तथा— जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वद् अत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावकास् त्वयि धृतासवास् त्वां विचिन्वते ॥ तथा— शरदुदाशये साधुजात इत्यादि । विषजलाप्ययाद् इत्यादि । न खलु गोपिकानन्दन इत्यादि । मधुरया गिरा इत्यादि । विरचिताभयं इत्यादि । व्रजजनार्तिहन् इत्यादि । प्रणतदेहिनां इत्यादि । तव कथामृतं इत्यादि । प्रहसितं इत्यादि । चलसि यद् व्रजात् इत्यादि । दिनपरिक्षये इत्यादि । प्रणतकामदं इत्यादि । सुरतवर्धनं इत्यादि । अटति यद् भवान् इत्यादि । पतिसुतान्वय इत्यादि । रहसि संविदं इत्यादि । व्रजवनौकसां इत्यादि । यत् ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु । तेनाटवीम् अटसि तद् व्यथते न किं स्वित् कूर्पादिभिर् भ्रमति धीर् भवदायुषां नः ॥ तत्र विषजलाप्ययाद् इत्यादिकं सर्वस्यैव गोकुलस्य स्वरक्षणीयतादृष्ट्याप्य् अस्मान् अधुना रक्षेत्य् अभिप्रायम् । वृषात्मजाद् वत्सात् मयात्मजात् व्योमासुराद् इत्य् अर्थः ॥ पुनश् च तत्तदलौकिककर्म लक्ष्यीकृत्य न खलु गोपिकानन्दनो भवान् इत्यादिद्वये याचकरीत्या दैन्येन तत्र परमेश्वरत्वारोप इयं स्तुतिः । ततो विश्वस्यापि स्वरक्षणीयतादृष्ट्याप्य् अस्मान् अधुना रक्षेति पूर्ववत् । तत्रापि सात्वतानां वैष्णवानां श्रीमन्नन्दादीनां कुलेऽवतीर्णत्वात् । तत्रापि बाल्येऽस्मत्सखित्वाप्तेर् वैशिष्ट्यम् एव युज्यते इत्य् अर्थः । वृष्णिधुर्य इति तेषाम् अपि यदुवंशोत्पन्नत्वात् । तथा च स्कान्दे मथुरामाहात्म्ये— गोवर्धनश् च भगवान् यत्र गोवर्धनो धृतः । रक्षिता यादवाः सर्वे इन्द्रवृष्टिनिवारणात् ॥ इति । तत्रैवान्यत्र अपि श्रीगोविन्दकुण्डप्रस्तावे— यत्राभिषिक्तो भगवान् मघोना यदुवैरिणा इति । अथवा विषजलाप्ययाद् इत्यादिना स्तुत्वा पुनः सप्रणयेर्ष्यम् आहुः, न खलु इत्य् अर्धेन । एवं दुरवस्थापन्नानाम् अस्माकम् उपेक्षया भवान् खलु निश्चयेन गोपिकायाः सर्वेषां व्रजवासिनाम् अस्माकं रक्षाकारिण्याः श्रीव्रजेश्वर्या नन्दनो नास्ति, किन्तु कस्यापि सुखेन दुःखेन चास्पृष्टत्वाद् अखिलदेहिनाम् अन्तरात्मदृक् शुद्धजीवद्रष्टा परमात्मास्ति । एवम् अपि नूनं ब्राह्मणार्थितत्वेनानासक्ततयैव सर्वरक्षावतीर्णत्वान् नास्मान् उपेक्षितुम् अर्हति इति पुनः सदैन्यम् आहुः—विखनसा इत्य् अर्धेन । पूर्ववत् तदभिप्रायेणैव विरचिताभयम् इत्यादिकम् अप्य् उक्तम् । प्रणतदेहिनाम् इति । श्रीनिकेतनम् अपि प्रणतदेहिप्रभृतीनां पापकर्षणादिरूपं । तत एव परमकरुणामयत्वेनावगतम् अस्माकं कुचेष्व् अपि हृच्छयकर्तनाय कर्तुम् उचितम् इत्य् अर्थः । हृच्छयनिदानं तदनुरूपं प्रतीकारान्तरं चाहुः—मधुरया इति । नूनं यत् सौरभ्यदिग्धतयैव तव गीर् मधुरा मनो मोहयति, तद् एव अधरसीधु भवेद् अत्रौषधम् इत्य् अर्थः । अहो तव अधरसीधु तादृशपुण्यहीनाभिः कथं सुलभं स्यात्? यतः सा मधुरा गीर् अप्य् अस्तु दूरे । गुरुगोष्ठीनियमबन्धनकत्वम् आपन्नाभिर् अस्माभिः प्रसङ्गान्तरेणापि जनपरम्पराप्रख्यायमानम् अपि तव चरितामृतम् अपि दुर्लभम् इत्य् आह—तव कथामृतम् इति । तद् ये गृणन्ति तेऽपि अस्मभ्यं भूरिदा जाताः । कुतः पुनर् युष्माकं मय्य् एतावान् अनुरागः? तत्राहुः—प्रहसितम् इत्यादि । कथं मम प्रहसितादीनाम् एतादृशत्वम्? तत्राहुः—हे कुहक इति । तादृशी कापि कुहना या त्वयि विद्यते, तां त्वम् एव वेत्सीत्य् अर्थः । एवम् अन्यान्य् अपि योजनीयानि । परमप्रकर्षेणाहुः—यत् ते सुजात इति ।
tathā— jayati te'dhikaṁ janmanā vrajaḥ śrayata indirā śaśvad atra hi | dayita dṛśyatāṁ dikṣu tāvakās tvayi dhṛtāsavās tvāṁ vicinvate || tathā— śarad-udāśaye sādhu-jāta- ity-ādi | viṣa-jalāpyayād ity-ādi | na khalu gopikā-nandana ity-ādi | madhurayā girā ity-ādi | viracitābhayaṁ ity-ādi | vraja-janārtihan ity-ādi | praṇata-dehināṁ ity-ādi | tava kathāmṛtaṁ ity-ādi | prahasitaṁ ity-ādi | calasi yad vrajāt ity-ādi | dina-parikṣaye ity-ādi | praṇata-kāmadaṁ ity-ādi | surata-vardhanaṁ ity-ādi | aṭati yad bhavān ity-ādi | pati-sutānvaya- ity-ādi | rahasi saṁvidaṁ ity-ādi | vraja-vanaukasāṁ ity-ādi | yat te sujāta-caraṇāmbu-ruhaṁ staneṣu bhītāḥ śanaiḥ priya dadhīmahi karkaśeṣu | tenāṭavīm aṭasi tad vyathate na kiṁ svit kūrpādibhir bhramati dhīr bhavad-āyuṣāṁ naḥ || tatra viṣa-jalāpyayād ity-ādikaṁ sarvasyaiva gokulasya sva-rakṣaṇīyatā-dṛṣṭyāpy asmān adhunā rakṣety abhiprāyam | vṛṣātmajād vatsāt mayātmajāt vyomāsurād ity arthaḥ || punaś ca tat-tad-alaukika-karma lakṣyīkṛtya na khalu gopikā-nandano bhavān ity-ādi-dvaye yācaka-rītyā dainyena tatra parameśvaratvāropa iyaṁ stutiḥ | tato viśvasyāpi sva-rakṣaṇīyatā-dṛṣṭyāpy asmān adhunā rakṣeti pūrvavat | tatrāpi sātvatānāṁ vaiṣṇavānāṁ śrīman-nandādīnāṁ kule'vatīrṇatvāt | tatrāpi bālye'smat-sakhitvāpter vaiśiṣṭyam eva yujyate ity arthaḥ | vṛṣṇi-dhurya iti teṣām api yadu-vaṁśotpannatvāt | tathā ca skānde mathurā-māhātmye— govardhanaś ca bhagavān yatra govardhano dhṛtaḥ | rakṣitā yādavāḥ sarve indra-vṛṣṭi-nivāraṇāt || iti | tatraivānyatra api śrī-govinda-kuṇḍa-prastāve— yatrābhiṣikto bhagavān maghonā yadu-vairiṇā iti | athavā viṣa-jalāpyayād ity-ādinā stutvā punaḥ sa-praṇayerṣyam āhuḥ, na khalu ity ardhena | evaṁ duravasthāpannānām asmākam upekṣayā bhavān khalu niścayena gopikāyāḥ sarveṣāṁ vraja-vāsinām asmākaṁ rakṣā-kāriṇyāḥ śrī-vrajeśvaryā nandano nāsti, kintu kasyāpi sukhena duḥkhena cāspṛṣṭatvād akhila-dehinām antarātma-dṛk śuddha-jīva-draṣṭā paramātmāsti | evam api nūnaṁ brāhmaṇārthitatvenānāsaktatayaiva sarva-rakṣāvatīrṇatvān nāsmān upekṣitum arhati iti punaḥ sa-dainyam āhuḥ—vikhanasā ity ardhena | pūrvavat tad-abhiprāyeṇaiva viracitābhayam ity-ādikam apy uktam | praṇata-dehinām iti | śrī-niketanam api praṇata-dehi-prabhṛtīnāṁ pāpa-karṣaṇādi-rūpaṁ | tata eva parama-karuṇāmayatvenāvagatam asmākaṁ kuceṣv api hṛc-chaya-kartanāya kartum ucitam ity arthaḥ | hṛc-chaya-nidānaṁ tad-anurūpaṁ pratīkārāntaraṁ cāhuḥ—madhurayā iti | nūnaṁ yat saurabhya-digdhatayaiva tava gīr madhurā mano mohayati, tad eva adhara-sīdhu bhaved atrauṣadham ity arthaḥ | aho tava adhara-sīdhu tādṛśa-puṇya-hīnābhiḥ kathaṁ sulabhaṁ syāt? yataḥ sā madhurā gīr apy astu dūre | guru-goṣṭhī-niyama-bandhanakatvam āpannābhir asmābhiḥ prasaṅgāntareṇāpi jana-paramparā-prakhyāyamānam api tava caritāmṛtam api durlabham ity āha—tava kathāmṛtam iti | tad ye gṛṇanti te'pi asmabhyaṁ bhūridā jātāḥ | kutaḥ punar yuṣmākaṁ mayy etāvān anurāgaḥ? tatrāhuḥ—prahasitam ity-ādi | kathaṁ mama prahasitādīnām etādṛśatvam? tatrāhuḥ—he kuhaka iti | tādṛśī kāpi kuhanā yā tvayi vidyate, tāṁ tvam eva vetsīty arthaḥ | evam anyāny api yojanīyāni | parama-prakarṣeṇāhuḥ—yat te sujāta iti |
Так же: «Твоим рождением Врадж превосходит всё сверх меры, и Индира вечно прибегает сюда. Явись, возлюбленный: твои, чьи жизни держатся тобою, ищут тебя по всем сторонам». Так же: «в осеннем водоёме прекрасно рождённый» и далее; «от гибели в отравленной воде» и далее; «не сын ли ты гопи» и далее; «сладкою речью» и далее; «сотворивший бесстрашие» и далее; «разящий страдание людей Враджа» и далее; «склонившихся воплощённых» и далее; «нектар речей о тебе» и далее; «улыбка» и далее; «когда уходишь из Враджа» и далее; «на исходе дня» и далее; «дающий склонившимся желаемое» и далее; «умножающий любовную радость» и далее; «когда ты бродишь» и далее; «мужа, сыновей, род» и далее; «беседу наедине» и далее; «лесных жителей Враджа» и далее. «То, что твои нежные лотосные стопы мы, боясь, тихо кладём себе на жёсткие груди, — ими ты обходишь лес; не болят ли они? От камешков и прочего кружится мысль у нас, чья жизнь — ты».\n\nЗдесь «от гибели в отравленной воде» и прочее имеет такой замысел: видя, что тебе надлежит защищать всю Гокулу, защити и нас теперь. «От сына Вриши» — от Ватсы, «от сына Майи» — от Вьомасуры; таков смысл. Затем, взяв в виду те неземные деяния, в двоице «не сын ли ты гопи» и далее — по обычаю просящих, со смирением — эта хвала приписывает ему верховное владычество. Затем, как и прежде: видя, что и весь мир тебе надлежит защищать, защити и нас теперь. И при этом — поскольку нисшёл он в род сатватов, вайшнавов, Шримана Нанды и прочих; и при этом уместна именно та особость, что в детстве он обрёл дружбу с нами; таков смысл. «Вожак Вришни» — ибо и они родились в роду Яду. Так и в «Сканде», в «Матхура-махатмье»: «И Говардхана — бхагаван, там, где был поднят Говардхана; все Ядавы спасены отвращением дождя Индры». И там же, в другом месте, в рассказе о Шри Говинда-кунде: «где Бхагаван был омыт Магхаваном, врагом Яду».\n\nИли же: восхвалив словами «от гибели в отравленной воде» и далее, они затем с ревностью пранайи говорят полустишием «не ведь». То есть: «Раз ты пренебрёг нами, попавшими в столь дурное положение, ты уж наверное не сын гопи — Шри Враджешвари, творящей защиту всем нам, жителям Враджа; но, поскольку тебя не затрагивают ничьи радость и горе, ты Параматма, зрящий внутреннее „я“ всех воплощённых, видящий чистую дживу». И всё же: «конечно, раз ты, упрошенный Брахмою, нисшёл ради защиты всех именно без привязанности, не подобает тебе пренебрегать нами», — так вновь со смирением говорят полустишием «Виканасою». С тем же, что и прежде, замыслом сказано и «сотворивший бесстрашие» и прочее.\n\n«Склонившихся воплощённых». Обитель Шри тоже имеет облик извлечения грехов у склонившихся воплощённых и прочего. И оттого тебе, познанному как в высшей степени милостивый, уместно положить её и нам на груди — ради рассечения того, что лежит в сердце; таков смысл. И причину лежащего в сердце и другое средство, ей соответственное, они называют: «сладкою». Конечно: раз твоя речь, сладкая именно оттого, что умащена благоуханием, мутит ум, — лекарством здесь будет тот самый нектар твоих уст. Увы, как же достанется нектар твоих уст тем, у кого нет такой заслуги? Да и сама сладкая речь — куда уж там: нам, принявшим узы правил старших и дома, труднодоступен и нектар твоих деяний, хотя бы и по иному случаю разглашаемый в преемстве людей, — так говорит «нектар речей о тебе». И те, кто его возглашает, стали для нас щедродателями. — «Откуда же у вас ко мне столь великая влюблённость?» На это говорят: «улыбка» и далее. — «Как же улыбки мои и прочее таковы?» На это говорят: «о обманщик». То есть: есть в тебе некая такая волшба, и её знаешь ты один; таков смысл. Так же надлежит сочетать и остальное. А с высшим преизбытком говорят: «что твои нежные».
61858b06fc56 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Песнь построена как прошение и как тяжба разом. Сперва перечисляют спасения — от яда, от Ватсы, от Вьомы — и просят по праву: раз защищал, защити и теперь. Потом титул обращается против Него: если Ты и впрямь всеобщий Параматма, то не сын Враджешвари, а значит, и не наш.\n\nЛекарство названо тем же, что и болезнь: голос, от которого мутится ум, и уста, которые одни могут его унять. И тут же признаётся, что недостижимы даже рассказы о Нём — домашние правила не пускают дальше чужих пересказов.\n\nКончается всё заботою не о себе: стопы, которые они боятся ставить себе на грудь, ходят по камням — и мысль кружится именно от этого.