स चात्मसाक्षात्कारो द्विविधः—अन्तराविर्भावलक्षणो, बहिराविर्भावलक्षणश् च । यथा— प्रगायतः स्ववीर्याणि तीर्थपादः प्रियश्रवाः । आहूत इव मे शीघ्रं दर्शनं याति चेतसि ॥ इत्यादौ । तेऽचक्षताक्षविषयं स्वसमाधिभाग्यम् ॥ इत्यादौ च । तत्रान्तःसाक्षात्कारे योग्यता श्रीरुद्रगीते— न यस्य चित्तं बहिरर्थविभ्रमं तमोगुहायां च विशुद्धम् आविशत् । यद्भक्तियोगानुगृहीतम् अञ्जसा मुनिर् विचष्टे ननु तत्र ते गतिम् ॥ तत्र तेषां पूर्वोक्तानां सतां भक्तियोगेनानुगृहीतं विशुद्धं यस्य चित्तं बाह्येष्व् अर्थेषु भ्रान्तं न भवति, तमोरूपायां गुहायां च न विशति, स मुनिर् इत्यादिकं च व्याख्येयम् । बहिःसाक्षात्कारेऽपि व्यतिरेकेण तथैव नारदं प्रति श्रीभगवतोक्तम्— हन्तास्मिन् जन्मनि भवान् मा मां द्रष्टुम् इहार्हति । अविपक्वकषायाणां दुर्दर्शोऽहं कुयोगिनाम् ॥ इति । न केवलं शुद्धचित्तत्वम् एव योग्यता । किं तर्हि? तद्भक्तिविशेषाविष्कृततदिच्छामयतदीयस्वप्रकाशताशक्तिप्रकाश एव मूलरूपा सा, यत्प्रकाशेन तद् अपि निःशेषं सिध्यति । यथा अन्तःसाक्षात्कारे—भिद्यते हृदयग्रन्थिर् इत्यादि । तथा बहिःसाक्षात्कारेऽपि श्रीसङ्कर्षणं प्रति चित्रकेतुवाक्ये—न हि भगवन्न् अघटितम् इदं त्वद्दर्शनान् नॄणाम् अखिलपापक्षयः इति । प्रह्लादं प्रति श्रीनृसिंहवाक्ये— माम् अप्रीणत आयुष्मन् दर्शनं दुर्लभं हि मे । दृष्ट्वा मां न पुनर् जन्तुर् आत्मानं तप्तुम् अर्हति ॥ श्रीभगवन्तं प्रति श्रुतदेववाक्ये च— स त्वं शाधि स्वभृत्यान् नः किं देव करवाम ते । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवान् अक्षिगोचरः ॥ इति । तद् एवं तत्प्रकाशेन निःशेषशुद्धचित्तत्वे सिद्धे, पुरुषकरणानि तदीयस्वप्रकाशताशक्तितादात्म्यापन्नतयैव तत्प्रकाशताभिमानवन्ति स्युः । तत्र भक्तिविशेषसापेक्षत्वम् उक्तम्—तच्छ्रद्दधाना मुनयः इत्यादौ । तदिच्छामयेत्याद्युदाहरणं च ब्रह्मभगवतोर् अविशेषतयैव दृश्यते । यथा सत्यव्रतं प्रति श्रीमत्स्यदेववाक्ये— मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् । वेत्स्यस्य् अनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर् विवृतं हृदि ॥ इति । तथैव हि ब्रह्माणं प्रति श्रीभगवद्वाक्ये—मनीषितानुभावोऽयं मम लोकावलोकनम् इति । श्रीनारायणाध्यात्मे— नित्याव्यक्तोऽपि भगवान् ईक्ष्यते निजशक्तितः । ताम् ऋते पुण्डरीकाक्षं कः पश्येतामितं प्रभुम् ॥ इति । श्रुतौ च—यम् एवैष वृणुते तेन लभ्यस् तस्यैष आत्मा विवृणुते तनुं स्वाम् इति । ततस् तत्करणशुद्ध्यपेक्षापि तच्छक्तिप्रतिफलनार्थम् एव ज्ञेया । एवम् अपि भक्त्या तं दृष्ट्वापि मुचुकुन्दादौ या मृगयापापाद्यस्तिता श्रीभगवता कीर्तिता, सा तु प्रेमवर्धिन्या झटितिभगवदप्राप्तिशङ्काजन्मनस् तदुत्कण्ठाया वर्धनार्थं विभीषिकयैव कृता । यत् तु तदीयस्निग्धानां श्रीयुधिष्ठिरादीनां नरकदर्शनं तत् खलु इन्द्रमायामयम् एवेति स्वर्गारोहणपर्वण्य् एव व्यक्तम् अस्ति । विष्णुधर्मे तृतीयजन्मनि दत्ततिलधेनोर् अपि विप्रस्य प्रसङ्गमात्रेण नरकाणाम् अपि स्वर्गतुल्यरूपताप्राप्तिवर्णनात् । श्रीभागवतेन तु तद् अपि नाङ्गीक्रियते । तदनुपाख्यानात् प्रत्युताव्यवहितभगवत्प्राप्तिवर्णनाच् च ।
sa cātma-sākṣātkāro dvividhaḥ—antar-āvirbhāva-lakṣaṇo, bahir-āvirbhāva-lakṣaṇaś ca | yathā— pragāyataḥ sva-vīryāṇi tīrtha-pādaḥ priya-śravāḥ | āhūta iva me śīghraṁ darśanaṁ yāti cetasi || ity-ādau | te'cakṣatākṣa-viṣayaṁ sva-samādhi-bhāgyam || ity-ādau ca | tatrāntaḥ-sākṣātkāre yogyatā śrī-rudra-gīte— na yasya cittaṁ bahir-artha-vibhramaṁ tamo-guhāyāṁ ca viśuddham āviśat | yad-bhakti-yogānugṛhītam añjasā munir vicaṣṭe nanu tatra te gatim || tatra teṣāṁ pūrvoktānāṁ satāṁ bhakti-yogenānugṛhītaṁ viśuddhaṁ yasya cittaṁ bāhyeṣv artheṣu bhrāntaṁ na bhavati, tamo-rūpāyāṁ guhāyāṁ ca na viśati, sa munir ity-ādikaṁ ca vyākhyeyam | bahiḥ-sākṣātkāre'pi vyatirekeṇa tathaiva nāradaṁ prati śrī-bhagavatoktam— hantāsmin janmani bhavān mā māṁ draṣṭum ihārhati | avipakva-kaṣāyāṇāṁ durdarśo'haṁ kuyoginām || iti | na kevalaṁ śuddha-cittatvam eva yogyatā | kiṁ tarhi? tad-bhakti-viśeṣāviṣkṛta-tad-icchāmaya-tadīya-sva-prakāśatā-śakti-prakāśa eva mūla-rūpā sā, yat-prakāśena tad api niḥśeṣaṁ sidhyati | yathā antaḥ-sākṣātkāre—bhidyate hṛdaya-granthir ity-ādi | tathā bahiḥ-sākṣātkāre'pi śrī-saṅkarṣaṇaṁ prati citraketu-vākye—na hi bhagavann aghaṭitam idaṁ tvad-darśanān nṝṇām akhila-pāpa-kṣayaḥ iti | prahlādaṁ prati śrī-nṛsiṁha-vākye— mām aprīṇata āyuṣman darśanaṁ durlabhaṁ hi me | dṛṣṭvā māṁ na punar jantur ātmānaṁ taptum arhati || śrī-bhagavantaṁ prati śrutadeva-vākye ca— sa tvaṁ śādhi sva-bhṛtyān naḥ kiṁ deva karavāma te | etad-anto nṛṇāṁ kleśo yad bhavān akṣi-gocaraḥ || iti | tad evaṁ tat-prakāśena niḥśeṣa-śuddha-cittatve siddhe, puruṣa-karaṇāni tadīya-sva-prakāśatā-śakti-tādātmyāpannatayaiva tat-prakāśatābhimānavanti syuḥ | tatra bhakti-viśeṣa-sāpekṣatvam uktam—tac-chraddadhānā munayaḥ ity-ādau | tad-icchā-mayety-ādy-udāharaṇaṁ ca brahma-bhagavator aviśeṣatayaiva dṛśyate | yathā satyavrataṁ prati śrī-matsya-deva-vākye— madīyaṁ mahimānaṁ ca paraṁ brahmeti śabditam | vetsyasy anugṛhītaṁ me sampraśnair vivṛtaṁ hṛdi || iti | tathaiva hi brahmāṇaṁ prati śrī-bhagavad-vākye—manīṣitānubhāvo'yaṁ mama lokāvalokanam iti | śrī-nārāyaṇādhyātme— nityāvyakto'pi bhagavān īkṣyate nija-śaktitaḥ | tām ṛte puṇḍarīkākṣaṁ kaḥ paśyetāmitaṁ prabhum || iti | śrutau ca—yam evaiṣa vṛṇute tena labhyas tasyaiṣa ātmā vivṛṇute tanuṁ svām iti | tatas tat-karaṇa-śuddhy-apekṣāpi tac-chakti-pratiphalanārtham eva jñeyā | evam api bhaktyā taṁ dṛṣṭvāpi mucukundādau yā mṛgayā-pāpādy-astitā śrī-bhagavatā kīrtitā, sā tu prema-vardhinyā jhaṭiti-bhagavad-aprāpti-śaṅkā-janmanas tad-utkaṇṭhāyā vardhanārthaṁ vibhīṣikayaiva kṛtā | yat tu tadīya-snigdhānāṁ śrī-yudhiṣṭhirādīnāṁ naraka-darśanaṁ tat khalu indra-māyā-mayam eveti svargārohaṇa-parvaṇy eva vyaktam asti | viṣṇu-dharme tṛtīya-janmani datta-tila-dhenor api viprasya prasaṅga-mātreṇa narakāṇām api svarga-tulya-rūpatā-prāpti-varṇanāt | śrī-bhāgavatena tu tad api nāṅgīkriyate | tad-anupākhyānāt pratyutāvyavahita-bhagavat-prāpti-varṇanāc ca |
И узрение себя воочию двояко: с признаком внутреннего проявления и с признаком внешнего. Как: «У воспевающего его подвиги тот, чьи стопы — святыни, чьё слушание дорого, скоро приходит мне в сознание на вид, будто призванный» и далее; и «они узрели предмет глаз, счастье своего самадхи» и далее.\n\nПригодность ко внутреннему узрению — в песни шри Рудры: «Чьё чистое сознание не блуждает во внешних предметах и не входит в пещеру тьмы, будучи облагодетельствовано сопряжением с преданностью, — тот молчальник сразу прозревает там твой путь». Толковать так: чьё сознание, облагодетельствованное сопряжением с преданностью тех прежде названных святых и потому чистое, не блуждает во внешних предметах и не входит в пещеру, имеющую обликом тьму, — тот молчальник; и так далее. О внешнем узрении то же сказано от противного шри Бхагаваном Нараде: «Увы, в этом рождении ты не достоин здесь меня видеть; я трудновидим для дурных йогинов, чьи нечистоты не созрели».\n\nНо пригодность — не одна лишь чистота сознания. Что же ещё? Коренной облик её — само проявление силы его самосветности, полное его воли и открываемое особою преданностью ему; проявлением этой силы без остатка достигается и то. Как о внутреннем узрении: «разрывается узел сердца» и далее. Так же и о внешнем — в речении Читракету к шри Санкаршане: «Не несбыточно ведь это, о Бхагаван: от видения тебя у людей истощаются все грехи». И в речении шри Нрисимхи к Прахладе: «Моё видение труднодостижимо для того, кто меня не радует, о долгоживущий; увидев меня, существо не должно больше себя мучить». И в речении Шрутадевы к шри Бхагавану: «Наставь же нас, своих слуг: что нам сделать для тебя, о бог? Тем и кончается мучение людей, что ты стал предметом глаз».\n\nИтак, раз его проявлением достигнута полная чистота сознания, орудия человека становятся считающими себя светящимися его светом — именно потому, что достигли тождества с силою его самосветности. И то, что здесь требуется особая преданность, сказано в «верящие тому молчальники» и далее. А примеры вроде «полного его воли» видны без различия и для Брахмана, и для Бхагавана. Как в речении шри Матсья-девы к Сатьяврате: «И величие моё, называемое высшим Брахманом, ты познаешь, облагодетельствованное мною и раскрытое в сердце твоими вопрошаниями». Так же и в речении шри Бхагавана к Брахме: «Это явление помысленного тобою — созерцание моего мира». В шри Нараяна-адхьятме: «Хотя Бхагаван вечно непроявлен, он зрим собственною силою; без неё кто увидел бы лотосоокого, неизмеримого владыку?» И в шрути: «Кого он избирает, тем и обретаем; тому этот Атман открывает своё тело». Оттого и требование чистоты орудий надо понимать лишь как то, что нужно для отражения этой силы.\n\nИ даже так: то наличие греха охоты и прочего у Мучукунды и прочих, о котором шри Бхагаван говорит, хотя тот и увидел его преданностью, — сделано именно как устрашение, чтобы возросло томление по нему, рождающееся от внезапного опасения не обрести Бхагавана, а опасение это растит прему. А что до видения ада привязанными к нему шри Юдхиштхирою и прочими, то в самой Сваргарохана-парве ясно сказано, что оно было полно майи Индры. В Вишну-дхарме описано, что от одного лишь соприкосновения с брахманом, который в третьем рождении подал корову из кунжута, даже ады обрели облик, равный раю. Шри Бхагаватам же и этого не признаёт — ибо не рассказывает о том, а напротив, описывает непреграждённое обретение Бхагавана.
0dd61650658d · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Два ряда условий положены рядом и не спорят: чистое сознание нужно — и его же мало. Второе условие снимает первое с человека: чистота орудий нужна лишь затем, чтобы в них отразилось то, что светит само.\n\nА напоминание Мучукунде о грехе объяснено не как приговор, а как приём: страх не получить названного действует не на совесть, а на тягу.