तत् सर्वम् एकतो लीनम् अस्मिन् देहे विबुध्यताम् ॥ इति । अथवा जीवमन्दिरं सर्वजीवानां परमाश्रयः साक्षाद् भगवान् एव प्रतिष्ठेत्य् अर्थः । परमोपासकाश् च साक्षात् परमेश्वरत्वेनैव तां पश्यन्ति । भेदस्फूर्तेर् भक्तिविच्छेदकत्वात् तथैव ह्य् उचितम् । इत्थम् एवोक्तं भगवता— वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ इत्य् अत्र माम् इति सप्रेमेति च । अत एव विष्णुधर्मे ताम् अधिकृत्य अम्बरीषं प्रति श्रीविष्णुवाक्यम्— तस्यां चित्तं समावेश्य त्यज चान्यान् व्यापाश्रयान् । पूजिता सैव ते भक्त्या ध्याता चैवोपकारिणी ॥ गच्छंस् तिष्ठन् स्वपन् भुञ्जंस् ताम् एवाग्रे च पृष्ठतः । उपर्यधस् तथा पार्श्वे चिन्तयंस् ताम् अथात्मनः ॥ इत्यादि । अत एव तत्पूजायाम् आवाहनादिकम् इत्थं व्याख्यातम् आगमे— आवाहनं चादरेण सम्मुखीकरणं प्रभोः । भक्त्या निवेशनं तस्य संस्थापनम् उदाहृतम् ॥ तवास्मीति तदीयत्वदर्शनं सन्निधापनम् । क्रियासमाप्तिपर्यन्तस्थापनं सन्निबोधनम् ॥ सकलीकरणं प्रोक्तं तत्सर्वाङ्गप्रकाशनम् ॥ इति । अत्र शूद्रादिपूजितार्चापूजानिषेधवचनम् अवैष्णवशूद्रादिपरम् एव— न शूद्रा भगवद्भक्तास् ते तु भागवता नराः । सर्ववर्णेषु ते शूद्रा ये न भक्ता जनार्दने ॥ इत्य् उक्तेः । अथ सप्तमे, पात्रम् इत्यादौ श्रीनारदोक्तौ अधिष्ठानविचारे श्रीमदर्चातोऽपि यः पूरुषमात्रातिशयस् तत्रापि ज्ञानिनः, स च कैवल्यकामो भक्त्याश्रयः । तस्मिन् प्रकरणे ज्ञाननिष्ठाय देयानि इत्य् उपसंहारे ज्ञानिन एव दानपात्रत्वेन परमोत्कर्षोक्तेः । अन्यत्र तु, न मे भक्तश् चतुर्वेदी, नायं सुखापो भगवान् इत्यादौ, मुक्तानाम् अपि सिद्धानाम् इत्यादौ च भक्तस्यैव ततोऽप्य् उत्कर्षः, किम् उत तदुपास्यायाः श्रीमदर्चायाः । अत एव ताम् उद्दिश्योक्तं—नानुव्रजति यो मोहात् इत्यादि । तथापि पात्रम् इत्यादीनाम् अर्थोऽपि क्रमेण दर्श्यते— पात्रं त्व् अत्र निरुक्तं वै कविभिः पात्रवित्तमैः । हरिर् एवैक उर्वीश यन्मयं वै चराचरम् ॥ देवर्ष्यर्हत्सु वै सत्सु तत्र ब्रह्मात्मजादिषु । राजन् यद् अग्रपूजायां मतः पात्रतयाच्युतः ॥ तत्र राजसूये ॥
tat sarvam ekato līnam asmin dehe vibudhyatām || iti | athavā jīva-mandiraṁ sarva-jīvānāṁ paramāśrayaḥ sākṣād bhagavān eva pratiṣṭhety arthaḥ | paramopāsakāś ca sākṣāt parameśvaratvenaiva tāṁ paśyanti | bheda-sphūrter bhakti-vicchedakatvāt tathaiva hy ucitam | ittham evoktaṁ bhagavatā— vastropavītābharaṇa-patra-srag-gandha-lepanaiḥ | alaṅkurvīta sa-prema mad-bhakto māṁ yathocitam || ity atra mām iti sa-premeti ca | ata eva viṣṇudharme tām adhikṛtya ambarīṣaṁ prati śrī-viṣṇu-vākyam— tasyāṁ cittaṁ samāveśya tyaja cānyān vyāpāśrayān | pūjitā saiva te bhaktyā dhyātā caivopakāriṇī || gacchaṁs tiṣṭhan svapan bhuñjaṁs tām evāgre ca pṛṣṭhataḥ | upary-adhas tathā pārśve cintayaṁs tām athātmanaḥ || ity-ādi | ata eva tat-pūjāyām āvāhanādikam itthaṁ vyākhyātam āgame— āvāhanaṁ cādareṇa sammukhīkaraṇaṁ prabhoḥ | bhaktyā niveśanaṁ tasya saṁsthāpanam udāhṛtam || tavāsmīti tadīyatva-darśanaṁ sannidhāpanam | kriyā-samāpti-paryanta-sthāpanaṁ sannibodhanam || sakalīkaraṇaṁ proktaṁ tat-sarvāṅga-prakāśanam || iti | atra śūdrādi-pūjitārcā-pūjā-niṣedha-vacanam avaiṣṇava-śūdrādi-param eva— na śūdrā bhagavad-bhaktās te tu bhāgavatā narāḥ | sarva-varṇeṣu te śūdrā ye na bhaktā janārdane || ity ukteḥ | atha saptame, pātram ity-ādau śrī-nāradoktau adhiṣṭhāna-vicāre śrīmad-arcāto'pi yaḥ pūruṣa-mātrātiśayas tatrāpi jñāninaḥ, sa ca kaivalya-kāmo bhakty-āśrayaḥ | tasmin prakaraṇe jñāna-niṣṭhāya deyāni ity upasaṁhāre jñānina eva dāna-pātratvena paramotkarṣokteḥ | anyatra tu, na me bhaktaś caturvedī, nāyaṁ sukhāpo bhagavān ity-ādau, muktānām api siddhānām ity-ādau ca bhaktasyaiva tato'py utkarṣaḥ, kim uta tad-upāsyāyāḥ śrīmad-arcāyāḥ | ata eva tām uddiśyoktaṁ—nānuvrajati yo mohāt ity-ādi | tathāpi pātram ity-ādīnām artho'pi krameṇa darśyate— pātraṁ tv atra niruktaṁ vai kavibhiḥ pātra-vittamaiḥ | harir evaika urvīśa yan-mayaṁ vai carācaram || devarṣy-arhatsu vai satsu tatra brahmātmajādiṣu | rājan yad agra-pūjāyāṁ mataḥ pātratayācyutaḥ || tatra rājasūye ||
…то всё да будет уразумено слитым воедино в этом теле». Или же: «храм живого» — установка есть сам Бхагаван, высшее прибежище всех живых; таков смысл. А высшие почитатели видят её непосредственно Высшим Владыкою; так и подобает, ибо проявление различия пресекает преданность. Так и сказано Бхагаваном: «Одеждою, шнуром, украшениями, листьями, гирляндою и благовонными умащениями пусть преданный мне украшает меня с любовью, как подобает», — здесь «меня» и «с любовью». Оттого и в Вишнудхарме, о ней же, речение шри Вишну Амбарише: «Поместив в неё сознание, оставь иные прибежища: почтённая тобою с преданностью и созерцаемая, она и есть благодетельница. Идя, стоя, засыпая, вкушая — мысли её впереди и позади, вверху, внизу и сбоку, и себя при ней» и далее.
Оттого и призывание и прочее в её почитании истолковано в агаме так: «Призывание — обращение владыки к себе лицом с почтением; „установление“ — помещение Его с преданностью. „Приближение“ — показание принадлежности Ему: „твой я“. „Извещение“ — удержание Его до завершения обряда. „Оцелостлением“ названо проявление всех Его членов». А речение о запрете почитать изображение, почтённое шудрою и прочими, относится именно к невайшнавам-шудрам и прочим, — по сказанному «Не шудры те, кто предан Бхагавану, они люди-бхагаваты; а шудры во всех сословиях те, кто не предан Джанардане».
Затем в седьмой, в сказанном шри Нарадою — «достойный» и далее, — при рассмотрении вместилища превосходство одного лишь человека над самим шримат изображением относится и там к знающему; а он — желающий кайвальи, имеющий прибежищем преданность. Ибо в том разделе, в заключении «должно даваться стойкому в знании», высшее превосходство сказано именно о знающем как о достойном даяния. А в ином месте — «Не мой преданный тот, кто знает четыре Веды», «Не легко достижим этот Бхагаван» и далее, «И среди освобождённых, среди достигших» и далее — превосходство именно преданного над ним; что уж говорить о шримат изображении, которое он почитает. Оттого о нём же и сказано: «Кто по мороку не следует» и далее. И всё же смысл «достойный» и прочего показывается по порядку: «А достойный здесь изъяснён мудрыми, знатоками достойного: это один Хари, о владыка земли, которым состоит подвижное и неподвижное. Ибо, о царь, когда там были богопровидцы, достойные, сыновья Брахмы и прочие, признан достойным первого почитания Ачьюта». Там — на раджасуе.
e2eedb999b90 · published Sep 21, 2026, 12:52:07 AM UTC
Available inRUPage between verses with
Служат изваянию как Ему самому не по натяжке: различение здесь само по себе есть помеха, и потому правильным оказывается то видение, которое не отвлекает.