अथ मैत्रीमयः । तत्रालम्बनः मित्रत्वेन स्फुरन् मैत्रीविषयः श्रीकृष्णः, तदाश्रयरूपाणि तल्लीलागतानि स्वोत्कृष्टसजातीयभावानि तदीयमित्राणि च । तत्र श्रीकृष्णः क्वचिच् चतुर्भुजोऽपि श्रीमन्नराकारत्वेनैव प्रतीतः । यथा श्रीगीतासु श्रीमदर्जुनेन— तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते इति स्वप्रार्थनानन्तरं तद्रूपे प्रादुर्भूते, दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीम् अस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ इत्य् उक्तम् । अत एव विश्वरूपादीनां तद्दर्शनजातसाध्वसादिभावानां च न कथम् अपि तदभीष्टत्वम् । अथ तन्मित्राणि—सुहृदः सखायश् च । तत्र पूर्वोक्तलक्षणाः सुहृदः श्रीभीमसेनद्रौपदीप्रभृतयः । सखायः श्रीमदर्जुनश्रीदामविप्रादयः । श्रीमति गोकुले श्रीदामादयश् च । ते च श्रीभागवतादौ प्रसिद्धाः । तथागमे वसुदामकिङ्किण्यादयः । भविष्योत्तरे मल्ललीलायां सुभद्रमण्डलीभद्रभद्रवर्धनगोभटाः । यक्षेन्द्रभटः इत्याद्या गणिताः । गणना तु तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः इत्य् उक्त्या एषाम् अपि श्रीकृष्णसाम्यम् एव गोपैः समानगुणशीलवयोविलासवेषैश् च इत्यादौ दर्शितम् । गोपजातिप्रतिच्छन्नाः इत्यादिपद्ये श्रीकृष्णसन्दर्भे तथैव व्याख्यातम् । एषां स्वाभाविकवैदुष्यलक्षकम् अपि दीक्षायाः पशुसंस्थायाः इत्यादिपद्यम् अस्ति । वैदग्ध्यम् अपि क्वचिन् नृत्यत्सु बालेषु इत्यादौ श्रीभगवतापि श्लाघितगुणत्वेन व्यञ्जयिष्यते । ते च त्रिविधाः—सखायः, प्रियसखाः, प्रियनर्मसखाश् च तत्तद्भाववैशिष्ट्यात् । तत्र श्रीदामादयः परममाधुर्यैकमयप्रणयातिशयिविहारलालित्येनाधिकाः इत्थं सताम् इत्यादिनोक्तेः । तत्र श्रीकृष्णस्यालम्बनत्वं च बर्हापीडं नटवरवपुः इत्यादिना वर्णितम् । अथोद्दीपनेषु गुणाः अभिव्यक्तमित्रभावता, आर्जवं, कृतज्ञत्वं, बुद्धिः, पाण्डित्यं, प्रतिभा, दाक्ष्यं, शौर्यं, बलं, क्षमा, कारुण्यं, रक्तलोकत्वम् इत्यादयः । अवयववयःसौन्दर्यसर्वसल्लक्षणत्वम् इत्यादयश् च । तत्र सौहृद्यमये आर्जवादीनां प्राधान्यम्, सख्यमये तु वैदग्ध्यसौन्दर्यादिमिश्राणां तेषाम् । तदुभयांशमिश्रायां मैत्र्यां तु यथास्वम् अंशद्वयम् । तत्राभिव्यक्ततत्तद्भावता श्रीमदर्जुनानुतापे यथा, सख्यं मैत्रीं सौहृदं च इत्य् अग्रे वक्ष्यते । श्रीगोपेषु च तां व्यनक्ति— तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तान् ऊचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्य् आशान् मा विरमते हानेष्ये वत्सकान् अहम् ॥ इत्यादि । ततो वत्सान् अदृष्ट्वैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । उभाव् अपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ इत्य् अन्तम् । स्पष्टम् ।
atha maitrīmayaḥ | tatrālambanaḥ mitratvena sphuran maitrī-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ, tad-āśraya-rūpāṇi tal-līlā-gatāni svotkṛṣṭa-sajātīya-bhāvāni tadīya-mitrāṇi ca | tatra śrī-kṛṣṇaḥ kvacic caturbhujo'pi śrīman-narākāratvenaiva pratītaḥ | yathā śrī-gītāsu śrīmad-arjunena— tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte iti sva-prārthanānantaraṁ tad-rūpe prādurbhūte, dṛṣṭvedaṁ mānuṣaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana | idānīm asmi saṁvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṁ gataḥ || ity uktam | ata eva viśva-rūpādīnāṁ tad-darśana-jāta-sādhvasādi-bhāvānāṁ ca na katham api tad-abhīṣṭatvam | atha tan-mitrāṇi—suhṛdaḥ sakhāyaś ca | tatra pūrvokta-lakṣaṇāḥ suhṛdaḥ śrī-bhīmasena-draupadī-prabhṛtayaḥ | sakhāyaḥ śrīmad-arjuna-śrīdāma-viprādayaḥ | śrīmati gokule śrīdāmādayaś ca | te ca śrī-bhāgavatādau prasiddhāḥ | tathāgame vasudāma-kiṅkiṇy-ādayaḥ | bhaviṣyottare malla-līlāyāṁ subhadra-maṇḍalībhadra-bhadra-vardhana-gobhaṭāḥ | yakṣendra-bhaṭaḥ ity-ādyā gaṇitāḥ | gaṇanā tu tenaiva sākaṁ pṛthukāḥ sahasraśaḥ ity uktyā eṣām api śrī-kṛṣṇa-sāmyam eva gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-veṣaiś ca ity-ādau darśitam | gopajāti-praticchannāḥ ity-ādi-padye śrī-kṛṣṇa-sandarbhe tathaiva vyākhyātam | eṣāṁ svābhāvika-vaiduṣya-lakṣakam api dīkṣāyāḥ paśu-saṁsthāyāḥ ity-ādi-padyam asti | vaidagdhyam api kvacin nṛtyatsu bāleṣu ity-ādau śrī-bhagavatāpi ślāghita-guṇatvena vyañjayiṣyate | te ca trividhāḥ—sakhāyaḥ, priyasakhāḥ, priya-narma-sakhāś ca tat-tad-bhāva-vaiśiṣṭyāt | tatra śrīdāmādayaḥ parama-mādhuryaika-maya-praṇayātiśayi-vihāra-lālityenādhikāḥ itthaṁ satām ity-ādinokteḥ | tatra śrī-kṛṣṇasyālambanatvaṁ ca barhāpīḍaṁ naṭa-vara-vapuḥ ity-ādinā varṇitam | athoddīpaneṣu guṇāḥ abhivyakta-mitra-bhāvatā, ārjavaṁ, kṛtajñatvaṁ, buddhiḥ, pāṇḍityaṁ, pratibhā, dākṣyaṁ, śauryaṁ, balaṁ, kṣamā, kāruṇyaṁ, rakta-lokatvam ity-ādayaḥ | avayava-vayaḥ-saundarya-sarva-sal-lakṣaṇatvam ity-ādayaś ca | tatra sauhṛdya-maye ārjavādīnāṁ prādhānyam, sakhya-maye tu vaidagdhya-saundaryādi-miśrāṇāṁ teṣām | tad-ubhayāṁśa-miśrāyāṁ maitryāṁ tu yathā-svam aṁśa-dvayam | tatrābhivyakta-tat-tad-bhāvatā śrīmad-arjunānutāpe yathā, sakhyaṁ maitrīṁ sauhṛdaṁ ca ity agre vakṣyate | śrī-gopeṣu ca tāṁ vyanakti— tān dṛṣṭvā bhaya-santrastān ūce kṛṣṇo'sya bhī-bhayam | mitrāṇy āśān mā viramate hāneṣye vatsakān aham || ity-ādi | tato vatsān adṛṣṭvaitya puline'pi ca vatsapān | ubhāv api vane kṛṣṇo vicikāya samantataḥ || ity antam | spaṣṭam |
Далее — раса, полная дружбы. Опора здесь — шри Кришна, являющийся другом, предмет дружбы; а прибежищем ей служат его друзья, входящие в его игры, превосходные сами по себе и имеющие однородное чувство. Шри Кришна здесь, даже если кое-где четырёхрук, воспринимается именно в прекрасном человеческом облике. Как в шри «Гите» шримад Арджуна, попросив: «Будь тем же четырёхруким обликом, о тысячерукий, вселенский образ», — когда тот облик явился, сказал: «Увидев этот твой человеческий облик, благой, Джанардана, я ныне пришёл в себя и вернулся к естеству». Оттого ни вселенский облик и прочее, ни рождённые их видением оторопь и прочие чувства никак не желанны им.\n\nДрузья его — благожелатели и товарищи. Благожелатели, определяемые как сказано прежде, — шри Бхимасена, Драупади и прочие; товарищи — шримад Арджуна, Шридама-брахман и прочие; а в шримад Гокуле — Шридама и прочие. Они известны из шри Бхагаваты и далее. Так же в агаме — Васудама, Кинкини и прочие; в «Бхавишьоттаре», в борцовской игре, — Субхадра, Мандалибхадра, Бхадравардхана, Гобхаты, «Якшендра-бхата» и прочие перечислены. А счёт их — по речению «с ним же вместе отроки тысячами». И равенство их шри Кришне показано в «с пастухами, равными качествами, нравом, возрастом, забавами и нарядом» и далее; так же истолкован в «Кришна-сандарбхе» и стих «прикрытые пастушьим родом» и далее. Есть и стих, указующий их природное умение: «посвящения, устроения скота» и далее. А тонкость их будет выражена как качество, восхваляемое самим шри Бхагаваном, в «иногда, когда пляшут отроки» и далее. И они трояки — товарищи, дорогие товарищи и дорогие товарищи шутки, — по особости того или иного чувства. Из них Шридама и прочие превосходят прелестью забавы, полной единственно высшей сладости и преизбыточной приязни, — по речению «так благих» и далее. А опорность шри Кришны там описана в «перо в венце, тело лучшего из лицедеев» и далее.\n\nСреди возжигающих качества — проявленное чувство друга, прямота, благодарность, разум, учёность, находчивость, сноровка, отвага, сила, прощение, сострадание, привязанность к нему мира и прочее; а также красота членов и возраста, обладание всеми благими признаками и прочее. В полной благожелательства главенствуют прямота и прочее; в полной товарищества — они же, смешанные с тонкостью, красотою и прочим; а в дружбе, смешанной из обеих долей, — и то и другое, как своё. Проявленность того или иного чувства — как в раскаянии шримад Арджуны: «товарищество, дружбу и благожелательство», о чём будет сказано далее. А в шри пастухах он раскрывает её так: «Увидев их, перепуганных страхом, Кришна, страх самого страха, сказал: „Друзья, не отступайте от надежды: телят приведу я“» и далее, вплоть до «Затем, придя и не увидев телят, а на берегу и пастушков телят, Кришна искал обоих повсюду в лесу». Ясно.
43a842432f4e · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Арджуна просит вернуть человеческий облик — и, увидев его, говорит, что пришёл в себя. Четырёхрукое величие здесь не выше, а дальше.\n\nИ дружба проверяется на деле: телята пропали, и идёт за ними тот, кто сказал «не отступайте».