तद् एवं भगवत्प्रीतेर् एव परमपुरुषार्थता स्थापिता । अथ तस्याः स्वरूपलक्षणं श्रीविष्णुपुराणे प्रह्लादेनातिदेशद्वारा दर्शितम्— या प्रीतिर् अविवेकानां विषयेष्व् अनपायिनी । त्वाम् अनुस्मरतः सा मे हृदयान् नापसर्पतु ॥ इति । या यल्लक्षणा, सा तल्लक्षणा इत्य् अर्थः । न तु या सैवेति वक्ष्यमाणलक्षणैक्यात्, तथापि पूर्वस्या मायाशक्तिवृत्तिमयत्वेन, उत्तरस्याः स्वरूपशक्तिमयत्वेन भेदात् । एतद् उक्तं भवति—प्रीतिशब्देन खलु मुत्प्रमोदहर्षानन्दादिपर्यायं सुखम् उच्यते । भावहार्दसौहृदादिपर्याया प्रियता चोच्यते । तत्र उल्लासात्मको ज्ञानविशेषः सुखम् । तथा विषयानुकूल्यात्मकस् तदानुकूल्यानुगततत्स्पृहातदनुभवहेतुकोल्लासमयज्ञानविशेषः प्रियता । अत एवास्यां सुखत्वेऽपि पूर्वतो वैशिष्ट्यम् । तयोः प्रतियोगिणौ च क्रमेण दुःखद्वेषौ । अतः सुखस्य उल्लासमात्रात्मकत्वाद् आश्रय एव विद्यते, न तु विषयः । एवं तत्प्रतियोगिनो दुःखस्य च । प्रियतायास् त्व् आनुकूल्यस्पृहात्मकत्वाद् विषयश् च विद्यते, एवं प्रातिकूल्यात्मकस्य तत्प्रतियोगिनो द्वेषस्य च । तत्र सुखदुःखयोर् आश्रयौ सुष्ठुदुष्टकर्माणौ जीवौ । प्रियताद्वेषयोर् आश्रयौ प्रीयमाणद्विषन्तौ, विषयौ च तत्प्रियद्वेष्यौ । तत्र प्रीत्यर्थानां क्रियाणां विषयस्याधिकरणत्वम् एव दीप्त्यर्थवत्, द्वेषार्थानां तु विषयस्य कर्मत्वं हन्त्यर्थवत् । एतद् उक्तं भवति—कर्तुर् ईप्सिततमं खलु कर्म । ईप्सिततमत्वं च या क्रियारभ्यते, साक्षात् तयैव साधयितुम् इष्टतमत्वम् । साधनं चोत्पाद्यत्वेन, विकार्यत्वेन, संस्कार्यत्वेन, प्राप्यत्वेन च सम्पादनम् इति चतुर्विधम् । तस्माद् अन्तर्भूतण्यर्थो यो धातुः, स एव सकर्मकः स्यात्, नान्यः । यथा घटं करोतीत्य् उक्ते घट उत्पद्यते तम् उत्पादयतीति गम्यते । तण्डुलं पचतीति तण्डुलो विक्लिद्यति तं विक्लेदयतीत्यादि । सत्तादीप्त्यादीनां तु न तादृशत्वं गम्यत इत्य् अकर्मकत्वम् एवेति । न च प्रीतेर् ज्ञानरूपत्वेन सकर्मकत्वम् आशङ्क्यं, चेततिप्रभृतीनां तद्विनाभावदर्शनात् । अतो ब्रह्मज्ञानवद् भूतरूपोऽयम् अर्थो, न च यज्ञादिज्ञानवद् भव्यरूपो विधिसापेक्ष इति सिद्धम् । तद् एवं प्रीतिशब्दस्य सुखपर्यायत्वे प्रियतापर्यायत्वे च स्थिते, या प्रीतिर् अविवेकानाम् इत्य् अत्र तूत्तरत्रत्वम् एव स्पष्टम्, न पूर्वत्वम् । पूर्वत्वे सति विषयेष्व् अनुभूयमानेषु या प्रीतिः सुखम् इत्य् अर्थः, उत्तरत्वे तु विषयेषु या प्रीतिः प्रियतेत्य् अर्थः । ततश् चानुभूयमानेष्व् इत्य् अध्याहारकल्पनया क्लिष्टा प्रतिपत्तिर् इति । तद् एवं पुत्रादिविषयकप्रीतेस् तदानुकूल्याद्यात्मकत्वेन भगवत्प्रीतेर् अपि तथाभूतत्वेन समानलक्षणत्वम् एव । तत्र पूर्वस्या मायाशक्तिवृत्तिमयत्वम् इच्छा द्वेषः सुखं दुःखम् इत्यादिना श्रीगीतोपनिषदादौ व्यक्तम् अस्ति । उत्तरस्यास् तु स्वरूपशक्तिवृत्तिमयत्वम् अन्तिके दर्शयिष्यामः । तस्मात् साधु व्याख्यातं या यल्लक्षणा सा तल्लक्षणा इति । इयम् एव भगवत्प्रीतिर् भक्तिशब्देनाप्य् उच्यते परमेश्वरनिष्ठत्वात् पित्रादिगुरुविषयकप्रीतिवत् । अत एव तदव्यवहितपूर्वपद्ये भक्तिशब्देनैवो पादाय प्रार्थितासौ—नाथ योनिसहस्रेषु इत्यादौ । अत्र या प्रार्थिता, सैव हि स्वरूपनिर्देशपूर्वकम् उत्तरश्लोकेन या प्रीतिर् इत्यादिना विविच्य प्रार्थिता । अत एव न पौनरुक्त्यम् अपि । अतो द्वयोर् ऐक्याद् एव श्रीमत्परमेश्वरेणाप्य् अनुगृह्णता तयोर् एकयोक्त्यैवानुभाषितम्—भक्तिर् मयि तवास्त्य् एव भूयोऽप्य् एवं भविष्यति इति । तयोर् भेदे तु तद्वत् प्रीतिर् अप्य् अनुभाष्येत ।
tad evaṁ bhagavat-prīter eva parama-puruṣārthatā sthāpitā | atha tasyāḥ svarūpa-lakṣaṇaṁ śrī-viṣṇu-purāṇe prahlādenātideśa-dvārā darśitam— yā prītir avivekānāṁ viṣayeṣv anapāyinī | tvām anusmarataḥ sā me hṛdayān nāpasarpatu || iti | yā yal-lakṣaṇā, sā tal-lakṣaṇā ity arthaḥ | na tu yā saiveti vakṣyamāṇa-lakṣaṇaikyāt, tathāpi pūrvasyā māyā-śakti-vṛttimayatvena, uttarasyāḥ svarūpa-śakti-mayatvena bhedāt | etad uktaṁ bhavati—prīti-śabdena khalu mut-pramoda-harṣānandādi-paryāyaṁ sukham ucyate | bhāva-hārda-sauhṛdādi-paryāyā priyatā cocyate | tatra ullāsātmako jñāna-viśeṣaḥ sukham | tathā viṣayānukūlyātmakas tad-ānukūlyānugata-tat-spṛhā-tad-anubhava-hetukollāsa-maya-jñāna-viśeṣaḥ priyatā | ata evāsyāṁ sukhatve'pi pūrvato vaiśiṣṭyam | tayoḥ pratiyogiṇau ca krameṇa duḥkha-dveṣau | ataḥ sukhasya ullāsa-mātrātmakatvād āśraya eva vidyate, na tu viṣayaḥ | evaṁ tat-pratiyogino duḥkhasya ca | priyatāyās tv ānukūlya-spṛhātmakatvād viṣayaś ca vidyate, evaṁ prātikūlyātmakasya tat-pratiyogino dveṣasya ca | tatra sukha-duḥkhayor āśrayau suṣṭhu-duṣṭa-karmāṇau jīvau | priyatā-dveṣayor āśrayau prīyamāṇa-dviṣantau, viṣayau ca tat-priya-dveṣyau | tatra prīty-arthānāṁ kriyāṇāṁ viṣayasyādhikaraṇatvam eva dīpty-arthavat, dveṣārthānāṁ tu viṣayasya karmatvaṁ hanty-arthavat | etad uktaṁ bhavati—kartur īpsitatamaṁ khalu karma | īpsitatamatvaṁ ca yā kriyārabhyate, sākṣāt tayaiva sādhayitum iṣṭatamatvam | sādhanaṁ cotpādyatvena, vikāryatvena, saṁskāryatvena, prāpyatvena ca sampādanam iti catur-vidham | tasmād antar-bhūta-ṇy-artho yo dhātuḥ, sa eva sa-karmakaḥ syāt, nānyaḥ | yathā ghaṭaṁ karotīty ukte ghaṭa utpadyate tam utpādayatīti gamyate | taṇḍulaṁ pacatīti taṇḍulo viklidyati taṁ vikledayatīty-ādi | sattā-dīpty-ādīnāṁ tu na tādṛśatvaṁ gamyata ity akarmakatvam eveti | na ca prīter jñāna-rūpatvena sakarmakatvam āśaṅkyaṁ, cetati-prabhṛtīnāṁ tad-vinābhāva-darśanāt | ato brahma-jñānavad bhūta-rūpo'yam artho, na ca yajñādi-jñānavad bhavya-rūpo vidhi-sāpekṣa iti siddham | tad evaṁ prīti-śabdasya sukha-paryāyatve priyatā-paryāyatve ca sthite, yā prītir avivekānām ity atra tūttaratratvam eva spaṣṭam, na pūrvatvam | pūrvatve sati viṣayeṣv anubhūyamāneṣu yā prītiḥ sukham ity arthaḥ, uttaratve tu viṣayeṣu yā prītiḥ priyatety arthaḥ | tataś cānubhūyamāneṣv ity adhyāhāra-kalpanayā kliṣṭā pratipattir iti | tad evaṁ putrādi-viṣayaka-prītes tad-ānukūlyādy-ātmakatvena bhagavat-prīter api tathā-bhūtatvena samāna-lakṣaṇatvam eva | tatra pūrvasyā māyā-śakti-vṛttimayatvam icchā dveṣaḥ sukhaṁ duḥkham ity-ādinā śrī-gītopaniṣad-ādau vyaktam asti | uttarasyās tu svarūpa-śakti-vṛttimayatvam antike darśayiṣyāmaḥ | tasmāt sādhu vyākhyātaṁ yā yal-lakṣaṇā sā tal-lakṣaṇā iti | iyam eva bhagavat-prītir bhakti-śabdenāpy ucyate parameśvara-niṣṭhatvāt pitrādi-guru-viṣayaka-prītivat | ata eva tad-avyavahita-pūrva-padye bhakti-śabdenaivo pādāya prārthitāsau—nātha yoni-sahasreṣu ity-ādau | atra yā prārthitā, saiva hi svarūpa-nirdeśa-pūrvakam uttara-ślokena yā prītir ity-ādinā vivicya prārthitā | ata eva na paunaruktyam api | ato dvayor aikyād eva śrīmat-parameśvareṇāpy anugṛhṇatā tayor ekayoktyaivānubhāṣitam—bhaktir mayi tavāsty eva bhūyo'py evaṁ bhaviṣyati iti | tayor bhede tu tadvat prītir apy anubhāṣyeta |
Итак, установлено, что высшая цель человека — именно любовь к Бхагавану. Теперь признак её собственного облика показан в шри Вишну-пуране Прахладою через перенос: «Та неотступная любовь, что у неразличающих — к предметам, да не ускользнёт она из сердца моего, помнящего тебя». Смысл: какой признак у той, такой и у этой. А не «та, которая, она же и есть» — ибо признак, который будет назван, у них един, и всё же они различны: первая полна деятельности силы майи, вторая — силы собственного облика.\n\nСказано этим вот что. Словом «прити» называется радость, синонимичная словам «мут», «прамода», «харша», «ананда» и прочим; и называется дорогость, синонимичная словам «бхава», «харда», «саухрида» и прочим. Из них радость есть особое знание, суть которого ликование; а дорогость есть особое знание, суть которого благосклонность к предмету, полное ликования, причина которого — сопровождающие эту благосклонность влечение к нему и его переживание. Оттого в ней, при всей её радостности, есть особость перед первою. Противочлены их двоих, по порядку, — страдание и ненависть.\n\nОттого у радости, суть которой одно лишь ликование, есть только опора, но нет предмета; так же и у её противочлена, страдания. А у дорогости, суть которой влечение по благосклонности, есть и предмет; так же и у её противочлена, ненависти, суть которой враждебность. Опоры радости и страдания — две дживы, с благим и дурным деянием; опоры дорогости и ненависти — любящий и ненавидящий, а предметы — дорогой им и ненавидимый ими.\n\nИ у глаголов со значением любви предмет стоит именно как место — как у глаголов со значением сияния; а у глаголов со значением ненависти предмет стоит как дополнение — как у глаголов со значением убиения. Сказано этим вот что. Дополнение — это желаннейшее для деятеля; а желаннейшесть есть то, что желаннее всего совершить прямо тем самым действием, которое начинается. Совершение же четырёх видов: исполнение через порождение, через видоизменение, через обработку и через достижение. Потому с дополнением стоит лишь тот корень, в который вошло значение понуждения, и никакой иной. Как при словах «делает горшок» понимается: горшок возникает, он его порождает. «Варит рис» — рис размягчается, он его размягчает; и так далее. А у слов со значением бытия, сияния и прочих такого не понимается — значит, они бездополнительны. И не надо подозревать, будто любовь, будучи знанием, требует дополнения: у «четати» и прочих видно, что они без него обходятся. Потому установлено: это дело по облику уже ставшее, как знание Брахмана, а не будущее и требующее предписания, как знание о жертве и прочем.\n\nИтак, раз установлено, что слово «прити» синонимично и радости, и дорогости, — в «та любовь, что у неразличающих» ясно именно второе, а не первое. При первом смысл был бы: та любовь, которая в переживаемых предметах, — радость; при втором: та любовь, которая к предметам, — дорогость. А тогда пришлось бы измышлять подразумеваемое «переживаемых», и понимание вышло бы натянутым. Итак, у любви, предмет которой сын и прочие, суть — благосклонность к ним и прочее; и у любви к Бхагавану суть та же, а значит, признак у них одинаков. При этом полнота первой деятельностью силы майи явствует из «желание, ненависть, радость, страдание» и далее в шри Гита-упанишаде и прочих; а полноту второй деятельностью силы собственного облика мы покажем ниже. Потому хорошо истолковано: «какой признак у той, такой и у этой».\n\nЭта самая любовь к Бхагавану называется и словом «бхакти» — по обращённости к высшему Владыке, как любовь к отцу и прочим и к гуру. Оттого в непосредственно предшествующем стихе она испрошена именно словом «бхакти»: «О Владыка, в тысячах лон» и далее. И та, что испрошена здесь, она же, с указанием на её облик, испрошена и в следующем стихе — «та любовь» и далее, уже различённою; потому здесь и нет повтора. Оттого, именно по единству их двух, и шримат высший Владыка, милуя, ответил на обе одним речением: «Преданность мне у тебя есть и впредь так будет». А будь они различны, он так же ответил бы и о любви.
12b454f22287 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Определение построено грамматикой, а не образом: у слов любви предмет стоит в местном падеже — «люблю в нём», а не «люблю его». Отсюда и вывод, ради которого весь разбор: любовь не производит своего предмета и не переделывает его — она в нём пребывает.\n\nИ второе следствие: раз это глагол состояния, а не действия, любовь нельзя предписать. Ей можно только быть.