Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.15Jīva Gosvāmī
983 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 6.15
॥
Devanāgarī

सामीप्यम् अप्य् उदाहृतं भगवत्सन्दर्भे कर्दमनिर्याणवर्णनया । मनो ब्रह्मणि युञ्जान इत्य् आरभ्य, मध्ये च लब्धात्मा मुक्तबन्धन इत्य् उक्त्वा, सर्वान्ते भगवद्भक्तियोगेन प्राप्तो भागवतीं गतिम् इत्य् एवम् उक्तरीत्या । अथ सायुज्यम् अघासुरादिदृष्टान्तेन साधकानाम् अपि गम्यम् । सालोक्यादिवत्स्वाभिमतत्वाभावात् स्पष्टोदाहरणं श्रीमता भागवतेन न कृतम् इति । अस्य भगवल्लक्षणानन्दनिमग्नतास्फूर्तिर् एव प्रधानं, क्वचिद् इच्छया तदनुग्रहेण तदीयतच्छक्तिलेशप्राप्त्यैव यथायुक्तं बहिस् तद्दत्ताप्राकृततद्भोगोच्छिष्टलेशम् एवानुभवतीत्य् एके । तत्र च, न तु तम् एव सर्वम् एव चानुभवतीत्य् अभ्युपगम्यम्, सर्वथा तत्प्राप्तेर् अनभ्युपगमत्वात् । जगद्व्यापारादिनिषेधेन इदम् एवोक्तं यदैनं मुक्तो नु प्रविशति, मोदते च कामांश् चैवानुभवति इति बृहच्छ्रुतौ, ब्रह्माभिसम्पद्य ब्रह्मणा पश्यति ब्रह्मणा शृणोति इत्यादि माध्यन्दिनायनश्रुतौ, आदत्ते हरिहस्तेन इत्यादिकम् अपि तच्छक्तिलेशप्राप्त्याद्यभिप्रायेणैवोक्तम् । क्वचिद् इच्छया लीलार्थं बहिर् अपि निष्कामयति पार्षदत्वेन च संयोजयति । यथा शिशुपालदन्तवक्रौ लब्धसायुज्याव् अपि पुनः पार्षदताम् एव प्राप्तौ । वैरानुबन्धतीव्रेण ध्यानेनाच्युतसात्मताम् । नीतौ पुनर् हरेः पार्श्वं जग्मतुर् विष्णुपार्षदौ ॥ इति ताव् उद्दिश्य श्रीनारदवाक्यात् । तत्रैषां सालोक्यादीनाम् अनवच्छिन्नभगवत्प्राप्तिरूपतया तत्साक्षात्कारविशेषत्वेन ब्रह्मकैवल्याद् आधिक्यं प्राचीनवचनैः सुतराम् एव सिद्धम् । अत एव क्रममुक्तिवत् क्रमभगवत्प्राप्तौ ब्रह्मप्राप्त्यनन्तरभावित्वम् अपि क्वचित् श्रूयते । यथा श्रीमतोऽजामिलस्य सिद्धिप्राप्तौ— स तस्मिन् देवसदन आसीनो योगम् आस्थितः । प्रत्याहृतेन्द्रियग्रामो युयोज मन आत्मनि ॥ ततो गुणेभ्य आत्मानं वियुज्यात्मसमाधिना । युयुजे भगवद्धाम्नि ब्रह्मण्य् अनुभवात्मनि ॥ यर्ह्य् उपारतधीस् तस्मिन्न् अद्राक्षीत् पुरुषान् पुरः । उपलभ्योपलब्धान् प्राग् ववन्दे शिरसा द्विजः ॥ हित्वा कलेवरं तीर्थे गङ्गायां दर्शनाद् अनु । सद्यः स्वरूपं जगृहे भगवत्पार्श्ववर्तिनाम् ॥ साकं विहायसा विप्रो महापुरुषकिङ्करैः । हैमं विमानम् आरुह्य ययौ यत्र श्रियः पतिः ॥ स्पष्टम् । एवं सद्योभगवत्प्राप्ताव् अप्य् आधिक्यम् अवगतम् ॥

Transliteration (IAST)

sāmīpyam apy udāhṛtaṁ bhagavat-sandarbhe kardama-niryāṇa-varṇanayā | mano brahmaṇi yuñjāna ity ārabhya, madhye ca labdhātmā mukta-bandhana ity uktvā, sarvānte bhagavad-bhakti-yogena prāpto bhāgavatīṁ gatim ity evam ukta-rītyā | atha sāyujyam aghāsurādi-dṛṣṭāntena sādhakānām api gamyam | sālokyādivat-svābhimatatvābhāvāt spaṣṭodāharaṇaṁ śrīmatā bhāgavatena na kṛtam iti | asya bhagaval-lakṣaṇānanda-nimagnatā-sphūrtir eva pradhānaṁ, kvacid icchayā tad-anugraheṇa tadīya-tac-chakti-leśa-prāptyaiva yathā-yuktaṁ bahis tad-dattāprākṛta-tad-bhogocchiṣṭa-leśam evānubhavatīty eke | tatra ca, na tu tam eva sarvam eva cānubhavatīty abhyupagamyam, sarvathā tat-prāpter anabhyupagamatvāt | jagad-vyāpārādi-niṣedhena idam evoktaṁ yadainaṁ mukto nu praviśati, modate ca kāmāṁś caivānubhavati iti bṛhac-chrutau, brahmābhisampadya brahmaṇā paśyati brahmaṇā śṛṇoti ity-ādi mādhyandināyana-śrutau, ādatte hari-hastena ity-ādikam api tac-chakti-leśa-prāpty-ādy-abhiprāyeṇaivoktam | kvacid icchayā līlārthaṁ bahir api niṣkāmayati pārṣadatvena ca saṁyojayati | yathā śiśupāla-dantavakrau labdha-sāyujyāv api punaḥ pārṣadatām eva prāptau | vairānubandha-tīvreṇa dhyānenācyuta-sātmatām | nītau punar hareḥ pārśvaṁ jagmatur viṣṇu-pārṣadau || iti tāv uddiśya śrī-nārada-vākyāt | tatraiṣāṁ sālokyādīnām anavacchinna-bhagavat-prāpti-rūpatayā tat-sākṣātkāra-viśeṣatvena brahma-kaivalyād ādhikyaṁ prācīna-vacanaiḥ sutarām eva siddham | ata eva krama-muktivat krama-bhagavat-prāptau brahma-prāpty-anantara-bhāvitvam api kvacit śrūyate | yathā śrīmato'jāmilasya siddhi-prāptau— sa tasmin deva-sadana āsīno yogam āsthitaḥ | pratyāhṛtendriya-grāmo yuyoja mana ātmani || tato guṇebhya ātmānaṁ viyujyātma-samādhinā | yuyuje bhagavad-dhāmni brahmaṇy anubhavātmani || yarhy upārata-dhīs tasminn adrākṣīt puruṣān puraḥ | upalabhyopalabdhān prāg vavande śirasā dvijaḥ || hitvā kalevaraṁ tīrthe gaṅgāyāṁ darśanād anu | sadyaḥ svarūpaṁ jagṛhe bhagavat-pārśva-vartinām || sākaṁ vihāyasā vipro mahāpuruṣa-kiṅkaraiḥ | haimaṁ vimānam āruhya yayau yatra śriyaḥ patiḥ || spaṣṭam | evaṁ sadyo-bhagavat-prāptāv apy ādhikyam avagatam ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
सामीप्यम्sāmīpyamСамипья
अप्य्apyтакже
उदाहृतंudāhṛtaṁприведена
भगवत्bhagavatв Бхагават-
सन्दर्भेsandarbheсандарбхе
कर्दमkardamaКардамы
निर्याणniryāṇaухода
वर्णनयाvarṇanayāописанием.
मनोmano«Ум
ब्रह्मणिbrahmaṇiна Брахмана
युञ्जानyuñjānaнаправляющий»
इत्य्ityтак
आरभ्यārabhyaначав,
मध्येmadhyeпосредине
चcaже
लब्धात्माlabdhātmā«обретший себя,
मुक्तmuktaсвободный от
बन्धनbandhanaуз»
इत्य्ityтак
उक्त्वाuktvāсказав,
सर्वान्तेsarvānteв самом конце
भगवद्bhagavad«Бхагавану
भक्तिbhaktiбхакти
योगेनyogenaсопряжением
प्राप्तोprāptoобрёл
भागवतींbhāgavatīṁбхагаватский
गतिम्gatimпуть»
इत्य्ityтак —
एवम्evamтаким
उक्तuktaсказанным
रीत्याrītyāпорядком.
अथathaДалее
सायुज्यम्sāyujyamсаюджья
अघासुरादिaghāsurādiАгхасуры и прочих
दृष्टान्तेनdṛṣṭāntenaпримером
साधकानाम्sādhakānāmу садхак
अपिapiтакже
गम्यम्gamyamпостижима.
सालोक्यादिवत्sālokyādivatСалокье и прочим подобной
स्वाभिमतत्वाभावात्svābhimatatvābhāvātсвоей желанности отсутствием
स्पष्टोदाहरणंspaṣṭodāharaṇaṁясный пример
श्रीमताśrīmatāшримат
भागवतेनbhāgavatenaБхагаватам
नnaне
कृतम्kṛtamсделан —
इतिitiтак.
अस्यasyaУ неё
भगवल्bhagavalБхагавана
लक्षणानन्दlakṣaṇānandaпризнак имеющего блаженства
निमग्नताnimagnatāпогружённости
स्फूर्तिर्sphūrtirявление
एवevaименно
प्रधानंpradhānaṁглавное;
क्वचिद्kvacidгде-то
इच्छयाicchayāволею,
तद्tadего
अनुग्रहेणanugraheṇaмилостью,
तदीयtadīyaего
तच्tacтой
छक्तिchaktiсилы
लेशleśaкрупицы
प्राप्त्यैवprāptyaivaобретением же
यथाyathāкак
युक्तंyuktaṁуместно
बहिस्bahisвовне
तद्tadим
दत्ताप्राकृतdattāprākṛtaданного неприродного
तद्tadего
भोगोच्छिष्टbhogocchiṣṭaвкушения остатка
लेशम्leśamкрупицу
एवानुभवतीत्य्evānubhavatītyже переживает — так
एकेekeнекоторые.
तत्रtatraТам
चcaже
नnaне
तुtuже
तम्tamего
एवevaсамого
सर्वम्sarvamвсего
एवevaже
चानुभवतीत्य्cānubhavatītyи переживает — так
अभ्युपगम्यम्abhyupagamyamда будет принято,
सर्वथाsarvathāвсячески
तत्tatего
प्राप्तेर्prāpterобретения
अनभ्युपगमत्वात्anabhyupagamatvātнепризнанностью.
जगद्jagadМира
व्यापारादिvyāpārādiдеятельности и прочего
निषेधेनniṣedhenaзапретом
इदम्idamэто
एवोक्तंevoktaṁже сказано:
यदैनंyadainaṁ«когда в него
मुक्तोmuktoосвобождённый
नुnuже
प्रविशतिpraviśatiвходит,
मोदतेmodateрадуется
चcaже
कामांश्kāmāṁśжеланное
चैवानुभवतिcaivānubhavatiже и переживает»
इतिitiтак
बृहच्bṛhacв Брихат-
छ्रुतौchrutauшрути;
ब्रह्माभिसम्पद्यbrahmābhisampadya«Брахмана достигнув,
ब्रह्मणाbrahmaṇāБрахманом
पश्यतिpaśyatiвидит,
ब्रह्मणाbrahmaṇāБрахманом
शृणोतिśṛṇotiслышит»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
माध्यन्दिनायनmādhyandināyanaв Мадхьяндинаяна-
श्रुतौśrutauшрути;
आदत्तेādatte«берёт
हरिhariХари
हस्तेनhastenaрукою»
इत्य्ityтак
आदिकम्ādikamи прочее
अपिapiтакже —
तच्tacтой
छक्तिchaktiсилы
लेशleśaкрупицы
प्राप्त्य्prāptyобретения
आद्य्ādyи прочего
अभिप्रायेणैवोक्तम्abhiprāyeṇaivoktamнамерением же сказано.
क्वचिद्kvacidГде-то
इच्छयाicchayāволею,
लीलार्थंlīlārthaṁигры ради,
बहिर्bahirвовне
अपिapiтакже
निष्कामयतिniṣkāmayatiвыводит
पार्षदत्वेनpārṣadatvenaспутничеством
चcaже
संयोजयतिsaṁyojayatiсоединяет.
यथाyathāКак
शिशुपालśiśupālaШишупала
दन्तवक्रौdantavakrauи Дантавакра,
लब्धlabdhaобретшие
सायुज्याव्sāyujyāvсаюджью
अपिapiхотя,
पुनःpunaḥснова
पार्षदताम्pārṣadatāmспутничества
एवevaименно
प्राप्तौprāptauдостигли.
वैरानुबन्धvairānubandhaвражды привязанностью
तीव्रेणtīvreṇaострым
ध्यानेनाच्युतdhyānenācyutaсозерцанием Ачьюты
सात्मताम्sātmatāmединодушия
नीतौnītauприведённые,
पुनर्punarснова
हरेःhareḥХари
पार्श्वंpārśvaṁк боку
जग्मतुर्jagmaturпошли
विष्णुviṣṇuВишну
पार्षदौpārṣadauспутники»
इतिitiтак
ताव्tāvих двоих
उद्दिश्यuddiśyaимея в виду,
श्रीśrīшри
नारदnāradaНарады
वाक्यात्vākyātиз речения.
तत्रैषांtatraiṣāṁТам у этих
सालोक्यादीनाम्sālokyādīnāmсалокьи и прочих
अनवच्छिन्नanavacchinnaнепрерванного
भगवत्bhagavatБхагавана
प्राप्तिprāptiобретения
रूपतयाrūpatayāобликом бытием,
तत्tatего
साक्षात्कारsākṣātkāraвоочию узрения
विशेषत्वेनviśeṣatvenaособостью,
ब्रह्मbrahmaБрахмана
कैवल्याद्kaivalyādкайвальи
आधिक्यंādhikyaṁпревосходство
प्राचीनprācīnaпрежними
वचनैःvacanaiḥречениями
सुतराम्sutarāmтем более
एवevaименно
सिद्धम्siddhamдостигнуто.
अतataОттого
एवevaже,
क्रमkramaпостепенному
मुक्तिवत्muktivatосвобождению подобно,
क्रमkramaпостепенном
भगवत्bhagavatБхагавана
प्राप्तौprāptauобретении
ब्रह्मbrahmaБрахмана
प्राप्त्य्prāptyобретения
अनन्तरanantaraсразу после
भावित्वम्bhāvitvamбывание
अपिapiтакже
क्वचित्kvacitгде-то
श्रूयतेśrūyateслышится.
यथाyathāКак
श्रीमतोऽजामिलस्यśrīmato'jāmilasyaшримат Аджамилы
सिद्धिsiddhiсовершенства
प्राप्तौprāptauпри обретении:
सsa«он
तस्मिन्tasminв том
देवdevaбога
सदनsadanaжилище
आसीनोāsīnoсидящий,
योगम्yogamйогу
आस्थितःāsthitaḥпринявший,
प्रत्याहृतेन्द्रियpratyāhṛtendriyaотвлечённых чувств
ग्रामोgrāmoмножество имеющий,
युयोजyuyojaнаправил
मनmanaум
आत्मनिātmaniна душу.
ततोtatoЗатем
गुणेभ्यguṇebhyaот гун
आत्मानंātmānaṁсебя
वियुज्यात्मviyujyātmaотделив, себя
समाधिनाsamādhināсамадхи
युयुजेyuyujeсопряг
भगवद्bhagavadБхагавана
धाम्निdhāmniв обители,
ब्रह्मण्य्brahmaṇyв Брахмане,
अनुभवात्मनिanubhavātmaniпереживание сутью имеющем.
यर्ह्य्yarhyКогда,
उपारतupārataутихший
धीस्dhīsразум имеющий,
तस्मिन्न्tasminnв том
अद्राक्षीत्adrākṣītувидел
पुरुषान्puruṣānмужей
पुरःpuraḥвпереди, —
उपलभ्योपलब्धान्upalabhyopalabdhānузнав узнанных
प्राग्prāgпрежде,
ववन्देvavandeпоклонился
शिरसाśirasāголовою
द्विजःdvijaḥдваждырождённый.
हित्वाhitvāОставив
कलेवरंkalevaraṁтело
तीर्थेtīrtheв святыне,
गङ्गायांgaṅgāyāṁв Ганге,
दर्शनाद्darśanādвидения
अनुanuвслед,
सद्यःsadyaḥтотчас
स्वरूपंsvarūpaṁоблик
जगृहेjagṛheпринял
भगवत्bhagavatБхагавана
पार्श्वpārśvaвблизи
वर्तिनाम्vartināmпребывающих.
साकंsākaṁВместе
विहायसाvihāyasāпо небу
विप्रोviproбрахман
महापुरुषmahāpuruṣaвеликого мужа
किङ्करैःkiṅkaraiḥсо слугами,
हैमंhaimaṁна золотую
विमानम्vimānamвимана
आरुह्यāruhyaвзойдя,
ययौyayauотправился,
यत्रyatraгде
श्रियःśriyaḥШри
पतिःpatiḥвладыка».
स्पष्टम्spaṣṭamЯсно.
एवंevaṁТак
सद्योsadyoпри мгновенном
भगवत्bhagavatБхагавана
प्राप्ताव्prāptāvобретении
अप्य्apyтакже
आधिक्यम्ādhikyamпревосходство
अवगतम्avagatamпонято.
Translation

Самипья тоже приведена в Бхагават-сандарбхе описанием ухода Кардамы: начав с «направляющий ум на Брахмана», посредине сказав «обретший себя, свободный от уз», а в самом конце — «сопряжением с преданностью Бхагавану обрёл бхагаватский путь»; таким порядком.\n\nДалее, саюджья постижима и у садхак — по примеру Агхасуры и прочих. Ясного примера шримат Бхагаватам не даёт, ибо она, в отличие от салокьи и прочего, ему не желанна. Главное в ней — явление погружённости в блаженство, признак которого Бхагаван; а где-то, говорят иные, по воле и милости его, обретя лишь крупицу той его силы, он и вовне переживает, насколько уместно, крупицу остатка от неприродного вкушения его, им же данного. И при этом надо принять, что он переживает не его самого и не всё: полное обретение его здесь не признано. Запретом на деятельность мира и прочее сказано именно это. И «когда освобождённый входит в него, он радуется и переживает желанное» в Брихат-шрути, и «достигнув Брахмана, Брахманом видит, Брахманом слышит» и далее в Мадхьяндинаяна-шрути, и «берёт рукою Хари» и прочее — сказано именно в смысле обретения крупицы той силы и прочего.\n\nА где-то он по своей воле, ради игры, выводит вышедшего и вовне и соединяет со спутничеством. Как Шишупала и Дантавакра: обретя саюджью, они снова достигли именно спутничества, — по речению шри Нарады о них двоих: «Приведённые острым созерцанием, привязанным враждою, к единодушию с Ачьютою, они снова пошли к боку Хари, спутники Вишну».\n\nИ превосходство этих — салокьи и прочего — над кайвальей Брахмана тем более установлено прежними речениями, ибо они суть непрерванное обретение Бхагавана и особое узрение его воочию. Оттого, как бывает постепенное освобождение, так где-то слышно и о постепенном обретении Бхагавана — вслед за обретением Брахмана. Как при обретении совершенства шримат Аджамилою: «Он, сидя в том жилище бога, принял йогу и, отвлёкши множество чувств, направил ум на душу. Затем, отделив себя от гун, самадхи сопряг себя с обителью Бхагавана, с Брахманом, чья суть — переживание. И когда, с утихшим разумом, он увидел в том мужей впереди, — узнав узнанных прежде, дваждырождённый поклонился головою. Оставив тело в святыне, в Ганге, тотчас вслед за видением он принял облик пребывающих вблизи Бхагавана. И, взойдя вместе со слугами великого мужа на золотую вимана, брахман отправился по небу туда, где владыка Шри». Ясно. Так понято превосходство и при мгновенном обретении Бхагавана.

Version

ffc594dd5c77 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC

Available inRU

Page between verses with