अथ व्रजकुमारीणां सन्दर्शनसंजल्पो, यथा— तासां वासांस्य् उपादाय नीपम् आरुह्य सत्वरः । हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासम् उवाच ह ॥ इत्यादि । अत्रैवं विवेचनीयम् । तेन यद्यपि तासां स्वविषयप्रेमोत्कर्षो जायत एव, तथापि तदभिव्यञ्जकचेष्टाविशेषद्वारा साक्षात् तदास्वादाय तादृशी लीला सलज्जा विस्तारिता । विदग्धानां च यथा वनितानुरागास्वादने वाञ्छा न तथा तत्स्पर्शादाव् अपि । तत्र लज्जाच्छेदो नाम पूर्वानुरागव्यञ्जको दशाविशेषो वर्तते । तथोक्तम्— नयनप्रीतिः प्रथमं चिन्तासङ्गस् तथा सङ्कल्पः । निद्राच्छेदस् तनुता विषयनिवृत्तिस् त्रपानाशः । उन्मादो मूर्च्छा मृतिर् इत्य् एताः स्मरदशा दशैव स्युः ॥ तेषु च व्यञ्जकेषु कुलकुमारीणां लज्जाच्छेद एव पराकाष्ठा । ता हि दशमीम् अप्य् अङ्गीकुर्वन्ति, न तु वैजात्यम् । ततोऽनुरागातिशयस्वादनार्थं तथा परिहसितम् । सखायश् च ते—न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तद् इमे विदुः सन्तततदविनाभावव्यक्त्या हसद्भिः इत्यादौ बालशब्दप्रयुक्त्या च तदीयसख्यव्यतिरिक्तभावान्तरास्पर्शिनस् तदङ्गनिर्विशेषा अत्र बाला एव च । ये चोक्ता गौतमीयतन्त्रे प्रथमावरणपूजायाम्— दामसुदामवसुदामकिङ्किणीर् गन्धपुर्ष्पकैः । अन्तःकरणरूपास् ते कृष्णस्य परिकीर्तिताः । आत्माभेदेन ते पूज्या यथा कृष्णस् तथैव ते ॥ इति । ततो रहस्यत्वात् तादृशानुरागास्वादकौतुकप्रयोजनकनर्मपरिपाटीमयत्वात् तस्यां लीलायां न रसवत्त्वव्याघातः प्रत्युत उल्लास एव । तथैव तस्यां लीलायां श्रीकृष्णस्याभिप्रायं मुनीन्द्र एव व्याचष्टे— भगवान् आहता वीक्ष्य शुद्धभावप्रसादितः । स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम् ॥ आहता आगताः । लज्जात्यागेऽपि स्त्रीजातिस्वभावेन लज्जांशावशेषात् नम्रतयेषद्भग्नदेहा वा । एवम् उत्कण्ठाभिव्यक्त्या तद्भावमुग्धत्वाभिव्यक्त्या च शुद्धः परमौज्ज्वल्येनावगतो यो भावस् तेन तदास्वादनेन जनितचित्तप्रसक्तिः । अथ पुनर् अपि यूयं विवस्त्रा यद् अपि धृतव्रता इत्यादिकं तल्लज्जांशावशेषनिःशेषतादर्शनकौतुकार्थं श्रीकृष्णनर्मवाक्यम् । तदनन्तरं इत्य् अच्युतेन इत्यादिकं तासाम् अपि तथैव तदनन्तरम् अपि स्वयं तथैव व्याचष्टे— दृढं प्रलब्धास् त्रपया च हापिताः प्रस्तोभिताः कृईडनवच् च कारिताः । वस्त्राणि चैवापहृतान्य् अथाप्य् अमुं ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृताः ॥ दृढम् अत्यर्थं प्रलब्धा वञ्चिताः, यूयं विवस्त्रा इत्यादिना । त्रपया लज्जया च हापिताः, अत्रागत्य स्ववासांसि इत्य् आग्रहेण । प्रस्तोभिताः उपहसिता, सत्यं ब्रुवाणि नो नर्म इत्यादिना । कृईडनवत् कारिताश् च, बद्धाञ्जलिं इत्यादिप्रायश्चित्तच्छलेन । न च तासां तत्र दोषोऽस्ति, येन वञ्चनादिकं कृतं, प्रत्युत तस्यैवेत्य् आह स्वयं तेनैव—वस्त्राणि च हृतानीति । तथापि तं प्रति ता नाभ्यसूयन्, प्रत्युत प्रियस्य तस्य सङ्गेन निर्वृताः परमानन्दमग्ना बभूवुर् इति ॥
atha vraja-kumārīṇāṁ sandarśana-saṁjalpo, yathā— tāsāṁ vāsāṁsy upādāya nīpam āruhya satvaraḥ | hasadbhiḥ prahasan bālaiḥ parihāsam uvāca ha || ity-ādi | atraivaṁ vivecanīyam | tena yadyapi tāsāṁ sva-viṣaya-premotkarṣo jāyata eva, tathāpi tad-abhivyañjaka-ceṣṭā-viśeṣa-dvārā sākṣāt tad-āsvādāya tādṛśī līlā sa-lajjā vistāritā | vidagdhānāṁ ca yathā vanitānurāgāsvādane vāñchā na tathā tat-sparśādāv api | tatra lajjā-cchedo nāma pūrvānurāga-vyañjako daśā-viśeṣo vartate | tathoktam— nayana-prītiḥ prathamaṁ cintā-saṅgas tathā saṅkalpaḥ | nidrā-cchedas tanutā viṣaya-nivṛttis trapā-nāśaḥ | unmādo mūrcchā mṛtir ity etāḥ smara-daśā daśaiva syuḥ || teṣu ca vyañjakeṣu kula-kumārīṇāṁ lajjā-ccheda eva parākāṣṭhā | tā hi daśamīm apy aṅgīkurvanti, na tu vaijātyam | tato'nurāgātiśaya-svādanārthaṁ tathā parihasitam | sakhāyaś ca te—na mayodita-pūrvaṁ vā anṛtaṁ tad ime viduḥ santata-tad-avinābhāva-vyaktyā hasadbhiḥ ity-ādau bāla-śabda-prayuktyā ca tadīya-sakhya-vyatirikta-bhāvāntarāsparśinas tad-aṅga-nirviśeṣā atra bālā eva ca | ye coktā gautamīya-tantre prathamāvaraṇa-pūjāyām— dāma-sudāma-vasudāma-kiṅkiṇīr gandha-purṣpakaiḥ | antaḥ-karaṇa-rūpās te kṛṣṇasya parikīrtitāḥ | ātmābhedena te pūjyā yathā kṛṣṇas tathaiva te || iti | tato rahasyatvāt tādṛśānurāgāsvāda-kautuka-prayojanaka-narma-paripāṭī-mayatvāt tasyāṁ līlāyāṁ na rasavattva-vyāghātaḥ pratyuta ullāsa eva | tathaiva tasyāṁ līlāyāṁ śrī-kṛṣṇasyābhiprāyaṁ munīndra eva vyācaṣṭe— bhagavān āhatā vīkṣya śuddha-bhāva-prasāditaḥ | skandhe nidhāya vāsāṁsi prītaḥ provāca sasmitam || āhatā āgatāḥ | lajjā-tyāge'pi strī-jāti-svabhāvena lajjāṁśāvaśeṣāt namratayeṣad-bhagna-dehā vā | evam utkaṇṭhābhivyaktyā tad-bhāva-mugdhatvābhivyaktyā ca śuddhaḥ paramaujjvalyenāvagato yo bhāvas tena tadāsvādanena janita-citta-prasaktiḥ | atha punar api yūyaṁ vivastrā yad api dhṛta-vratā ity-ādikaṁ tal-lajjāṁśāvaśeṣa-niḥśeṣatā-darśana-kautukārthaṁ śrī-kṛṣṇa-narma-vākyam | tad-anantaraṁ ity acyutena ity-ādikaṁ tāsām api tathaiva tad-anantaram api svayaṁ tathaiva vyācaṣṭe— dṛḍhaṁ pralabdhās trapayā ca hāpitāḥ prastobhitāḥ kṛīḍanavac ca kāritāḥ | vastrāṇi caivāpahṛtāny athāpy amuṁ tā nābhyasūyan priya-saṅga-nirvṛtāḥ || dṛḍham atyarthaṁ pralabdhā vañcitāḥ, yūyaṁ vivastrā ity-ādinā | trapayā lajjayā ca hāpitāḥ, atrāgatya sva-vāsāṁsi ity āgraheṇa | prastobhitāḥ upahasitā, satyaṁ bruvāṇi no narma ity-ādinā | kṛīḍanavat kāritāś ca, baddhāñjaliṁ ity-ādi-prāyaścitta-cchalena | na ca tāsāṁ tatra doṣo'sti, yena vañcanādikaṁ kṛtaṁ, pratyuta tasyaivety āha svayaṁ tenaiva—vastrāṇi ca hṛtānīti | tathāpi taṁ prati tā nābhyasūyan, pratyuta priyasya tasya saṅgena nirvṛtāḥ paramānanda-magnā babhūvur iti ||
Теперь — созерцание и беседа у дев Враджа, как: «Взяв их одежды и поспешно взойдя на ниповое дерево, смеясь вместе со смеющимися мальчиками, он сказал шутку» и далее.\n\nЗдесь надлежит рассудить так. Хотя возрастание премы, обращённой к нему, рождается у них и само собою, однако ради прямого вкушения её — через особые действия, её проявляющие, — такая игра, вместе со стыдом, и была развёрнута. У искусных желание вкусить влюблённость женщины не таково же, как в касании и прочем. Есть тут особое состояние, именуемое пресечением стыда, и оно проявляет прежнюю влюблённость. Так сказано: «услада глаз — первое, привязанность думы, затем намерение, пресечение сна, худоба, отвращение от предметов, утрата стыда, безумие, обморок, смерть — вот эти десять состояний Камы». Среди этих проявителей у родовитых дев пределом служит именно пресечение стыда: они принимают даже десятое, но не принимают инородного.\n\nОттого, ради вкушения преизбытка влюблённости, так и пошучено. А друзья те — «не сказана мною прежде неправда, и они это знают» — по явленной постоянной их неразлучности с ним; и употреблением слова «мальчики» в «со смеющимися» и далее показано, что они не касаются никакого иного чувства помимо дружества с ним, неотличны от его тела и суть здесь именно мальчики. О них же сказано в «Гаутамия-тантре» при почитании первого круга: «Даму, Судаму, Васудаму, Кинкини — благовониями и цветами. Они возглашены как облик внутреннего чувства Кришны. Их надлежит почитать неотлично от него самого: каков Кришна, таковы и они».\n\nОттого — по сокровенности и по тому, что игра эта исполнена чередою шуток, имеющих целью любопытство вкусить такую влюблённость, — в ней нет помехи расе, а напротив, одно ликование. И замысел Шри Кришны в той игре изъясняет сам владыка мудрецов: «Бхагаван, увидев пришедших и умилостивленный чистым чувством, положил одежды на плечо и, довольный, сказал с улыбкою». «Пришедших» — подошедших. Или же: с телом, слегка надломленным от склонённости, — ибо и при оставлении стыда, по самой природе женского рода, оставался ещё остаток стыда. Так, проявлением томления и проявлением предавшести тому чувству, — «чистым», то есть познанным по высшей его светлости, — названо это чувство; им же, вкушением его, рождена и привязанность сознания.\n\nДалее, «вы без одежд, хотя и держите обет» и прочее — шутливое речение Шри Кришны, из любопытства увидеть, исчерпан ли и тот остаток стыда. А вслед за тем «так Ачьютою» и прочее — у них также именно так. И вслед за тем он же сам изъясняет так: «Крепко обмануты, лишены стыда, осмеяны, понуждены быть как игрушка, и одежды похищены, — и всё же они на него не вознегодовали, упоённые близостью милого». «Крепко» — крайне; «обмануты» — введены в заблуждение словами «вы без одежд» и далее. «Лишены стыда» — настоянием «придя сюда, свои одежды». «Осмеяны» — подняты на смех словами «правду говорю, не шутку» и далее. «Понуждены быть как игрушка» — под предлогом искупления, «сложив пригоршню» и далее. И нет у них в том изъяна, которым было бы вызвано это обманывание и прочее; напротив, всё это — его же, как он сам и говорит: «и одежды похищены». И всё же они на него не вознегодовали, а, упоённые близостью милого, погрузились в высшее блаженство.
b37b0bcc5af1 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Игра объясняется не сама собою, а своим назначением: према, уже возросшая внутри, должна была выйти наружу, а выходит она через действия — и последнее из них есть оставление стыда. Дальше этого родовитая дева не идёт: десятое состояние Камы она принимает, инородного — нет.\n\nОсобо оговорены спутники. Слово «мальчики» стоит не случайно: иного чувства, кроме дружества, они не знают, и потому присутствие их ничего не разрушает.\n\nИ счёт предъявлен не им, а Ему: обман, насмешка, отнятые одежды — всё названо Его делом, а за ними не числится вины. Негодования же нет не оттого, что не на что было, а оттого, что близость перевесила.