Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.46Jīva Gosvāmī
1014 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 6.46
॥
Devanāgarī

एतद् एवान्यनिन्दाशुद्धभक्तस् तवाभ्यां द्रढयति गद्यपञ्चकेन— यत् तद् भगवतानधिगतान्योपायेन याच्ञाच्छलेनापहृतस्वशरीरावशेषितलोकत्रयो वरुणपाशैश् च सम्प्रतिमुक्तो गिरिदर्यां चापविद्ध इति होवाच ॥ नूनं बतायं भगवान् अर्थेषु न निष्णातो योऽसाव् इन्द्रो यस्य सचिवो मन्त्राय वृत एकान्ततो बृहस्पतिस् तम् अतिहाय स्वयम् उपेन्द्रेणात्मानम् अयाचतात्मनश् चाशिषो नो एव तद्दास्यम् अतिगम्भीरवयसः कालस्य मन्वन्तरपरिवृत्तं कियल् लोकत्रयम् इदम् ॥ यस्यानुदास्यम् एवास्मत्पितामहः किल वव्रे न तु स्वपित्र्यं यद् उताकुतोभयं पदं दीयमानं भगवतः परम् इति भगवतोपरते खलु स्वपितरि ॥ तस्य महानुभावस्यानुपथम् अमृजितकषायः को वास्मद्विधः परिहीणभगवदनुग्रह उपजिगमिषतीति ॥ टीका च—तस्यैकान्तभक्तिं सप्रपञ्चम् आह इत्यादिका । यत् तद् अतिप्रसिद्धम् । इति एतद् उवाच श्रीबलिः । तम् उपेन्द्रं प्रति । अतिहाय पुरुषार्थत्वेनानभिलष्य । स्वयम् उपेन्द्रेणैव द्वारभूतेन आत्मानं मां परमक्षुद्रं प्रति परमक्षुद्रं लोकत्रयम् अयाचत । अनुदास्यं, नय मां निजभृत्यपार्श्वम् इत्य् अनेन तद्दासदास्यम् । स्वपित्र्यं त्रैलोक्यराज्यम् । यद् उत अकुतोभयं पदं मोक्षम् । तन् न तु वव्रे । कथं भगवतः परम् अन्यद् इदम् इति कृत्वा । तदंशाभासं तदंशमात्रात्मकत्वात् तयोः । कदैवं व्यवहृतम्? इत्य् आशङ्क्याह—भगवतेति ।

Transliteration (IAST)

etad evānya-nindā-śuddha-bhaktas tavābhyāṁ draḍhayati gadya-pañcakena— yat tad bhagavatānadhigatānyopāyena yācñā-cchalenāpahṛta-sva-śarīrāvaśeṣita-loka-trayo varuṇa-pāśaiś ca sampratimukto giri-daryāṁ cāpaviddha iti hovāca || nūnaṁ batāyaṁ bhagavān artheṣu na niṣṇāto yo'sāv indro yasya sacivo mantrāya vṛta ekāntato bṛhaspatis tam atihāya svayam upendreṇātmānam ayācatātmanaś cāśiṣo no eva tad-dāsyam atigambhīra-vayasaḥ kālasya manvantara-parivṛttaṁ kiyal loka-trayam idam || yasyānudāsyam evāsmat-pitāmahaḥ kila vavre na tu sva-pitryaṁ yad utākutobhayaṁ padaṁ dīyamānaṁ bhagavataḥ param iti bhagavatoparate khalu sva-pitari || tasya mahānubhāvasyānupatham amṛjita-kaṣāyaḥ ko vāsmad-vidhaḥ parihīṇa-bhagavad-anugraha upajigamiṣatīti || ṭīkā ca—tasyaikānta-bhaktiṁ sa-prapañcam āha ity-ādikā | yat tad atiprasiddham | iti etad uvāca śrī-baliḥ | tam upendraṁ prati | atihāya puruṣārthatvenānabhilaṣya | svayam upendreṇaiva dvāra-bhūtena ātmānaṁ māṁ parama-kṣudraṁ prati parama-kṣudraṁ loka-trayam ayācata | anudāsyaṁ, naya māṁ nija-bhṛtya-pārśvam ity anena tad-dāsa-dāsyam | sva-pitryaṁ trailokya-rājyam | yad uta akuto-bhayaṁ padaṁ mokṣam | tan na tu vavre | kathaṁ bhagavataḥ param anyad idam iti kṛtvā | tad-aṁśābhāsaṁ tad-aṁśa-mātrātmakatvāt tayoḥ | kadaivaṁ vyavahṛtam? ity āśaṅkyāha—bhagavateti |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
एतद्etadЭто
एवान्यevānyaже иного
निन्दाnindāпорицанием
शुद्धśuddhaи чистого
भक्तस्bhaktasпреданного
तवाभ्यांtavābhyāṁвосхвалением
द्रढयतिdraḍhayatiутверждает
गद्यgadyaпроз
पञ्चकेनpañcakenaпятерицею:
यत्yat«что
तद्tadто
भगवतानधिगतान्योपायेनbhagavatānadhigatānyopāyenaБхагаваном, иного средства не нашедшим,
याच्ञाyācñāпрошения
च्छलेनापहृतcchalenāpahṛtaуловкою отнятое, у кого
स्वsvaсвоё
शरीरावशेषितśarīrāvaśeṣitaтело оставлено,
लोकlokaмиров
त्रयोtrayoтроицу имевший,
वरुणvaruṇaВаруны
पाशैश्pāśaiśпетлями
चcaже
सम्प्रतिमुक्तोsampratimuktoкрепко связанный
गिरिgiriгорной
दर्यांdaryāṁв пещере
चापविद्धcāpaviddhaже брошенный —
इतिitiтак
होवाचhovācaведь сказал.
नूनंnūnaṁ«Верно,
बतायंbatāyaṁувы, этот
भगवान्bhagavānвладыка
अर्थेषुartheṣuв делах
नnaне
निष्णातोniṣṇātoискушён,
योऽसाव्yo'sāvкоторый этот
इन्द्रोindroИндра,
यस्यyasyaу которого
सचिवोsacivoсоветник
मन्त्रायmantrāyaдля совета
वृतvṛtaизбран
एकान्ततोekāntatoбезраздельно
बृहस्पतिस्bṛhaspatisБрихаспати;
तम्tamего
अतिहायatihāyaобойдя,
स्वयम्svayamсам
उपेन्द्रेणात्मानम्upendreṇātmānamчерез Упендру себе
अयाचतात्मनश्ayācatātmanaśвыпросил себе
चाशिषोcāśiṣoже благословения,
नोnoне
एवevaже
तद्tadего
दास्यम्dāsyamслужение.
अतिगम्भीरatigambhīraВесьма глубокого
वयसःvayasaḥвозраста
कालस्यkālasyaвремени
मन्वन्तरmanvantaraманвантары
परिवृत्तंparivṛttaṁоборотом
कियल्kiyalсколь
लोकlokaмиров
त्रयम्trayamтроица
इदम्idamэта!»
यस्यानुदास्यम्yasyānudāsyam«Чьё слуг служение
एवास्मत्evāsmatже наш
पितामहःpitāmahaḥдед
किलkilaведь
वव्रेvavreизбрал,
नnaне
तुtuже
स्वsvaсвоё
पित्र्यंpitryaṁотчее,
यद्yadчто
उताकुतोभयंutākutobhayaṁи ниоткуда нестрашное
पदंpadaṁместо,
दीयमानंdīyamānaṁдаваемое, —
भगवतःbhagavataḥБхагавана
परम्paramиное
इतिitiтак», —
भगवतोपरतेbhagavatoparateБхагаваном умерщвлённом
खलुkhaluведь
स्वsvaсвоём
पितरिpitariпри отце.
तस्यtasya«Его,
महानुभावस्यानुपथम्mahānubhāvasyānupathamвеликомощного, по пути
अमृजितamṛjitaне очищенную
कषायःkaṣāyaḥнечистоту имеющий
कोkoкто
वास्मद्vāsmadже нам
विधःvidhaḥподобный,
परिहीणparihīṇaлишённый
भगवद्bhagavadБхагавана
अनुग्रहanugrahaмилости,
उपजिगमिषतीतिupajigamiṣatītiпойти пожелает?» — так.
टीकाṭīkāИ тика:
चcaже —
तस्यैकान्तtasyaikāntaего безраздельную
भक्तिंbhaktiṁбхакти
सsaс
प्रपञ्चम्prapañcamподробностью
आहāhaговорит
इत्य्ityтак
आदिकाādikāи прочее.
यत्yat«Что
तद्tadто» —
अतिप्रसिद्धम्atiprasiddhamвесьма известное.
इतिiti«Так»
एतद्etadэто
उवाचuvācaсказал
श्रीśrīшри
बलिःbaliḥБали.
तम्tamЕму,
उपेन्द्रंupendraṁУпендре,
प्रतिpratiк.
अतिहायatihāya«Обойдя» —
पुरुषार्थत्वेनानभिलष्यpuruṣārthatvenānabhilaṣyaцелью человека не пожелав.
स्वयम्svayam«Сам» —
उपेन्द्रेणैवupendreṇaivaУпендрою же,
द्वारdvāraдверью
भूतेनbhūtenaставшим,
आत्मानंātmānaṁсебе,
मांmāṁменя,
परमparamaвесьма
क्षुद्रंkṣudraṁничтожного,
प्रतिpratiк,
परमparamaвесьма
क्षुद्रंkṣudraṁничтожную
लोकlokaмиров
त्रयम्trayamтроицу
अयाचतayācataвыпросил.
अनुदास्यंanudāsyaṁ«Слуг служение» —
नयnaya«веди
मांmāṁменя
निजnijaсвоего
भृत्यbhṛtyaслуги
पार्श्वम्pārśvamк боку»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим —
तद्tadего
दासdāsaслугам
दास्यम्dāsyamслужение.
स्वsva«Своё
पित्र्यंpitryaṁотчее» —
त्रैलोक्यtrailokyaтрёхмирное
राज्यम्rājyamцарство.
यद्yad«Что
उतutaи
अकुतोakutoниоткуда
भयंbhayaṁнестрашное
पदंpadaṁместо» —
मोक्षम्mokṣamосвобождение.
तन्tanТо
नnaне
तुtuже
वव्रेvavreизбрал.
कथंkathaṁКак?
भगवतःbhagavataḥБхагавана
परम्paramиное,
अन्यद्anyadдругое
इदम्idamэто —
इतिitiтак
कृत्वाkṛtvāсочтя.
तद्tadЕго
अंशाभासंaṁśābhāsaṁчасти подобие —
तद्tadего
अंशaṁśaчасти
मात्रात्मकत्वात्mātrātmakatvātодной лишь сутью бытием
तयोःtayoḥу них двоих.
कदैवंkadaivaṁКогда так
व्यवहृतम्vyavahṛtamпоступлено?
इत्य्ityТак
आशङ्क्याहāśaṅkyāhaзаподозрив, говорит:
भगवतेतिbhagavateti«Бхагаваном» — так.
Translation

То же он утверждает пятью прозаическими местами — порицанием иного и восхвалением чистого преданного: «Что тот, у кого Бхагаван, не найдя иного средства, уловкою прошения отнял все три мира, оставив ему лишь собственное тело, кто был крепко связан петлями Варуны и брошен в горную пещеру, — сказал вот что.\n\n„Верно, увы, не искушён в делах этот владыка Индра, у которого советником для совета избран сам Брихаспати: обойдя его, он через Упендру выпросил себе благословения для себя — а не служение ему. И сколь же велика эта троица миров, что оборачивается одною манвантарою времени, чей возраст неизмеримо глубок!“\n\n„Ведь наш дед избрал именно служение его слугам, а не своё отчее, и не то ниоткуда не страшное место, что ему давали, — ибо всё это иное, чем Бхагаван“, — и это при собственном отце, умерщвлённом Бхагаваном.\n\n„Кто же, подобный нам, с неочищенной нечистотой, лишённый милости Бхагавана, пожелает пойти по пути того великомощного?“»\n\nИ тика: говорит с подробностью о его безраздельной преданности, и далее. «Что то» — весьма известное. Это сказал шри Бали — Упендре. «Обойдя» — не пожелав его как цели человека. «Сам» — то есть через самого Упендру, ставшего дверью, себе, мне, весьма ничтожному, выпросил весьма ничтожную троицу миров. «Служение слугам» — то есть служение его слугам, по словам «веди меня к боку своего слуги». «Своё отчее» — трёхмирное царство. «И то ниоткуда не страшное место» — освобождение. Его он не избрал. Как? Сочтя: это иное, другое, чем Бхагаван. Оно лишь подобие его части, ибо и то и другое есть только его часть. «Когда же так поступлено?» — заподозрив это, он говорит: «Бхагаваном».

Version

978d09da7083 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC

Available inRU

Page between verses with