किं चालौकिकरसविदां प्राचीनानाम् अपि मतानुसारेण सिध्यत्य् असौ रसः । तत्र सामान्यतः श्रीभगवन्नामकौमुदीकारैर् दर्शितः । तस्य विशेषतस् तु शान्तादिषु पञ्चसु भेदेषु वक्तव्येषु श्रीस्वामिचरणैर् मल्लानाम् अशनिर् इत्यादौ ते पञ्चैव दर्शिताः । स्त्रीणां शृङ्गारः । समवयसां गोपानां हास्यशब्दसूचितनर्ममयसख्यस्थायी सख्यमयः प्रेयान् । ततस् तन्मते गोपानां श्रीदामादीनाम् इत्य् एवार्थः । पित्रोर् दयापरपर्यायवात्सल्यस्थायी वत्सलः । योगिनां ज्ञानभक्तिमयः शान्तः । वृष्णीनां भक्तिमय इति । तथा सामान्यप्रीतिमयरसश् च नॄणां दर्शितः । तत्राद्भुतत्वनिर्देशश् च सर्वस्यैव रसस्य तत्प्राणत्वात् शान्तत्वादिवैशिष्ट्याभावे तद् एव निर्दिष्टम् इति । यथाह धर्मदत्तः— रसे सारश् चमत्कारः सर्वत्राप्य् अनुभूयते । तच्चमत्कारसारत्वे सर्वत्राप्य् अद्भुतो रसः । तस्माद् अद्भुतम् एवाह कृती नारायणो रसम् ॥ इति । ये तु मल्लादीनां रौद्रादिरसास् तत्रैव स्वामिभिर् अङ्गीकृतास् ते खलु प्रीतेर् विरोधित्वान् नात्रादृताः । तद् एतद् अलौकिकरसविन्मतम् । तथा कैश्चिल् लौकिकरसविद्भिर् भोजराजादिभिः प्रेयान् वत्सलश् च रसः सम्मतोऽस्ति । तथा चोक्तम्—स्नेहस्थायिभावः प्रेयान् । यथा— यद् एव रोचते मह्यं तद् एव कुरुते प्रिया । इति वेत्ति न जानाति तत्प्रियं यत् करोति सा ॥ इति । दम्पत्योर् अनयोः सख्यविशेषविवक्षया तद् इदम् उदाहृतम् । एवं— स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः । स्थायी वत्सलतास्येह पुत्राद्यालम्बनं मतम् ॥ इत्यादि । तथा सुदेवाद्यैर् भक्तिमयश् चेति । किं च लौकिकस्य रत्यादेः सुखरूपत्वं यथाकथञ्चिद् एव वस्तुविचारे दुःखपर्यवसायित्वात् । तद् उक्तं स्वयं भगवता सुखं दुःखसुखात्ययः दुःखं कामसुखापेक्षा इति । तदीयः शमोऽपि शमो मन्निष्ठता बुद्धेः इति वदता तेनैवानादृतः । जुगुप्सादीनां तु सुखरूपता लौकिकैर् अपि द्वेष्या । तत्तन्निन्दा भागवतरसश्लाघा च श्रीनारदवाक्ये— न यद् वचश् चित्रपदं हरेर् यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् वायसं तीर्थम् उशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्य् उशिक्क्षयाः ॥ तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकम् अबद्धवत्य् अपि । नामान्य् अनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥ इति । श्रीरुक्मिणीवाक्येऽपि— त्वक्श्मश्रुरोमनखकेशपिनद्धम् अन्तर् मांसास्थिरक्तकृमिविट्कफपित्तवातम् । जीवच्छवं भजति कान्तमतिर् विमूढा
kiṁ cālaukika-rasa-vidāṁ prācīnānām api matānusāreṇa sidhyaty asau rasaḥ | tatra sāmānyataḥ śrī-bhagavan-nāma-kaumudī-kārair darśitaḥ | tasya viśeṣatas tu śāntādiṣu pañcasu bhedeṣu vaktavyeṣu śrī-svāmi-caraṇair mallānām aśanir ity-ādau te pañcaiva darśitāḥ | strīṇāṁ śṛṅgāraḥ | sama-vayasāṁ gopānāṁ hāsya-śabda-sūcita-narma-maya-sakhya-sthāyī sakhya-mayaḥ preyān | tatas tan-mate gopānāṁ śrīdāmādīnām ity evārthaḥ | pitror dayāpara-paryāya-vātsalya-sthāyī vatsalaḥ | yogināṁ jñāna-bhakti-mayaḥ śāntaḥ | vṛṣṇīnāṁ bhaktimaya iti | tathā sāmānya-prīti-maya-rasaś ca nṝṇāṁ darśitaḥ | tatrādbhutatva-nirdeśaś ca sarvasyaiva rasasya tat-prāṇatvāt śāntatvādi-vaiśiṣṭyābhāve tad eva nirdiṣṭam iti | yathāha dharma-dattaḥ— rase sāraś camatkāraḥ sarvatrāpy anubhūyate | tac-camatkāra-sāratve sarvatrāpy adbhuto rasaḥ | tasmād adbhutam evāha kṛtī nārāyaṇo rasam || iti | ye tu mallādīnāṁ raudrādi-rasās tatraiva svāmibhir aṅgīkṛtās te khalu prīter virodhitvān nātrādṛtāḥ | tad etad alaukika-rasavin-matam | tathā kaiścil laukika-rasavidbhir bhoja-rājādibhiḥ preyān vatsalaś ca rasaḥ sammato'sti | tathā coktam—sneha-sthāyi-bhāvaḥ preyān | yathā— yad eva rocate mahyaṁ tad eva kurute priyā | iti vetti na jānāti tat-priyaṁ yat karoti sā || iti | dampatyor anayoḥ sakhya-viśeṣa-vivakṣayā tad idam udāhṛtam | evaṁ— sphuṭaṁ camatkāritayā vatsalaṁ ca rasaṁ viduḥ | sthāyī vatsalatāsyeha putrādy-ālambanaṁ matam || ity-ādi | tathā sudevādyair bhakti-mayaś ceti | kiṁ ca laukikasya ratyādeḥ sukha-rūpatvaṁ yathā-kathañcid eva vastu-vicāre duḥkha-paryavasāyitvāt | tad uktaṁ svayaṁ bhagavatā sukhaṁ duḥkha-sukhātyayaḥ duḥkhaṁ kāma-sukhāpekṣā iti | tadīyaḥ śamo'pi śamo man-niṣṭhatā buddheḥ iti vadatā tenaivānādṛtaḥ | jugupsādīnāṁ tu sukha-rūpatā laukikair api dveṣyā | tat-tan-nindā bhāgavata-rasa-ślāghā ca śrī-nārada-vākye— na yad vacaś citra-padaṁ harer yaśo jagat-pavitraṁ pragṛṇīta karhicit | tad vāyasaṁ tīrtham uśanti mānasā na yatra haṁsā niramanty uśik-kṣayāḥ || tad-vāg-visargo janatāgha-viplavo yasmin prati-ślokam abaddhavaty api | nāmāny anantasya yaśo'ṅkitāni yat śṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ || iti | śrī-rukmiṇī-vākye'pi— tvak-śmaśru-roma-nakha-keśa-pinaddham antar māṁsāsthi-rakta-kṛmi-viṭ-kapha-pitta-vātam | jīvac-chavaṁ bhajati kānta-matir vimūḍhā
Более того: эта раса устанавливается и по мнению древних знатоков немирской расы. Вообще её показали составители «Бхагаван-нама-каумуди». А особо, когда надлежало изложить пять её разновидностей — шанту и прочие, — стопы шри Свамина в толковании на «для борцов он молния» показали именно эти пять. У женщин — шрингара. У пастухов-ровесников — преян, чьё стхайи есть дружба, полная шутки, на которую указывает слово «хасья»; значит, в его мнении «пастухи» — это Шридама и прочие. У родителей — ватсала, чьё стхайи есть ватсалья, называемая и «милосердием». У йогинов — шанта, полная знания и преданности. У Вришни — полная преданности. Так же показана и раса, полная общей любви, у людей. А что она названа «дивной» — так изумление есть жизнь всякой расы; там, где нет особости шанты и прочего, указано именно оно. Как говорит Дхарма-датта: «Суть расы — изумление, и оно переживается везде; а раз суть её — изумление, то везде раса дивная. Потому искусный Нараяна и назвал расу дивной».\n\nА раудра и прочие расы у борцов и прочих, которые Свамин там же принял, здесь не берутся: они противны любви. Таково мнение знатока немирской расы.\n\nТак же и некоторые знатоки мирской расы — Бходжа-раджа и прочие — признают преян и ватсалу расами. Сказано: «Стхайи-бхава приязни — преян». Например: «„Что мне нравится, то и делает любимая“, — мыслит он; а она не знает, что ему любо, и что делает». Приведено это о супругах, чтобы высказать особый вид дружбы. И так же: «Явно знают ватсалу расою по её изумительности; стхайи здесь — ватсальность, а опорою признаны сын и прочие». И Судева с прочими — расу, полную преданности.\n\nБолее того: мирские рати и прочее лишь кое-как зовутся обликом счастья — при рассмотрении сути они кончаются страданием. Сам Бхагаван сказал: «Счастье — прекращение страдания и счастья; страдание — ожидание вожделенного счастья». И их шаму отверг тот же, кто сказал: «Шама — утверждённость разума во мне». А что отвращение и прочее есть облик счастья — это ненавистно и мирским.\n\nПорицание того и другого и восхваление расы Бхагаваты — в речении шри Нарады: «Слово, которое пёстрыми стопами никогда не возглашает славы Хари, очищающей мир, — его разумные зовут вороньим местом омовения, где не находят отрады лебеди, обитающие в прекрасном. А излияние слова, разрушающее грех народа, в котором на каждый стих — пусть и нескладный — стоят имена Бесконечного, меченые славою, его слушают, поют и возглашают садху». И в речении шри Рукмини: «Кожею, усами, волосками, ногтями и волосами обтянутый, а внутри — мясо, кости, кровь, черви, кал, слизь, желчь и ветер: этот живой труп чтит, помышляя „милый“, обезумевшая…»
bb3dab842fd8 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Довод идёт от согласия противника: даже те, кто мерит расу мирской меркой, уже насчитали преян и ватсалу — значит, спор не о том, бывает ли раса вне шрингары.\n\nА дальше меняется сама точка опоры. Мирское счастье держится на сравнении: оно есть перерыв в страдании и ожидание нового. Уберите страдание — и не останется того, что называли счастьем. Здесь же вкушение не кончается, и потому названо иным словом.