एवं विभावादिसंयोगेन भगवत्प्रीतिमयो रसो व्यक्तीभवति । तत्र लौकिकनाट्यरसविदाम् अपि पक्षचतुष्कम् । रसस्य मुख्यया वृत्त्यानुकार्ये प्राचीने नायक एव वृत्तिः । नटे तूपचाराद् इत्य् एकः पक्षः । पूर्वत्र लौकिकत्वात् पारिमित्याद् भयादिसान्तरायत्वाच् चानुकर्तरि नट एव द्वितीयः । तस्य शिक्षामात्रेण शून्यचित्ततयैव तदनुकर्तृत्वात् सामाजिकेष्व् एवेति तृतीयः । यदि च द्वितीये सचेतस् त्वं तदोभयत्रापि कथं न स्याद् इति चतुर्थ इति । श्रीभागवतानां तु सर्वत्रैव तत्प्रीतिमयरसस्वीकारः । लौकिकत्वादिहेतोर् अभावात् । तत्रापि विशेषतोऽनुकार्येषु तत्परिकरेषु येषां नित्यम् एव हृदयम् अध्यारूढः पूर्णो रसोऽनुकर्त्रादिषु सञ्चरति । तत्र भगवत्प्रीतेर् अलौकिकत्वम् अपरिमितत्वं च स्वत एव सिद्धम् । न तु लौकिकरत्यादिवत् काव्यकॢप्तम् । तच् च स्वरूपनिरूपणे स्थापितम् । भयाद्यनवच्छेद्यत्वं श्रीप्रह्लादादौ श्रीव्रजदेव्यादौ च व्यक्तम् । जन्मान्तराव्यवच्छेद्यत्वं श्रीवृत्रगजेन्द्रादौ दृष्टं, श्रीभरतादौ वा । किं बहुना, ब्रह्मानन्दाद्यनवच्छेद्यत्वम् अपि श्रीशुकादौ प्रसिद्धम् । एवं तत्कारणादेश् चालौकिकत्वं ज्ञेयम् । तत्रालम्बनकारणस्य श्रीभगवतोऽसमोर्ध्वातिशयिभगवत्त्वाद् एव सिद्धम् । तत्परिकरस्य च तत्तुल्यत्वाद् एव । तच् च श्रुतिपुराणादिदुन्दुभिघोषितम् । अथोद्दीपनकारणानां तदीयानां च तदीयत्वाद् एव । तच् च यथा दर्शितम्—तस्यारविन्दनयनस्य इत्यादौ, चकार तेषां संक्षोभम् अक्षरजुषाम् अथ चित्ततन्वोः इति, गोप्यस् तपः किम् अचरन् इत्यादि, का स्त्र्य् अङ्ग इत्यादौ, यद् गोद्विजद्रुममृगान् पुलकान्य् अबिभ्रत् इति, विविधगोपचरणेषु विदग्ध इत्यादि वेणुवाद्यवर्णने— सवनशस् तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगाः । कवय आनतकन्धरचित्ताः कश्मलं ययुर् अनिश्चिततत्त्वाः ॥ इति । आगन्तुका अपि तच्छक्त्युपबृंहितत्वेन सादृश्यात् तत्स्फूर्तिमयत्वेन चालौकिकीं दशाम् आप्नुवन्ति । यथोक्तं— प्रावृट्श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् भगवान् पूजयां चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम् ॥ यथा मेघादयश् च, तथा कार्यरूपाः पुलकादयोऽप्य् अलौकिकाः । ये खलु अस्पन्दनं गतिमतां पुलकस् तरूणाम् इत्यादौ तर्वादिष्व् अप्य् उद्भवन्तो मनुष्येषु स्वस्यात्यद्भुतोदयम् एव ज्ञापयन्ति । एवं निर्वेदाद्याः सहायाश् चालौकिका मन्तव्याः । यत्र लोकविलक्षणवैचित्त्यविप्रलम्भादिहेतव उन्मादादय उदाहरिष्यन्ते । क्वचित् तु सर्वेषाम् अपि स्वत एवालौकिकत्वम् । श्रीब्रह्मसंहितायाम्—
evaṁ vibhāvādi-saṁyogena bhagavat-prīti-mayo raso vyaktībhavati | tatra laukika-nāṭya-rasa-vidām api pakṣa-catuṣkam | rasasya mukhyayā vṛttyānukārye prācīne nāyaka eva vṛttiḥ | naṭe tūpacārād ity ekaḥ pakṣaḥ | pūrvatra laukikatvāt pārimityād bhayādi-sāntarāyatvāc cānukartari naṭa eva dvitīyaḥ | tasya śikṣā-mātreṇa śūnya-cittatayaiva tad-anukartṛtvāt sāmājikeṣv eveti tṛtīyaḥ | yadi ca dvitīye sacetas tvaṁ tadobhayatrāpi kathaṁ na syād iti caturtha iti | śrī-bhāgavatānāṁ tu sarvatraiva tat-prītimaya-rasa-svīkāraḥ | laukikatvādi-hetor abhāvāt | tatrāpi viśeṣato'nukāryeṣu tat-parikareṣu yeṣāṁ nityam eva hṛdayam adhyārūḍhaḥ pūrṇo raso'nukartrādiṣu sañcarati | tatra bhagavat-prīter alaukikatvam aparimitatvaṁ ca svata eva siddham | na tu laukika-raty-ādivat kāvya-kḷptam | tac ca svarūpa-nirūpaṇe sthāpitam | bhayādy-anavacchedyatvaṁ śrī-prahlādādau śrī-vraja-devy-ādau ca vyaktam | janmāntarāvyava-cchedyatvaṁ śrī-vṛtra-gajendrādau dṛṣṭaṁ, śrī-bharatādau vā | kiṁ bahunā, brahmānandādy-anavacchedyatvam api śrī-śukādau prasiddham | evaṁ tat-kāraṇādeś cālaukikatvaṁ jñeyam | tatrālambana-kāraṇasya śrī-bhagavato'samordhvātiśayi-bhagavattvād eva siddham | tat-parikarasya ca tat-tulyatvād eva | tac ca śruti-purāṇādi-dundubhi-ghoṣitam | athoddīpana-kāraṇānāṁ tadīyānāṁ ca tadīyatvād eva | tac ca yathā darśitam—tasyāravinda-nayanasya ity-ādau, cakāra teṣāṁ saṁkṣobham akṣara-juṣām atha citta-tanvoḥ iti, gopyas tapaḥ kim acaran ity-ādi, kā stry aṅga ity-ādau, yad go-dvija-druma-mṛgān pulakāny abibhrat iti, vividha-gopa-caraṇeṣu vidagdha ity-ādi veṇu-vādya-varṇane— savanaśas tad-upadhārya sureśāḥ śakra-śarva-parameṣṭhi-purogāḥ | kavaya ānata-kandhara-cittāḥ kaśmalaṁ yayur aniścita-tattvāḥ || iti | āgantukā api tac-chakty-upabṛṁhitatvena sādṛśyāt tat-sphūrtimayatvena cālaukikīṁ daśām āpnuvanti | yathoktaṁ— prāvṛṭ-śriyaṁ ca tāṁ vīkṣya sarva-kāla-sukhāvahām bhagavān pūjayāṁ cakre ātma-śakty-upabṛṁhitām || yathā meghādayaś ca, tathā kārya-rūpāḥ pulakādayo'py alaukikāḥ | ye khalu aspandanaṁ gati-matāṁ pulakas tarūṇām ity-ādau tarv-ādiṣv apy udbhavanto manuṣyeṣu svasyātyadbhutodayam eva jñāpayanti | evaṁ nirvedādyāḥ sahāyāś cālaukikā mantavyāḥ | yatra loka-vilakṣaṇa-vaicittya-vipralambhādi-hetava unmādādaya udāhariṣyante | kvacit tu sarveṣām api svata evālaukikatvam | śrī-brahma-saṁhitāyām—
Так, соединением вибхав и прочего проявляется раса, полная любви к Бхагавану. О ней у знатоков мирской драматической расы четыре мнения. Первое: раса в главном смысле действует в изображаемом, в древнем герое, а в актёре — лишь переносно. Второе: в первом она мирская, ограниченная и прерываемая страхом и прочим, а потому действует именно в изображающем, в актёре. Третье: актёр изображает одною выучкой, с пустым умом, — значит, она в зрителях. Четвёртое: если во втором есть сознание, то отчего бы ей не быть в обоих?\n\nУ бхагават же она признаётся повсюду, ибо нет причины к мирскости и прочему. И особенно — в изображаемых, в его спутниках: у них полная раса вечно взошла на сердце и переходит в изображающих и прочих. Немирскость и безграничность любви к Бхагавану установлены сами собою, а не устроены поэзией, как мирские рати и прочее; это утверждено при определении её облика. Что её не ограничивает страх и прочее, явно у шри Прахлады и у жён Враджа; что её не пресекает иное рождение — видно у шри Вритры и Гаджендры, у шри Бхараты. Да что там: известно, что и блаженство Брахмана не полагает ей предела — у шри Шуки и прочих.\n\nТак же да будут знаемы немирскими её причины и прочее. Немирскость причины-опоры, шри Бхагавана, установлена самой его бхагаватностью, которой нет ни равной, ни высшей; его спутников — их равенством ему; и это возглашено литаврами шрути и пуран. Возжигающих причин, ему принадлежащих, — самой их принадлежностью ему. Это показано так: «его, лотосоокого» и далее; «он произвёл смятение ума и тела у преданных непреходящему»; «какой подвиг совершили пастушки» и далее; «какая женщина, о!» и далее; «что наполнило трепетом коров, птиц, деревья и зверей»; «искусный в разных пастушьих делах» и далее; и в описании игры на флейте: «Слыша её раз за разом, владыки богов во главе с Шакрою, Шарвой и Парамештхином, мудрецы, поникнув шеями и умами, пришли в смятение, не решив её сути».\n\nИ пришлое достигает немирского состояния — тем, что подкреплено его силою, подобием ему, полнотою его проблеска. Как сказано: «Увидев ту красу дождей, несущую счастье во всякое время, Бхагаван почтил её, подкреплённую собственной его силою». Как облака и прочее, так немирски и следствия — трепет и прочее: возникая, по «недвижность у ходящих, трепет у дерев» и далее, даже в деревьях, в людях они дают знать о крайне дивном своём восходе. Так же да мыслятся немирскими и помощники — отрешённость и прочие, — где будут приведены безумие и прочее, причины смятения и разлуки, превосходящие мир. А кое-где немирскость всего сама собою. В шри «Брахма-самхите»:
96e5758d2a2b · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Четыре мнения теоретиков драмы бьются об один и тот же вопрос: где живёт раса, если герой выдуман, актёр только играет, а зритель сидит в зале. Ответ, который даётся здесь, снимает вопрос: изображаемое не выдумано и не ушло.\n\nПотому и трепет дерева — не поэтическая фигура. Там, где нет ума, который мог бы вообразить, перемена идёт от самой вещи.