बृहन्नारदीये ध्वजारोपणमाहात्म्ये— यतीनां विष्णुभक्तानां परिचर्यापरायणैः । ईक्षिता अपि गच्छन्ति पापिनोऽपि परां गतिम् ॥ इति । श्रीविष्णुधर्मे— कुलानां शतम् आगामि समतीतं तथा शतम् । कारयन् भगवद्धाम नयत्य् अच्युतलोकताम् ॥ ये भविष्यन्ति येऽतीता आकल्पात् पुरुषाः कुले । तांस् तारयति संस्थाप्य देवस्य प्रतिमां हरेः ॥ इति । दूतान् प्रति यमाज्ञा चेयम्— येनार्चा भगवद्भक्त्या वासुदेवस्य कारिता । नवायुतं तत्कुलजं भवतां शासनातिगम् ॥ इति । यथाह— त्रिःसप्तभिः पिता पूतः पितृभिः सह तेऽनघ । यत् साधोऽस्य कुले जातो भवान् वै कुलपावनः ॥ त्रिःसप्तभिः प्राचीनकल्पगततदीयपूर्वजन्मसम्बन्धिभिः पितृभिः सह। अस्मिन् जन्मनि हिरण्यकशिपुकश्यपमरीचिब्रह्माण एव तत्पितर इति ॥ ॥

Transliteration (IAST)

ata evoktaṁ śrī-viṣṇu-dharmottare— jīvitaṁ viṣṇu-bhaktasya varaṁ pañca dināni vai | na tu kalpa-sahasrāṇi bhakti-hīnasya keśave || iti | ato yad atra tṛtīye garbha-sthasya jīvasya stutiḥ śrūyate, tasyaiva saṁsāro'pi varṇyate | tatrocyate—jāty-ekatvenaika-varṇanam iti vastutas tu kaścid eva jīvo bhāgyavān bhagavantaṁ stauti | sa ca nistaraty api | na tu sarvasyāpi bhagavaj-jñānaṁ bhavati | tathā ca nairuktāḥ paṭhanti—navame sarvāṅga-sampūrṇobhavati iti paṭhitvā, mṛtaś cāhaṁ punar jāto jātaś cāhaṁ punar mṛtaḥ ity-āditad-bhāvanā-pāṭhāntaraṁ— avāṅ-mukhaḥ pīḍyamāno jantubhiś ca samanvitaḥ | sāṅkhya-yogaṁ samabhyasyet puruṣaṁ vā pañcaviṁśakam || tataś ca daśame māsi prajāyate ity-ādi | atra puruṣaṁ vā iti vā-śabdāt kasyacid eva bhagavaj-jñānam iti gamyate | sarvāsv apy avasthāsu bhakteḥ samarthatvaṁ varṇitam | bhede'py ekavad-varṇanam anyatrāpi dṛśyate | tṛtīye yathā pādma-kalpa-sṛṣṭi-kathane'pi śrī-sanakādīnāṁ sṛṣṭiḥ kathyata iti | ṭīkāyāṁ cabrahma-kṛta-sṛṣṭi-mātra-kathana-sāmyenaikīkṛtyoktir iyam iti yojitaṁ, śrī-varāhāvatāravac ca | tatra prathama-manvantarasyādau pṛthivī-majjane brahma-nāsikāto'vatīrṇaḥ śrī-varāhaḥ, tām uddharan hiraṇyākṣeṇa saṁgrāmaṁ kṛtavān iti varṇyate | hiraṇyākṣaś ca ṣaṣṭha-manvantarāvasāna-jāta-prācetasa-dakṣa-kanyāyā diter jātaḥ | tasmāt tathā-varṇanaṁ tad-avatāra-mātratva-pṛthivī-majjana-mātratvaikya-vivakṣayaiva ghaṭate, tadvad atrāpīti | kaścid evānyo janyojīvaḥ stauty anyaḥ saṁsaratīty eva mantavyam | atra pūrvavat parama-gati-prāptau bhakteḥ paramparā-kāraṇatvaṁ ca dṛśyate | bṛhan-nāradīye dhvajāropaṇa-māhātmye— yatīnāṁ viṣṇu-bhaktānāṁ paricaryā-parāyaṇaiḥ | īkṣitā api gacchanti pāpino'pi parāṁ gatim || iti | śrī-viṣṇu-dharme— kulānāṁ śatam āgāmi samatītaṁ tathā śatam | kārayan bhagavad-dhāma nayaty acyuta-lokatām || ye bhaviṣyanti ye'tītā ākalpāt puruṣāḥ kule | tāṁs tārayati saṁsthāpya devasya pratimāṁ hareḥ || iti | dūtān prati yamājñā ceyam— yenārcā bhagavad-bhaktyā vāsudevasya kāritā | navāyutaṁ tat-kulajaṁ bhavatāṁ śāsanātigam || iti | yathāha— triḥ-saptabhiḥ pitā pūtaḥ pitṛbhiḥ saha te'nagha | yat sādho'sya kule jāto bhavān vai kula-pāvanaḥ || triḥ-saptabhiḥ prācīna-kalpa-gata-tadīya-pūrva-janma-sambandhibhiḥ pitṛbhiḥ saha| asmin janmani hiraṇyakaśipu-kaśyapa-marīci-brahmāṇa eva tat-pitara iti || ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
अतataОттого
एवोक्तंevoktaṁименно сказано
श्रीśrīв шри
विष्णुviṣṇuВишну-
धर्मोत्तरेdharmottareдхармоттаре:
जीवितंjīvitaṁ«жизнь
विष्णुviṣṇuВишну
भक्तस्यbhaktasyaпреданного —
वरंvaraṁлучше
पञ्चpañcaпять
दिनानिdināniдней
वैvaiже,
नnaне
तुtuже
कल्पkalpaкальп
सहस्राणिsahasrāṇiтысячи
भक्तिbhaktiпреданности
हीनस्यhīnasyaлишённого
केशवेkeśaveк Кешаве»
इतिitiтак.
अतोatoОттого:
यद्yadчто
अत्रatraздесь,
तृतीयेtṛtīyeв третьей,
गर्भgarbhaво чреве
स्थस्यsthasyaпребывающего
जीवस्यjīvasyaживого
स्तुतिःstutiḥславословие
श्रूयतेśrūyateслышится,
तस्यैवtasyaivaего же именно
संसारोऽपिsaṁsāro'piкруговращение также
वर्ण्यतेvarṇyateописывается, —
तत्रोच्यतेtatrocyateо том говорится:
जात्य्jātyрода
एकत्वेनैकekatvenaikaединством единое
वर्णनम्varṇanamописание —
इतिitiтак;
वस्तुतस्vastutasпо существу
तुtuже
कश्चिद्kaścidнекий
एवevaименно
जीवोjīvoживой,
भाग्यवान्bhāgyavānсчастливый,
भगवन्तंbhagavantaṁБхагавана
स्तौतिstautiславит;
सsaон
चcaже
निस्तरत्य्nistaratyпереправляется
अपिapiтакже.
नnaНе
तुtuже
सर्वस्यापिsarvasyāpiу всякого
भगवज्bhagavajБхагавана
ज्ञानंjñānaṁзнание
भवतिbhavatiбывает.
तथाtathāТак
चcaже
नैरुक्ताःnairuktāḥэтимологи
पठन्तिpaṭhantiчитают:
नवमेnavame«в девятом
सर्वाङ्गsarvāṅgaвсеми членами
सम्पूर्णोsampūrṇoвполне полным
भवतिbhavatiстановится»
इतिitiтак
पठित्वाpaṭhitvāпрочитав, —
मृतश्mṛtaś«умер
चाहंcāhaṁи я,
पुनर्punarснова
जातोjātoрождён;
जातश्jātaśрождён
चाहंcāhaṁи я,
पुनर्punarснова
मृतःmṛtaḥумер»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее, —
तद्tadтого
भावनाbhāvanāпомышления
पाठान्तरंpāṭhāntaraṁиное чтение:
अवाङ्avāṅвниз
मुखःmukhaḥлицом,
पीड्यमानोpīḍyamānoтеснимый,
जन्तुभिश्jantubhiśс червями
चcaже
समन्वितःsamanvitaḥвместе, —
साङ्ख्यsāṅkhyaсанкхьи
योगंyogaṁсопряжение
समभ्यस्येत्samabhyasyetда изучает,
पुरुषंpuruṣaṁПурушу
वाvāили
पञ्चविंशकम्pañcaviṁśakamдвадцать пятого».
ततश्tataśЗатем
चcaже
दशमेdaśame«в десятом
मासिmāsiмесяце
प्रजायतेprajāyateрождается»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अत्रatraЗдесь
पुरुषंpuruṣaṁ«Пурушу
वाvāили» —
इतिitiтак —
वाvā«или»-
शब्दात्śabdātсловом
कस्यचिद्kasyacidу кого-то
एवevaименно
भगवज्bhagavajБхагавана
ज्ञानम्jñānamзнание —
इतिitiтак
गम्यतेgamyateпостигается.
सर्वास्व्sarvāsvВо всех
अप्य्apyтакже
अवस्थासुavasthāsuсостояниях
भक्तेःbhakteḥпреданности
समर्थत्वंsamarthatvaṁспособность
वर्णितम्varṇitamописана.
भेदेऽप्य्bhede'pyПри различии также
एकवद्ekavadкак о едином
वर्णनम्varṇanamописание
अन्यत्रापिanyatrāpiи в другом месте
दृश्यतेdṛśyateвидится.
तृतीयेtṛtīyeВ третьей
यथाyathāкак
पाद्मpādmaПадма-
कल्पkalpaкальпы
सृष्टिsṛṣṭiтворения
कथनेऽपिkathane'piв рассказе также
श्रीśrīшри
सनकादीनांsanakādīnāṁСанаки и прочих
सृष्टिःsṛṣṭiḥтворение
कथ्यतkathyataрассказывается —
इतिitiтак.
टीकायांṭīkāyāṁВ тике
चcaже
ब्रह्मbrahmaБрахмою
कृतkṛtaсовершённого
सृष्टिsṛṣṭiтворения
मात्रmātraодного
कथनkathanaрассказа
साम्येनैकीकृत्योक्तिर्sāmyenaikīkṛtyoktirсходством, воедино сведя, речь
इयम्iyamэта —
इतिitiтак
योजितंyojitaṁсвязано, —
श्रीśrīшри
वराहावतारवच्varāhāvatāravacВарахи нисхождению подобно
चcaже.
तत्रtatraТам,
प्रथमprathamaпервой
मन्वन्तरस्यादौmanvantarasyādauманвантары в начале,
पृथिवीpṛthivīземли
मज्जनेmajjaneпри погружении,
ब्रह्मbrahmaБрахмы
नासिकातोऽवतीर्णःnāsikāto'vatīrṇaḥиз ноздри нисшедший
श्रीśrīшри
वराहःvarāhaḥВараха,
ताम्tāmеё
उद्धरन्uddharanподымая,
हिरण्याक्षेणhiraṇyākṣeṇaс Хираньякшей
संग्रामंsaṁgrāmaṁбитву
कृतवान्kṛtavānсовершил —
इतिitiтак
वर्ण्यतेvarṇyateописывается.
हिरण्याक्षश्hiraṇyākṣaśХираньякша
चcaже
षष्ठṣaṣṭhaшестой
मन्वन्तरावसानmanvantarāvasānaманвантары в конце
जातjātaрождённого
प्राचेतसprācetasaПрачетасы
दक्षdakṣaДакши
कन्यायाkanyāyāдочери,
दितेर्diterДити,
जातःjātaḥрождён.
तस्मात्tasmātПотому
तथाtathāтакое
वर्णनंvarṇanaṁописание
तद्tadего
अवतारavatāraнисхождения
मात्रत्वmātratvaодного,
पृथिवीpṛthivīземли
मज्जनmajjanaпогружения
मात्रत्वैक्यmātratvaikyaодного, единством
विवक्षयैवvivakṣayaivaимения в виду именно
घटतेghaṭateслаживается, —
तद्वद्tadvadтому подобно
अत्रापीतिatrāpītiи здесь — так.
कश्चिद्kaścidНекий
एवान्योevānyoименно иной,
जन्योjanyoрождаемый
जीवःjīvaḥживой,
स्तौत्य्stautyславит,
अन्यःanyaḥиной
संसरतीत्य्saṁsaratītyкруговращается — так
एवevaименно
मन्तव्यम्mantavyamдолжно мыслить.
अत्रatraЗдесь
पूर्ववत्pūrvavatкак прежде
परमparamaвысшего
गतिgatiпути
प्राप्तौprāptauпри обретении
भक्तेःbhakteḥпреданности
परम्पराparamparāчерез преемство
कारणत्वंkāraṇatvaṁпричинность
चcaже
दृश्यतेdṛśyateвидится.
बृहन्bṛhanВ большой
नारदीयेnāradīyeНарадии,
ध्वजारोपणdhvajāropaṇaводружения знамени
माहात्म्येmāhātmyeв величии:
यतीनांyatīnāṁ«яти,
विष्णुviṣṇuВишну
भक्तानांbhaktānāṁпреданных,
परिचर्याparicaryāслужению
परायणैःparāyaṇaiḥпредавшимися
ईक्षिताīkṣitāувиденные
अपिapiдаже
गच्छन्तिgacchantiидут,
पापिनोऽपिpāpino'piгрешники даже,
परांparāṁвысшим
गतिम्gatimпутём»
इतिitiтак.
श्रीśrīВ шри
विष्णुviṣṇuВишну-
धर्मेdharmeдхарме:
कुलानांkulānāṁ«родов
शतम्śatamсотню
आगामिāgāmiгрядущую,
समतीतंsamatītaṁминувшую
तथाtathāтакже
शतम्śatamсотню, —
कारयन्kārayanвоздвигающий
भगवद्bhagavadБхагавана
धामdhāmaобитель
नयत्य्nayatyприводит
अच्युतacyutaАчьюты
लोकताम्lokatāmк мироположению.
येyeКоторые
भविष्यन्तिbhaviṣyantiбудут,
येऽतीताye'tītāкоторые минули
आकल्पात्ākalpātот кальпы
पुरुषाःpuruṣāḥлюди
कुलेkuleв роду, —
तांस्tāṁsтех
तारयतिtārayatiпереправляет,
संस्थाप्यsaṁsthāpyaустановив
देवस्यdevasyaбога
प्रतिमांpratimāṁизваяние,
हरेःhareḥХари»
इतिitiтак.
दूतान्dūtānПосланцам
प्रतिpratiк
यमाज्ञाyamājñāЯмы повеление
चेयम्ceyamже это:
येनार्चाyenārcā«кем образ
भगवद्bhagavadБхагавану
भक्त्याbhaktyāс преданностью
वासुदेवस्यvāsudevasyaВасудевы
कारिताkāritāвоздвигнут, —
नवायुतंnavāyutaṁдевять десятков тысяч
तत्tatего
कुलजंkulajaṁрода рождённых
भवतांbhavatāṁвашей
शासनातिगम्śāsanātigamвласти вне»
इतिitiтак.
यथाहyathāhaКак говорит:
त्रिःtriḥ«трижды
सप्तभिःsaptabhiḥсемью
पिताpitāотец
पूतःpūtaḥочищен
पितृभिःpitṛbhiḥпредками
सहsahaвместе
तेteтвоими,
ऽनघ'naghaо безгрешный, —
यत्yatчто
साधोsādhoо благой,
ऽस्य'syaего
कुलेkuleв роду
जातोjātoрождён
भवान्bhavānты
वैvaiже,
कुलkulaрод
पावनःpāvanaḥочищающий».
त्रिःtriḥ«Трижды
सप्तभिःsaptabhiḥсемью» —
प्राचीनprācīnaпрежних
कल्पkalpaкальп
गतgataушедших,
तदीयtadīyaего
पूर्वpūrvaпрежними
जन्मjanmaрождениями
सम्बन्धिभिःsambandhibhiḥсвязанными
पितृभिःpitṛbhiḥпредками
सहsahaвместе.
अस्मिन्asminВ этом
जन्मनिjanmaniрождении
हिरण्यकशिपुhiraṇyakaśipuХираньякашипу,
कश्यपkaśyapaКашьяпа,
मरीचिmarīciМаричи,
ब्रह्माणbrahmāṇaБрахма
एवevaименно —
तत्tatего
पितरpitaraотцы —
इतिitiтак.
Translation

Оттого и сказано в шри Вишну-дхармоттаре: «Лучше пять дней жизни преданного Вишну, чем тысячи кальп у лишённого преданности Кешаве». Отсюда и о том, что здесь, в третьей песни, слышится славословие живого, пребывающего во чреве, а его же описывается и круговращение, говорится так: это единое описание по единству рода; по существу же Бхагавана славит некий счастливый живой, и он же переправляется. Не у всякого бывает знание Бхагавана. Так и этимологи читают: прочитав «В девятом он становится полон всеми членами», они дают иное чтение того помышления — «И умер я, и снова рождён; и рождён я, и снова умер» и далее: «Головою вниз, теснимый, вместе с червями, пусть он изучает сопряжение санкхьи — или Пурушу, двадцать пятого»; а затем «В десятом месяце рождается» и далее. И здесь словом «или» в «или Пурушу» постигается, что знание Бхагавана бывает лишь у некоторых. А способность преданности описана во всех состояниях.

Описание при различии как о едином видно и в другом месте. Как в третьей песни в рассказе о творении Падма-кальпы рассказывается и о творении шри Санаки и прочих; в тике это связано так: речь сведена воедино по сходству — поскольку речь идёт лишь о творении, совершённом Брахмою. Так же и с нисхождением шри Варахи: там описывается, что в начале первой манвантары, при погружении земли, шри Вараха, нисшедший из ноздри Брахмы, подымая её, сразился с Хираньякшей; а Хираньякша рождён от Дити, дочери Прачетасы Дакши, рождённой в конце шестой манвантары. Потому такое описание слаживается лишь при том, что в виду имеется единство — одно нисхождение и одно погружение земли; так же и здесь. Надо мыслить так: славит один рождаемый живой, а круговращается другой.

И здесь, как прежде, видно, что преданность бывает причиною обретения высшего пути и через преемство. В большой Нарадии, в величии водружения знамени: «Даже грешники, если на них взглянули преданные служению яти-вайшнавам, идут высшим путём». В шри Вишну-дхарме: «Воздвигающий обитель Бхагавана приводит к положению в мире Ачьюты сотню грядущих родов и сотню минувших; установив изваяние бога Хари, он переправляет всех людей своего рода — и тех, что будут, и тех, что минули от самой кальпы». И вот повеление Ямы посланцам: «Кем с преданностью Бхагавану воздвигнут образ Васудевы, — девяносто тысяч рождённых в его роду вне вашей власти».

Как он и говорит: «Трижды семью предками очищен отец твой, о безгрешный, — тем, что в его роду родился ты, о благой, очищающий род». «Трижды семью» — вместе с предками, связанными с ним прежними рождениями, ушедшими кальпами; а в этом рождении его отцы — именно Хираньякашипу, Кашьяпа, Маричи и Брахма.

Version

a5f15cc57585 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC

Available inRU

Page between verses with