तद् एवं पूर्वपक्षान् निषिध्य उत्तरपक्षं स्थापयितुम् उपक्रान्तम् एकेन— तस्मात् श्रेयांस्य् अशेषाणि नृपैतानि न संशयः । परमार्थस् तु भूपाल सङ्क्षेपाच् छ्रूयतां मम ॥ इति । श्रेयांसि परमार्थसाधनानि । परमार्थनिर्देशस् त्रयेणोक्तः— एको व्यापी समः शुद्धो निर्गुणः प्रकृतेः परः । जन्मवृद्ध्यादिरहित आत्मा सर्वगतोऽव्ययः ॥ परज्ञानमयोऽसद्भिर् नामजात्यादिभिर् विभुः । न योगवान् न युक्तोऽभून् नैव पार्थिव योक्ष्यति ॥ तस्यात्मपरदेहेषु सतोऽप्य् एकमयं हि यत् । विज्ञानं परमार्थोऽसौ द्वैतिनोऽतथ्यदर्शिनः ॥ इति । एकः, न तु जीवा इवानेके । ज्वालाविस्फूलिङ्गेष्व् अग्निर् इव स्वशक्तिषु स्वकार्येषु सर्वेषु व्याप्नोतीति व्यापी । सर्वगत इत्य् अनेन जीव इव नाखण्डे देहे प्रभावेनैव व्यापीति ज्ञापितम् । जीवज्ञानाद् अपि परं यज् ज्ञानं तन्मयः, तत्प्रकाशप्रधानः । असद्भिर् इति विशेषणात् भगवद्रूपे प्रकाश्येऽपि सद्भिः स्वरूपसिद्धैर् एव नामादिभिर् योगवान् भवतीति विज्ञापितम् । तस्य एवंलक्षणस्य परमात्मरूपेण आत्मपरदेहेषु आत्मनः परेषाम् अपि देहेषु तत्तदुपाधिभेदेन पृथक् पृथग् इव सतोऽपि एकं तदीयं स्वस्वरूपं तन्मयं तदात्मकं यद् विज्ञानं तदनुभवः असाव् एव परमार्थः । अनाशित्वात् साध्यत्वात् सर्वविज्ञानान्तर्भाववत्त्वाच् चेति भावः । ये तु द्वैतिनः तत्तदुपाधिदृष्ट्या तस्यापि भेदं मन्यन्ते । तद्विज्ञानेन सर्वविज्ञानान्तर्भावं च न मन्यन्ते । ते पुनर् अतथ्यदर्शिन एवेति । तत्रोपाधिभेदैर् अंशभेदेऽप्य् अभेदो दृष्टान्तेन साधितो द्वाभ्याम्— वेणुरन्ध्रविभेदेन भेदः षड्जादिसंज्ञितः । अभेदव्यापिनो वायोस् तथा तस्य महात्मनः ॥ एकत्वं रूपभेदश् च बाह्यकर्मप्रवृत्तिजः । देवादिभेदमध्यास्ते नास्त्य् एवावरणो हि सः ॥ इति । तथा तस्य एकत्वम् इत्य् अन्वयः । रूपस्य तत्तदाकारस्य भेदस् तु बाह्यस्य तदीयबहिरङ्गचिदंशस्य जीवस्य या कर्मप्रवृत्तिस् ततो जातः । स तु परमात्मा देवादिभेदम् अन्तर्यामितयैवाधिष्ठायास्ते तत्तदुपाधिसम्बन्धाभावाच् च नास्त्य् एव आवरणं यस्य तथाभूतः सन्न् इति । तस्मात् तस्य देवादिरूपता तु स्वलीलामय्य् एवेति भावः ॥ अथ श्रीभगवत्साक्षात्कारस्य मुक्तित्वम् आह— ततो विदूरात् परिहृत्य दैत्या दैत्येषु सङ्गं विषयात्मकेषु । उपेत नारायणम् आदिदेवं स मुक्तसङ्गैर् इषितोऽपवर्गः ॥ टीका च—यस्मात् स एव अपवर्ग इष्टः इत्य् एषा । अत्र नारायणस्यापवर्गत्वं तत्साक्षात्कृताव् एव पर्यवस्यति । तस्या एव संसारध्वंसपूर्वकपरमानन्दप्राप्तिरूपत्वात् तदस्तित्वमात्रत्वे तादृशत्वाभावाच् च ॥
tad evaṁ pūrva-pakṣān niṣidhya uttara-pakṣaṁ sthāpayitum upakrāntam ekena— tasmāt śreyāṁsy aśeṣāṇi nṛpaitāni na saṁśayaḥ | paramārthas tu bhūpāla saṅkṣepāc chrūyatāṁ mama || iti | śreyāṁsi paramārtha-sādhanāni | paramārtha-nirdeśas trayeṇoktaḥ— eko vyāpī samaḥ śuddho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ | janma-vṛddhy-ādi-rahita ātmā sarva-gato'vyayaḥ || para-jñānamayo'sadbhir nāma-jāty-ādibhir vibhuḥ | na yogavān na yukto'bhūn naiva pārthiva yokṣyati || tasyātma-para-deheṣu sato'py ekamayaṁ hi yat | vijñānaṁ paramārtho'sau dvaitino'tathya-darśinaḥ || iti | ekaḥ, na tu jīvā ivāneke | jvālā-visphūliṅgeṣv agnir iva sva-śaktiṣu sva-kāryeṣu sarveṣu vyāpnotīti vyāpī | sarva-gata ity anena jīva iva nākhaṇḍe dehe prabhāvenaiva vyāpīti jñāpitam | jīva-jñānād api paraṁ yaj jñānaṁ tan-mayaḥ, tat-prakāśa-pradhānaḥ | asadbhir iti viśeṣaṇāt bhagavad-rūpe prakāśye'pi sadbhiḥ svarūpa-siddhair eva nāmādibhir yogavān bhavatīti vijñāpitam | tasya evaṁ-lakṣaṇasya paramātma-rūpeṇa ātma-para-deheṣu ātmanaḥ pareṣām api deheṣu tat-tad-upādhi-bhedena pṛthak pṛthag iva sato'pi ekaṁ tadīyaṁ sva-svarūpaṁ tan-mayaṁ tad-ātmakaṁ yad vijñānaṁ tad-anubhavaḥ asāv eva paramārthaḥ | anāśitvāt sādhyatvāt sarva-vijñānāntarbhāvavattvāc ceti bhāvaḥ | ye tu dvaitinaḥ tat-tad-upādhi-dṛṣṭyā tasyāpi bhedaṁ manyante | tad-vijñānena sarva-vijñānāntarbhāvaṁ ca na manyante | te punar atathya-darśina eveti | tatropādhi-bhedair aṁśa-bhede'py abhedo dṛṣṭāntena sādhito dvābhyām— veṇu-randhra-vibhedena bhedaḥ ṣaḍjādi-saṁjñitaḥ | abheda-vyāpino vāyos tathā tasya mahātmanaḥ || ekatvaṁ rūpa-bhedaś ca bāhya-karma-pravṛttijaḥ | devādi-bheda-madhyāste nāsty evāvaraṇo hi saḥ || iti | tathā tasya ekatvam ity anvayaḥ | rūpasya tat-tad-ākārasya bhedas tu bāhyasya tadīya-bahiraṅga-cid-aṁśasya jīvasya yā karma-pravṛttis tato jātaḥ | sa tu paramātmā devādi-bhedam antaryāmitayaivādhiṣṭhāyāste tat-tad-upādhi-sambandhābhāvāc ca nāsty eva āvaraṇaṁ yasya tathā-bhūtaḥ sann iti | tasmāt tasya devādi-rūpatā tu sva-līlā-mayy eveti bhāvaḥ || atha śrī-bhagavat-sākṣātkārasya muktitvam āha— tato vidūrāt parihṛtya daityā daityeṣu saṅgaṁ viṣayātmakeṣu | upeta nārāyaṇam ādi-devaṁ sa mukta-saṅgair iṣito'pavargaḥ || ṭīkā ca—yasmāt sa eva apavarga iṣṭaḥ ity eṣā | atra nārāyaṇasyāpavargatvaṁ tat-sākṣātkṛtāv eva paryavasyati | tasyā eva saṁsāra-dhvaṁsa-pūrvaka-paramānanda-prāpti-rūpatvāt tad-astitva-mātratve tādṛśatvābhāvāc ca ||
Итак, отвергнув прежние положения, он одним стихом начинает установление последующего: «Потому всё это, о царь, без остатка — блага, нет сомнения; а высшую цель, о хранитель земли, выслушай от меня вкратце». «Блага» — средства к высшей цели.\n\nУказание на высшую цель сказано тремя стихами: «Един, проникающ, ровен, чист, бескачествен, выше природы; душа, лишённая рождения, роста и прочего, всюду идущая, нетленная. Полный высшего знания, вездесущий, он не сопряжён с не-сущими именем, родом и прочим, не был соединён и не соединится, о земной. То единое постижение его, хотя он и пребывает в своих и чужих телах, и есть высшая цель; двойственники же видят неистинно».\n\n«Един» — не многие, как дживы. Как огонь в пламени и искрах, он проникает во все свои силы и все свои следствия — оттого «проникающий». Словом «всюду идущий» дано знать, что он не так, как джива, который в нецельном теле проникает лишь воздействием. То знание, которое выше даже знания дживы, — им он полон, им и светел прежде всего. Определением «не-сущими» дано постичь, что в являемом облике Бхагавана он всё же сопряжён с именем и прочим — с сущими, утверждёнными самим его обликом. И то единое постижение его, такого, — постижение его собственного облика, им полного, его сутью имеющего, то есть его переживание, — хотя он обликом Параматмы и пребывает в своих и чужих телах как бы отдельно и отдельно, по различию тех и тех личин, — оно и есть высшая цель: ибо негибнуще, достижимо и включает в себя постижение всего.\n\nА те двойственники, которые взглядом на те и те личины полагают различие и в нём и не признают, что его постижением включается постижение всего, — они и видят неистинно. И то, что при различии частей по различию личин есть неразличие, доказано примером в двух стихах: «Как различием отверстий флейты бывает различие, именуемое шаджей и прочим, у неразличного проникающего воздуха, — так и единость у него, великой души. А различие облика рождено побуждением к внешнему деянию; он пребывает посреди различия богов и прочих, но покрова у него нет вовсе». Связь: «так и единость у него». Различие же облика, тех и тех очертаний, рождено побуждением к деянию внешней его части — дживы, внешней части сознания. А он, Параматма, пребывает, возглавив различие богов и прочих именно как внутренний правитель; и, за отсутствием связи с теми и теми личинами, он таков, что покрова у него нет вовсе. Потому смысл тот, что бытие его богом и прочим есть лишь его собственная игра.\n\nДалее он говорит, что узрение шри Бхагавана воочию и есть освобождение: «Потому отбросьте издалека, о дайтьи, привязанность к дайтьям, чья суть — предметы, и приблизьтесь к Нараяне, изначальному богу: он и есть то освобождение, какого желают свободные от привязанности». И тика: оттого что желанен как освобождение именно он. Вот она. Здесь бытие Нараяны освобождением завершается именно в узрении его воочию: ведь именно оно есть обретение высшего блаженства, которому предшествует разрушение круговорота, а при одном лишь его существовании этого нет.
d37f0b40fd9c · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Флейта здесь не образ иллюзии: воздух в ней один, а ноты разные, и ноты не мнимы. Различие объяснено устройством отверстий, а не ошибкой слуха.\n\nИ оговорка о «не-сущих» именах существенна: отрицаются имя и род, которые налагаются извне, а не имя, которым Он зовётся по своему облику. Иначе отрицание съело бы и то, к чему потом велено приблизиться.