तथा— अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालसः । अप्य् आवयोर् एकपतिस्पृधोः कलिर् न स्यात् कृतत्वच्चरणैकतानयोः ॥ जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्याद् एव यत्कर्मणि नः समीहितम् करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीनवत्सलः स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ इत्यादि । अत्र दासभावाख्यभक्तिमयस्य प्रकृतत्वेन योग्यस्य तदयोग्योज्ज्वलसङ्गत्याभासितत्वम् । तत्र दासभावस् तत्प्रकरणसिद्ध एव । उज्ज्वलसङ्गतिश् च पद्मकरा इव लालस इत्यादिनावगम्यते । अत्र समाधानं च—न खल्व् अस्य तद्वत् कान्तभाववासना जाता, किन्तु भक्तिवासनैव । दृष्टान्तस् तत्र तस्या भक्त्यंश एव । तया स्पर्धा तु तत्परमकृपोन्नद्धत्वेन वीराख्यदासतां प्राप्तस्य नायोग्येति । अन्ये त्व् एवं मन्यन्ते । तत् खलु तदीयदीनविषयककृपासूचकस्वप्रेमवचनविनोदमात्रं, न तु लक्ष्मीस्पर्धावहम् । करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीनवत्सलः इति स्वस्मिंस् तुच्छत्वमननात् । एवं श्रीत्रिविक्रमेण बलिशिरसि चरणेऽर्पिते नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादम् इति श्रीप्रह्लादवाक्यम् अपि दृष्टम् । श्रीनृसिंहकृपायां स्वानुकम्पायाम् अपि— क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन् जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा । न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन् मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः ॥ अत्र ब्रह्मादेर् अधुना विद्यमानस्यापि ममैव शिरसीत्य् अर्थः । अत उभयत्रापि तत्तदवतारसमयापेक्षयैव तादृशप्रसादाभावो विवक्षित इति ज्ञेयम् ।
tathā— athābhaje tvākhila-pūruṣottamaṁ guṇālayaṁ padma-kareva lālasaḥ | apy āvayor eka-pati-spṛdhoḥ kalir na syāt kṛta-tvac-caraṇaika-tānayoḥ || jagaj-jananyāṁ jagad-īśa vaiśasaṁ syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye'bhiratasya kiṁ tayā || ity-ādi | atra dāsa-bhāvākhya-bhakti-mayasya prakṛtatvena yogyasya tad-ayogyojjvala-saṅgatyābhāsitatvam | tatra dāsa-bhāvas tat-prakaraṇa-siddha eva | ujjvala-saṅgatiś ca padma-karā iva lālasa ity-ādināvagamyate | atra samādhānaṁ ca—na khalv asya tadvat kānta-bhāva-vāsanā jātā, kintu bhakti-vāsanaiva | dṛṣṭāntas tatra tasyā bhakty-aṁśa eva | tayā spardhā tu tat-parama-kṛponnaddhatvena vīrākhya-dāsatāṁ prāptasya nāyogyeti | anye tv evaṁ manyante | tat khalu tadīya-dīna-viṣayaka-kṛpā-sūcaka-sva-prema-vacana-vinoda-mātraṁ, na tu lakṣmī-spardhāvaham | karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ iti svasmiṁs tucchatva-mananāt | evaṁ śrī-trivikrameṇa bali-śirasi caraṇe'rpite nemaṁ viriñco labhate prasādam iti śrī-prahlāda-vākyam api dṛṣṭam | śrī-nṛsiṁha-kṛpāyāṁ svānukampāyām api— kvāhaṁ rajaḥ-prabhava īśa tamo'dhike'smin jātaḥ suretara-kule kva tavānukampā | na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyā yan me'rpitaḥ śirasi padma-karaḥ prasādaḥ || atra brahmāder adhunā vidyamānasyāpi mamaiva śirasīty arthaḥ | ata ubhayatrāpi tat-tad-avatāra-samayāpekṣayaiva tādṛśa-prasādābhāvo vivakṣita iti jñeyam |
Так же: «Итак, чту тебя, высшего из всех мужей, вместилище качеств, — жаждущий, как та, у кого лотос в руке. Не выйдет ли меж нами распри, коль соперничаем за одного владыку, устремив к твоим стопам единое напряжение? Владыка мира, матери мира была бы обида, если бы в деле исполнилось наше желание; ты, нежный к убогим, и малое делаешь великим, — а тому, кто радуется в собственной обители, что до неё?» и далее.\n\nЗдесь пригодное — полное преданности чувство слуги, о котором и идёт речь, — сделано видимостью от сходки с непригодною ему уджджвалою. Чувство слуги установлено самим разделом, а сходка с уджджвалою разумеется из «жаждущий, как та, у кого лотос в руке» и далее. Разрешение здесь такое: у него не родилась, подобно ей, склонность к чувству возлюбленного, а лишь склонность преданности; сравнение взято лишь в доле её преданности. А соперничать с нею не непригоже тому, кто вознесён его высшею милостью и обрёл слугость, зовущуюся «витязем».\n\nИные полагают иначе: это лишь речь собственной премы и забава, указующая на его милость к убогим, а не притязание соперничать с Лакшми, — ибо словами «и малое делаешь великим, нежный к убогим» он мыслит себя ничтожным. Так же видно и речение шри Прахлады, когда шри Тривикрама возложил стопу на голову Бали: «Такой милости не получает и Виринча». И при милости шри Нрисимхи, о собственном помиловании: «Где я, рождённый от страсти, владыка, рождённый в этом роду не-богов, преизбыточном тьмою, — и где твоё помилование? Ни Брахме, ни Бхаве, ни самой Раме — а мне на голову возложена лотосная рука, милость». Смысл здесь: мне, а не Брахме и прочим, хотя они присутствуют тут же. Оттого да будет знаемо, что в обоих случаях отсутствие такой милости сказано лишь применительно ко времени тех нисхождений.
dc43ae1de68c · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Соперничество с Лакшми произнесено вслух — и тут же разобрано дважды, разными способами. Ни одно из объяснений не отменяет другого: важно, что речь идёт о преданности, а не о притязании.\n\nИ оговорка в конце удерживает от поспешного вывода: сказанное «ни Брахме, ни Шиве» относится к этой минуте, а не ко всем временам.