सैषा हि मुक्तिर् उत्क्रान्तदशायां द्विधा भवति—सद्य एव च, क्रमरीत्या च । तत्र पूर्वा द्वितीये स्थिरं सुखं चासनम् इत्यादि प्रकरणान्ते, विसृजेत् परं गतः इत्य् अत्र । उत्तरा च तदनन्तरं यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यम् इत्यादौ, तेनात्मनात्मानम् उपैति शान्तम् इत्य् अत्र । जीवद्दशायाम् अपि सा तु तद्विशेषेष्व् अग्रतो दर्शनीया । तत्र ब्रह्मसाक्षात्कारलक्षणां जीवन्मुक्तिम् आह— यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा । अविद्ययात्मनि कृते इति तद् ब्रह्मदर्शनम् ॥ यत्र यस्मिन् दर्शने स्थूलसूक्ष्मरूपे शरीरे स्वसंविदा जीवात्मनः स्वरूपज्ञानेन प्रतिषिद्धे भवतः । केन प्रकारेण? वस्तुत आत्मनि ते न स्त एव, किन्त्व् अविद्ययैवात्मनि कृते अध्यस्ते इति एतत्प्रकारेणेत्य् अर्थः । तद् ब्रह्मदर्शनम् इति यत्तदोर् अन्वयः । ब्रह्मणो दर्शनं साक्षात्कारः । यत्र स्वसंविदेत्युक्त्या जीवस्वरूपज्ञानम् अपि तदाश्रयम् एव भवति इति । तथा केवलस्वसंविदा ते निषिद्धे न भवत इति च ज्ञापितम् । ततश् च जीवत एवाविद्याकल्पितमायाकार्यसम्बन्धमिथ्यात्वज्ञापकजीवस्वरूपसाक्षात्कारेण तादात्म्यापन्नब्रह्मसाक्षात्कारो जीवन्मुक्तिविशेष इत्य् अर्थः ॥
saiṣā hi muktir utkrānta-daśāyāṁ dvidhā bhavati—sadya eva ca, krama-rītyā ca | tatra pūrvā dvitīye sthiraṁ sukhaṁ cāsanam ity-ādi prakaraṇānte, visṛjet paraṁ gataḥ ity atra | uttarā ca tad-anantaraṁ yadi prayāsyan nṛpa pārameṣṭhyam ity-ādau, tenātmanātmānam upaiti śāntam ity atra | jīvad-daśāyām api sā tu tad-viśeṣeṣv agrato darśanīyā | tatra brahma-sākṣātkāra-lakṣaṇāṁ jīvan-muktim āha— yatreme sad-asad-rūpe pratiṣiddhe sva-saṁvidā | avidyayātmani kṛte iti tad brahma-darśanam || yatra yasmin darśane sthūla-sūkṣma-rūpe śarīre sva-saṁvidā jīvātmanaḥ svarūpa-jñānena pratiṣiddhe bhavataḥ | kena prakāreṇa? vastuta ātmani te na sta eva, kintv avidyayaivātmani kṛte adhyaste iti etat-prakāreṇety arthaḥ | tad brahma-darśanam iti yat-tador anvayaḥ | brahmaṇo darśanaṁ sākṣātkāraḥ | yatra sva-saṁvidety-uktyā jīva-svarūpa-jñānam api tad-āśrayam eva bhavati iti | tathā kevala-sva-saṁvidā te niṣiddhe na bhavata iti ca jñāpitam | tataś ca jīvata evāvidyā-kalpita-māyā-kārya-sambandha-mithyātva-jñāpaka-jīva-svarūpa-sākṣātkāreṇa tādātmyāpanna-brahma-sākṣātkāro jīvan-mukti-viśeṣa ity arthaḥ ||
Это освобождение в состоянии ушедшего бывает двояко: мгновенно и чередою порядка. Первое — во второй песни, в «твёрдое и удобное сиденье» и далее, в конце раздела, в «да оставит, достигший высшего». Второе — сразу после того, в «если уходящий, о царь, к Парамештхину» и далее, в «тем собою достигает умиротворённого себя». А в состоянии живущего оно будет показано впереди в своих особенностях.\n\nИ там он говорит об освобождении при жизни, признак которого — узрение Брахмана воочию: «Где эти два — облик сущего и не-сущего, сотворённые в себе неведением, — отвергнуты самоведением, то и есть видение Брахмана». «Где» — в каком видении грубое и тонкое тела становятся отвергнутыми самоведением, то есть знанием облика дживы-души. Каким образом? Воистину их в себе вовсе нет, а только сотворены, наложены на себя неведением; вот этим образом, таков смысл. «То и есть видение Брахмана» — здесь связь «которое» и «то». Видение Брахмана — узрение воочию. Речением «самоведением» дано знать, что и знание облика дживы имеет своею опорою именно его; и что одним лишь самоведением они отвергнутыми не становятся. Оттого смысл таков: у живущего узрением воочию облика дживы, которое даёт знать о ложности связи со следствиями майи, измышлённой неведением, достигается узрение воочию Брахмана в тождестве, — и это особый вид освобождения при жизни.
6c8fb6603497 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Разбор держится на одном слове: «самоведением». Знающий себя не отменяет тела — он перестаёт их за себя считать; а сила этого знания не своя, она взята у того, кого оно касается.