या ते पदाब्जमकरन्दम् अजिघ्रती स्त्री ॥ इति । तस्माल् लौकिकस्यैव विभावादेः रसजनकत्वं न श्रद्धेयम् । तज्जनकत्वे च सर्वत्र बीभत्सजनकत्वम् एव सिध्यति । श्रीभागवतरसस्य तु विषयिणम् आरभ्य मुक्तपर्यन्ते जने तद्वद् अहो अनिन्द्रिये चैतन्यशून्येऽपि विकारहेतुत्वात् कथं तत्रासम्भावनापि स्यात्? यथोक्तं—निवृत्ततर्षैर् उपगीयमानात् इत्यादि, अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस् तरूणां इति, कृष्णं समेत्य लब्धेहा आसन् शुष्का नगा अपि इति । तद् एतद् अभिप्रेत्य श्रीभगवत्प्रीत्येकव्यञ्जकस्य श्रीभागवतपुराणस्य रसात्मकत्वं शब्देनैव निर्दिशति— निगमकल्पतरोर् गलितं फलं शुकमुखाद् अमृतद्रवसंयुतम् । पिबत भागवतं रसम् आलयं मुहुर् अहो रसिका भुवि भावुकाः ॥ इत्यादि । हे भावुकाः परममङ्गलायनाः! ये रसिका भगवत्प्रीतिरसज्ञा इत्य् अर्थः, ते यूयं वैकुण्ठात् क्रमेण भुवि पृथिव्याम् एव गलितम् अवतीर्णं निगमकल्पतरोः सर्वफलोत्पत्तिभुवः शाखोपशाखाभिर् वैकुण्ठम् अध्यारूढस्य वेदरूपतरोर् यत् खलु रसरूपं श्रीभागवताख्यं फलं तत् भुव्य् अपि स्थिताः पिबत आस्वाद्यान्तर्गतं कुरुत । अहो इत्य् अलभ्यलाभव्यञ्जना भागवताख्यं यच् छास्त्रं, तत् खलु रसवद् अपि रसैकमयताविवक्षया रसशब्देन निर्दिष्टम् । भागवतशब्देनैव तस्य रसस्यान्यदीयत्वं व्यावृत्तम् । भागवतस्य तदीयत्वेन रसस्यापि तदीयत्वाक्षेपात् । शब्दश्लेषेण च भगवत्सम्बन्धिरसम् इति गम्यते । स च रसो भगवत्प्रीतिमय एव, यस्यां वै श्रूयमाणायाम् इत्यादिफलश्रुतेः । यन्मयत्वेनैव श्रीभगवति रसशब्दः श्रुतौ प्रयुज्यते रसो वै सः इति । स एव च प्रशस्यते रसं ह्य् एवायं लब्ध्वानन्दी भवति इति । तत्र रसिका इत्य् अनेन प्राचीनार्वाचीनसंस्काराणाम् एव तद्विज्ञत्वं दर्शितम् । गलितम् इत्य् अनेन तस्य सुपाकिमत्वेनाधिकस्वादुमत्त्वम् उक्त्वा शास्त्रपक्षे सुनिष्पन्नार्थत्वेनाधिकस्वादुत्वं दर्शितम् । रसम् इत्य् अनेन फलपक्षे त्वगष्ट्यादिराहित्यं व्यज्य, अत्र च पक्षे हेयांशराहित्यं दर्शितम् । तथा भागवतम् इत्य् अनेन सत्स्व् अपि फलान्तरेषु निगमस्य परमफलत्वेनोक्त्वा तस्य परमपुरुषार्थत्वं दर्शितम् । एवं तस्य रसात्मकस्य फलस्य स्वरूपतोऽपि वैशिष्ट्ये सति, परमोत्कर्षबोधनार्थं वैशिष्ट्यान्तरम् आह—शुकेति । अत्र फलपक्षे कल्पतरुवासित्वाद् अलौकिकत्वेन शुकोऽप्य् अमृतमुखोऽभिप्रेयते । ततस् तन्मुखं प्राप्य यथा तत् फलं विशेषतः स्वादु भवति, तथा परमभागवतमुखसम्बन्धं भगवद्वर्णनम् अपि । ततस् तादृशपरमभागवतवृन्दमहेन्द्रश्रीशुकदेवमुखसम्बन्धं किम् उतेति भावः । अत एव परमस्वादपरमकाष्ठाप्राप्तत्वात् स्वतोऽन्यतश् च तृप्तिर् अपि न भविष्यतीत्य् आलयं मोक्षानन्दम् अप्य् अभिव्याप्य पिबत इत्य् उक्तम् । तथा च वक्ष्यते—परिनिष्ठितोऽपि इत्यादि । अनेन आस्वाद्यान्तरवन् नेदं कालान्तरेऽप्य् आस्वादकबाहुल्येऽपि व्ययिष्यतीत्य् अपि दर्शितम् ।
yā te padābja-makarandam ajighratī strī || iti | tasmāl laukikasyaiva vibhāvādeḥ rasa-janakatvaṁ na śraddheyam | taj-janakatve ca sarvatra bībhatsa-janakatvam eva sidhyati | śrī-bhāgavata-rasasya tu viṣayiṇam ārabhya mukta-paryante jane tadvad aho anindriye caitanya-śūnye'pi vikāra-hetutvāt kathaṁ tatrāsambhāvanāpi syāt? yathoktaṁ—nivṛtta-tarṣair upagīyamānāt ity-ādi, aspandanaṁ gati-matāṁ pulakas tarūṇāṁ iti, kṛṣṇaṁ sametya labdhehā āsan śuṣkā nagā api iti | tad etad abhipretya śrī-bhagavat-prīty-eka-vyañjakasya śrī-bhāgavata-purāṇasya rasātmakatvaṁ śabdenaiva nirdiśati— nigama-kalpa-taror galitaṁ phalaṁ śuka-mukhād amṛta-drava-saṁyutam | pibata bhāgavataṁ rasam ālayaṁ muhur aho rasikā bhuvi bhāvukāḥ || ity-ādi | he bhāvukāḥ parama-maṅgalāyanāḥ! ye rasikā bhagavat-prīti-rasajñā ity arthaḥ, te yūyaṁ vaikuṇṭhāt krameṇa bhuvi pṛthivyām eva galitam avatīrṇaṁ nigama-kalpa-taroḥ sarva-phalotpatti-bhuvaḥ śākhopaśākhābhir vaikuṇṭham adhyārūḍhasya veda-rūpa-taror yat khalu rasa-rūpaṁ śrī-bhāgavatākhyaṁ phalaṁ tat bhuvy api sthitāḥ pibata āsvādyāntargataṁ kuruta | aho ity alabhya-lābha-vyañjanā bhāgavatākhyaṁ yac chāstraṁ, tat khalu rasavad api rasaikamayatā-vivakṣayā rasa-śabdena nirdiṣṭam | bhāgavata-śabdenaiva tasya rasasyānyadīyatvaṁ vyāvṛttam | bhāgavatasya tadīyatvena rasasyāpi tadīyatvākṣepāt | śabda-śleṣeṇa ca bhagavat-sambandhi-rasam iti gamyate | sa ca raso bhagavat-prīti-maya eva, yasyāṁ vai śrūyamāṇāyām ity-ādi-phala-śruteḥ | yan-mayatvenaiva śrī-bhagavati rasa-śabdaḥ śrutau prayujyate raso vai saḥ iti | sa eva ca praśasyate rasaṁ hy evāyaṁ labdhvānandī bhavati iti | tatra rasikā ity anena prācīnārvācīna-saṁskārāṇām eva tad-vijñatvaṁ darśitam | galitam ity anena tasya supākimatvenādhika-svādumattvam uktvā śāstra-pakṣe suniṣpannārthatvenādhika-svādutvaṁ darśitam | rasam ity anena phala-pakṣe tvag-aṣṭy-ādi-rāhityaṁ vyajya, atra ca pakṣe heyāṁśa-rāhityaṁ darśitam | tathā bhāgavatam ity anena satsv api phalāntareṣu nigamasya parama-phalatvenoktvā tasya parama-puruṣārthatvaṁ darśitam | evaṁ tasya rasātmakasya phalasya svarūpato'pi vaiśiṣṭye sati, paramotkarṣa-bodhanārthaṁ vaiśiṣṭyāntaram āha—śuketi | atra phala-pakṣe kalpa-taru-vāsitvād alaukikatvena śuko'py amṛta-mukho'bhipreyate | tatas tan-mukhaṁ prāpya yathā tat phalaṁ viśeṣataḥ svādu bhavati, tathā parama-bhāgavata-mukha-sambandhaṁ bhagavad-varṇanam api | tatas tādṛśa-parama-bhāgavata-vṛnda-mahendra-śrī-śukadeva-mukha-sambandhaṁ kim uteti bhāvaḥ | ata eva parama-svāda-parama-kāṣṭhā-prāptatvāt svato'nyataś ca tṛptir api na bhaviṣyatīty ālayaṁ mokṣānandam apy abhivyāpya pibata ity uktam | tathā ca vakṣyate—pariniṣṭhito'pi ity-ādi | anena āsvādyāntaravan nedaṁ kālāntare'py āsvādaka-bāhulye'pi vyayiṣyatīty api darśitam |
«…какая женщина, не вдыхающая мёда твоих лотосных стоп». Потому нельзя верить, будто мирские вибхавы и прочее рождают расу: если признать их рождающими, то выйдет, что везде они рождают одно отвращение. А раса Бхагаваты — она производит перемену в каждом, от мирянина до освобождённого, и — о! — даже в том, что лишено чувств и сознания; так откуда бы взяться здесь сомнению? Как сказано: «теми, кто прекратил жажду» и далее; «недвижность у ходящих, трепет у дерев»; «встретив Кришну, даже сухие деревья пришли в движение».\n\nИмея это в виду, он самим словом указывает, что «Бхагавата-пурана», единственная выразительница любви к шри Бхагавану, есть раса: «Пейте снова и снова, до самого растворения, Бхагавата-расу — упавший плод древа желаний Веды, напоённый соком бессмертия из уст Шуки, — о расики, благодатные на земле!»\n\nО благодатные, вместилища высшего блага! О расики — то есть знающие расу любви к Бхагавану! Вы, пребывая на самой земле, пейте — сделайте внутренне вкушаемым — тот плод, что зовётся «Шри-Бхагавата» и есть облик расы: плод древа Веды, почвы рождения всех плодов, ветвями и побегами взошедшего до Вайкунтхи, — плод, что «упал», то есть постепенно нисшёл с Вайкунтхи сюда, на землю. «Ахо» обнаруживает обретение недостижимого. Писание, зовущееся «Бхагавата», хоть и обладает расою, названо самим словом «раса» — чтобы высказать, что оно сплошь одна раса. Словом же «Бхагавата» отведено, будто эта раса принадлежит кому-то иному: раз Бхагавата принадлежит ему, то и раса его. А по двойному смыслу слова разумеется и «раса, связанная с Бхагаваном». И эта раса полна именно любви к Бхагавану — по речению о плоде «которой воистину при слушании» и далее. Ею же полно то, к чему в шрути прилагается слово «раса»: «раса воистину он»; и она же восхваляется: «обретя эту расу, он становится блаженным».\n\nСловом «расики» показано, что знают её те, у кого впечатления и давние, и недавние. Словом «упавший» сказано о большей сладости плода по его доспелости, а на стороне писания — о большей сладости по вполне завершённому смыслу. Словом «раса» на стороне плода обнаружено отсутствие кожуры, косточки и прочего, а здесь — отсутствие всего отвергаемого. Словом «Бхагавата» Веда названа высшим плодом при всех прочих плодах, и тем показано, что она — высшая цель человека.\n\nИ так, при всей особости этого расо-природного плода в нём самом, ради донесения высшего превосходства он говорит об иной особости: «Шуки». На стороне плода подразумевается, что и попугай, обитая на древе желаний, немирской и имеет уста бессмертия. И как плод, побывав в его устах, становится особенно сладок, так и описание Бхагавана, связанное с устами великого бхагаваты; а уж связанное с устами шри Шукадевы, владыки сонма таких великих бхагават, — что и говорить. Потому и сказано «пейте до растворения»: достигнув высшего предела высшей сладости, она не даст пресыщения ни от себя, ни от иного — «ālayaṁ» обнимает собою и блаженство освобождения. Так и будет сказано: «даже вполне утвердившийся» и далее. Этим показано и то, что она, в отличие от прочего вкушаемого, не истощится ни со временем, ни от множества вкушающих.
074428cd1360 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Слово «упал» держит тут всю мысль: плод не сорван, а сам отделился, когда доспел. Древо стоит на земле, а вершиной ушло за пределы мира, — и потому плод, упавший оттуда, достаётся тем, кто не поднимался.\n\nИ доказательство от бессознательного — самое сильное из возможных: если сухое дерево приходит в движение, дело не в подготовленности слушателя.