तद् एवं श्रीभगवदाविर्भावतारतम्येन तत्प्रीतेर् आविर्भावतारतम्यं दर्शितम् । अथ तस्या एव गुणान्तरोत्कर्षतारतम्येन तारतम्यान्तरं भेदाश् च दर्श्यन्ते । तत्र गुणाः द्विविधाः । भक्तचित्तसंस्क्रियाविशेषस्य हेतव एके, तदभिमानविशेषस्य हेतवश् चान्ये । तत्र पूर्वेषां गुणानां स्वरूपाणि तैस् तस्यास् तारतम्यं भेदाश् च यथा, प्रीतिः खलु भक्तचित्तम्... उल्लासयति, ममतया योजयति, विस्रम्भयति, प्रियत्वातिशयेनाभिमानयति, द्रावयति, स्वविषयं प्रत्य् अभिलाषातिशयेन योजयति, प्रतिक्षणम् एव स्वविषयं नवनवत्वेनानुभावयति, असमोर्ध्वचमत्कारेणोन्मादयति च । तत्रोल्लासमात्राधिक्यव्यञ्जिका प्रीतिः रतिः यस्यां जातायां तदेकतात्पर्यम् अन्यत्र तुच्छत्वबुद्धिश् च जायते । ममतातिशयाविर्भावेन समृद्धा प्रीतिः प्रेमा । यस्मिन् जाते तत्प्रीतिभङ्गहेतवो यदीयम् उद्यमं स्वरूपं वा न ग्लपयितुम् ईशते । ममतातिशयेन प्रीतिसमृद्धिश् चान्यत्रापि दृश्यते । यथोक्तं मार्कण्डेये— मार्जारभक्षिते दुःखं यादृशं गृहकुक्कुटे । न तादृङ्ममताशून्ये कलविङ्केऽथ मूषिके ॥ इति । अत एव प्रेमलक्षणायां भक्तौ प्रचुरहेतुत्वज्ञापनार्थं ममताया एव भक्तित्वनिर्देशः पञ्चरात्रे— अनन्यममता विष्णौ ममता प्रेमसङ्गता । भक्तिर् इत्य् उच्यते भीष्मप्रह्लादोद्धवनारदैः ॥ इति । अन्यममतावर्जिता ममेत्य् अन्वयः । तद् उक्तं सत्त्व एवैकमनसः इत्य् एवकारेण । अथ विस्रम्भातिशयात्मकः प्रेमा प्रणयः, यस्मिन् जाते सम्भ्रमादियोग्यतायाम् अपि तदभावः । प्रियत्वातिशयाभिमानेन कौटिल्याभासपूर्वकभाववैचित्रीं दधत् प्रणयो मानः, यस्मिन् जाते श्रीभगवान् अपि तत्प्रणयकोपात् प्रेममयं भयं भजते । चेतोद्रवातिशयात्मकः प्रेमैव स्नेहः, यस्मिन् जाते तत्सम्बन्धाभासेनापि महाबाष्पादिविकारः प्रियदर्शनाद्यतृप्तिस् तस्य परमसामर्थ्यादौ सत्य् अपि केषांचिद् अनिष्टाशङ्का च जायते । स्नेह एवाभिलाषातिशयात्मको रागः, यस्मिन् जाते क्षणिकस्यापि विरहस्यात्यन्तैवासहिष्णुता । तत्संयोगे परं दुःखम् अपि सुखत्वेन भाति, तद्वियोगे तद्विपरीतम् । स एव रागोऽनुक्षणं स्वविषयं नवनवत्वेनानुभावयन् स्वयं च नवनवीभवन्न् अनुरागः, यस्मिन् जाते परस्परवशीभावातिशयः । प्रेमवैचित्त्यं तत्सम्बन्धिन्य् अप्राणिन्य् अपि जन्मलालसा, विप्रलम्भे विस्फूर्तिश् च जायते । अनुराग एवासमोर्ध्वचमत्कारेणोन्मादको महाभावः । यस्मिन् जाते योगे निमेषासहता कल्पक्षणत्वम् इत्यादिकम् । वियोगे क्षणकल्पत्वम् इत्यादिकम् । उभयत्र महोद्दीप्ताशेषसात्त्विकविकारादिकं जायते इति संस्कारहेतवो गुणा दर्शिताः ।
tad evaṁ śrī-bhagavad-āvirbhāva-tāratamyena tat-prīter āvirbhāva-tāratamyaṁ darśitam | atha tasyā eva guṇāntarotkarṣa-tāratamyena tāratamyāntaraṁ bhedāś ca darśyante | tatra guṇāḥ dvividhāḥ | bhakta-citta-saṁskriyā-viśeṣasya hetava eke, tad-abhimāna-viśeṣasya hetavaś cānye | tatra pūrveṣāṁ guṇānāṁ svarūpāṇi tais tasyās tāratamyaṁ bhedāś ca yathā, prītiḥ khalu bhakta-cittam... ullāsayati, mamatayā yojayati, visrambhayati, priyatvātiśayenābhimānayati, drāvayati, sva-viṣayaṁ praty abhilāṣātiśayena yojayati, pratikṣaṇam eva sva-viṣayaṁ nava-navatvenānubhāvayati, asamordhva-camatkāreṇonmādayati ca | tatrollāsa-mātrādhikya-vyañjikā prītiḥ ratiḥ yasyāṁ jātāyāṁ tad-eka-tātparyam anyatra tucchatva-buddhiś ca jāyate | mamatātiśayāvirbhāvena samṛddhā prītiḥ premā | yasmin jāte tat-prīti-bhaṅga-hetavo yadīyam udyamaṁ svarūpaṁ vā na glapayitum īśate | mamatātiśayena prīti-samṛddhiś cānyatrāpi dṛśyate | yathoktaṁ mārkaṇḍeye— mārjāra-bhakṣite duḥkhaṁ yādṛśaṁ gṛha-kukkuṭe | na tādṛṅ-mamatā-śūnye kalaviṅke'tha mūṣike || iti | ata eva prema-lakṣaṇāyāṁ bhaktau pracura-hetutva-jñāpanārthaṁ mamatāyā eva bhaktitva-nirdeśaḥ pañcarātre— ananya-mamatā viṣṇau mamatā prema-saṅgatā | bhaktir ity ucyate bhīṣma-prahlādoddhava-nāradaiḥ || iti | anya-mamatā-varjitā mamety anvayaḥ | tad uktaṁ sattva evaika-manasaḥ ity eva-kāreṇa | atha visrambhātiśayātmakaḥ premā praṇayaḥ, yasmin jāte sambhramādi-yogyatāyām api tad-abhāvaḥ | priyatvātiśayābhimānena kauṭilyābhāsa-pūrvaka-bhāva-vaicitrīṁ dadhat praṇayo mānaḥ, yasmin jāte śrī-bhagavān api tat-praṇaya-kopāt prema-mayaṁ bhayaṁ bhajate | ceto-dravātiśayātmakaḥ premaiva snehaḥ, yasmin jāte tat-sambandhābhāsenāpi mahā-bāṣpādi-vikāraḥ priya-darśanādy-atṛptis tasya parama-sāmarthyādau saty api keṣāṁcid aniṣṭāśaṅkā ca jāyate | sneha evābhilāṣātiśayātmako rāgaḥ, yasmin jāte kṣaṇikasyāpi virahasyātyantaivāsahiṣṇutā | tat-saṁyoge paraṁ duḥkham api sukhatvena bhāti, tad-viyoge tad-viparītam | sa eva rāgo'nukṣaṇaṁ sva-viṣayaṁ nava-navatvenānubhāvayan svayaṁ ca nava-navībhavann anurāgaḥ, yasmin jāte paraspara-vaśībhāvātiśayaḥ | prema-vaicittyaṁ tat-sambandhiny aprāṇiny api janma-lālasā, vipralambhe visphūrtiś ca jāyate | anurāga evāsamordhva-camatkāreṇonmādako mahā-bhāvaḥ | yasmin jāte yoge nimeṣāsahatā kalpa-kṣaṇatvam ity-ādikam | viyoge kṣaṇa-kalpatvam ity-ādikam | ubhayatra mahoddīptāśeṣa-sāttvika-vikārādikaṁ jāyate iti saṁskāra-hetavo guṇā darśitāḥ |
Итак, степенями проявлений шри Бхагавана показаны степени проявления любви к нему. Теперь показываются иные её степени и различия — по степеням превосходства иных её качеств. Качества эти двояки: одни суть причины особой обработки сознания преданного, другие — причины его особого самосознания.\n\nВот облики первых качеств и степени и различия любви по ним. Любовь заставляет сознание преданного ликовать; сопрягает его чувством «моё»; внушает доверие; даёт самосознание через превосходство дорогости; растапливает; сопрягает с её предметом через превосходство жажды; ежемгновенно даёт переживать её предмет всё новым и новым; и сводит с ума изумлением, которому нет ни равных, ни высших.\n\nЛюбовь, являющая лишь избыток ликования, — рати: когда она родилась, рождаются устремлённость к нему одному и мысль о ничтожности иного. Любовь, возросшая от проявления избытка чувства «моё», — према: когда она родилась, причины разрушения той любви не могут иссушить ни её усилия, ни её облика. Что любовь возрастает от избытка чувства «моё», видно и в ином. Как сказано в Маркандее: «Каково страдание, когда кошка съест домашнего петуха, — не таково, когда воробья или мышь, к которым нет чувства «моё»». Оттого, чтобы показать, что в преданности, имеющей признаком прему, оно причина обильная, в Панчаратре само чувство «моё» названо преданностью: «Чувство «моё» к Вишну, не обращённое к иному, чувство «моё», сопровождаемое премою, — оно и зовётся преданностью у Бхишмы, Прахлады, Уддхавы, Нарады». Связь: «моё», лишённое чувства «моё» к иному. То же сказано и слогом «же» в «в саттве же, у того, чей ум един».\n\nДалее, према, суть которой избыток доверия, — пранайя: когда она родилась, смятения и прочего нет даже там, где они были бы уместны. Пранайя, несущая пестроту чувства, предваряемую подобием притворства, от самосознания по избытку дорогости, — мана: когда она родилась, и сам шри Бхагаван от её любовного гнева обретает страх, полный премы. Према, суть которой избыток таяния сознания, — снеха: когда она родилась, даже от подобия связи с ним бывают великие перемены — слёзы и прочее, — ненасытность видением милого и прочим, а у некоторых, при всей его высшей мощи, рождается и опасение беды. Снеха, суть которой избыток жажды, — рага: когда она родилась, даже мгновенная разлука крайне нестерпима; в соединении с ним и высшее страдание видится радостью, в разлуке — наоборот. Та же рага, ежемгновенно дающая переживать свой предмет всё новым и сама становящаяся всё новой, — анурага: когда она родилась, рождаются избыток взаимной подвластности, смятение премы, жажда родиться даже неживым, лишь бы связанным с ним, и яркое его явление в разлуке. Анурага же, сводящая с ума изумлением, которому нет ни равных, ни высших, — маха-бхава: когда она родилась, в соединении нестерпимо мигание, а мгновение длится кальпу, и прочее; в разлуке кальпа длится мгновение, и прочее; и в том и в другом рождаются все весьма возгоревшиеся саттвические перемены и прочее. Так показаны качества — причины обработки.
e2b812449302 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Лестница выстроена не по силе переживания, а по тому, что каждая ступень делает возможным: чувство «моё» делает любовь неуязвимой, доверие снимает робость, притворство добавляет пестроты.\n\nИ пример с петухом взят нарочито низкий — именно там видно, что добавляет к горю слово «мой».