Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.175Jīva Gosvāmī
1160 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 6.175
॥
Devanāgarī

तथा— अथाभजे त्वाखिलपूरुषोत्तमं गुणालयं पद्मकरेव लालसः । अप्य् आवयोर् एकपतिस्पृधोः कलिर् न स्यात् कृतत्वच्चरणैकतानयोः ॥ जगज्जनन्यां जगदीश वैशसं स्याद् एव यत्कर्मणि नः समीहितम् करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीनवत्सलः स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्य किं तया ॥ इत्यादि । अत्र दासभावाख्यभक्तिमयस्य प्रकृतत्वेन योग्यस्य तदयोग्योज्ज्वलसङ्गत्याभासितत्वम् । तत्र दासभावस् तत्प्रकरणसिद्ध एव । उज्ज्वलसङ्गतिश् च पद्मकरा इव लालस इत्यादिनावगम्यते । अत्र समाधानं च—न खल्व् अस्य तद्वत् कान्तभाववासना जाता, किन्तु भक्तिवासनैव । दृष्टान्तस् तत्र तस्या भक्त्यंश एव । तया स्पर्धा तु तत्परमकृपोन्नद्धत्वेन वीराख्यदासतां प्राप्तस्य नायोग्येति । अन्ये त्व् एवं मन्यन्ते । तत् खलु तदीयदीनविषयककृपासूचकस्वप्रेमवचनविनोदमात्रं, न तु लक्ष्मीस्पर्धावहम् । करोषि फल्ग्व् अप्य् उरु दीनवत्सलः इति स्वस्मिंस् तुच्छत्वमननात् । एवं श्रीत्रिविक्रमेण बलिशिरसि चरणेऽर्पिते नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादम् इति श्रीप्रह्लादवाक्यम् अपि दृष्टम् । श्रीनृसिंहकृपायां स्वानुकम्पायाम् अपि— क्वाहं रजःप्रभव ईश तमोऽधिकेऽस्मिन् जातः सुरेतरकुले क्व तवानुकम्पा । न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया यन् मेऽर्पितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः ॥ अत्र ब्रह्मादेर् अधुना विद्यमानस्यापि ममैव शिरसीत्य् अर्थः । अत उभयत्रापि तत्तदवतारसमयापेक्षयैव तादृशप्रसादाभावो विवक्षित इति ज्ञेयम् ।

Transliteration (IAST)

tathā— athābhaje tvākhila-pūruṣottamaṁ guṇālayaṁ padma-kareva lālasaḥ | apy āvayor eka-pati-spṛdhoḥ kalir na syāt kṛta-tvac-caraṇaika-tānayoḥ || jagaj-jananyāṁ jagad-īśa vaiśasaṁ syād eva yat-karmaṇi naḥ samīhitam karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ sva eva dhiṣṇye'bhiratasya kiṁ tayā || ity-ādi | atra dāsa-bhāvākhya-bhakti-mayasya prakṛtatvena yogyasya tad-ayogyojjvala-saṅgatyābhāsitatvam | tatra dāsa-bhāvas tat-prakaraṇa-siddha eva | ujjvala-saṅgatiś ca padma-karā iva lālasa ity-ādināvagamyate | atra samādhānaṁ ca—na khalv asya tadvat kānta-bhāva-vāsanā jātā, kintu bhakti-vāsanaiva | dṛṣṭāntas tatra tasyā bhakty-aṁśa eva | tayā spardhā tu tat-parama-kṛponnaddhatvena vīrākhya-dāsatāṁ prāptasya nāyogyeti | anye tv evaṁ manyante | tat khalu tadīya-dīna-viṣayaka-kṛpā-sūcaka-sva-prema-vacana-vinoda-mātraṁ, na tu lakṣmī-spardhāvaham | karoṣi phalgv apy uru dīna-vatsalaḥ iti svasmiṁs tucchatva-mananāt | evaṁ śrī-trivikrameṇa bali-śirasi caraṇe'rpite nemaṁ viriñco labhate prasādam iti śrī-prahlāda-vākyam api dṛṣṭam | śrī-nṛsiṁha-kṛpāyāṁ svānukampāyām api— kvāhaṁ rajaḥ-prabhava īśa tamo'dhike'smin jātaḥ suretara-kule kva tavānukampā | na brahmaṇo na tu bhavasya na vai ramāyā yan me'rpitaḥ śirasi padma-karaḥ prasādaḥ || atra brahmāder adhunā vidyamānasyāpi mamaiva śirasīty arthaḥ | ata ubhayatrāpi tat-tad-avatāra-samayāpekṣayaiva tādṛśa-prasādābhāvo vivakṣita iti jñeyam |

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तथाtathāТак же:
अथाभजेathābhaje«итак, чту
त्वाखिलtvākhilaтебя, всех
पूरुषोत्तमंpūruṣottamaṁмужей высшего,
गुणालयंguṇālayaṁкачеств вместилище,
पद्मpadmaлотос
करेवkarevaв руке имеющая как,
लालसःlālasaḥжаждущий;
अप्य्apyразве
आवयोर्āvayorу нас двоих,
एकekaза одного
पतिpatiвладыку
स्पृधोःspṛdhoḥсоперничающих,
कलिर्kalirраспря
नnaне
स्यात्syātбудет ли,
कृतkṛtaустремивших
त्वच्tvacк твоим
चरणैकcaraṇaikaстопам единое
तानयोःtānayoḥнапряжение?
जगज्jagajмира
जनन्यांjananyāṁматери
जगद्jagadмира
ईशīśaвладыка,
वैशसंvaiśasaṁобида
स्याद्syādбыла бы
एवevaименно,
यत्yatкоторой
कर्मणिkarmaṇiв деле
नःnaḥнаше
समीहितम्samīhitamжелание;
करोषिkaroṣiделаешь
फल्ग्व्phalgvмалое
अप्य्apyдаже
उरुuruвеликим,
दीनdīnaк убогим
वत्सलःvatsalaḥнежный;
स्वsvaв своей
एवevaже
धिष्ण्येऽभिरतस्यdhiṣṇye'bhiratasyaобители радующемуся
किंkiṁчто
तयाtayāв ней?»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अत्रatraЗдесь
दासdāsaслуги
भावाख्यbhāvākhyaчувством зовомой
भक्तिbhaktiпреданностью
मयस्यmayasyaполной,
प्रकृतत्वेनprakṛtatvenaпредметом речи бытием
योग्यस्यyogyasyaпригодной,
तद्tadей
अयोग्योज्ज्वलayogyojjvalaнепригодною уджджвалою
सङ्गत्याभासितत्वम्saṅgatyābhāsitatvamсходкою видимостью сделанность.
तत्रtatraТам
दासdāsaслуги
भावस्bhāvasчувство
तत्tatтого
प्रकरणprakaraṇaразделом
सिद्धsiddhaустановлено
एवevaже.
उज्ज्वलujjvalaУджджвалы
सङ्गतिश्saṅgatiśсходка
चcaже —
पद्मpadma«лотос
कराkarāв руке имеющая
इवivaкак,
लालसlālasaжаждущий»
इत्य्ityтак
आदिनावगम्यतेādināvagamyateи далее разумеется.
अत्रatraЗдесь
समाधानंsamādhānaṁразрешение
चcaже:
नnaне
खल्व्khalvведь
अस्यasyaу него
तद्वत्tadvatей подобно
कान्तkāntaвозлюбленного
भावbhāvaчувства
वासनाvāsanāсклонность
जाताjātāродилась,
किन्तुkintuно
भक्तिbhaktiпреданности
वासनैवvāsanaivaсклонность же.
दृष्टान्तस्dṛṣṭāntasСравнение
तत्रtatraтам —
तस्याtasyāеё
भक्त्य्bhaktyпреданности
अंशaṁśaдоля
एवevaлишь.
तयाtayāС нею
स्पर्धाspardhāсоперничество
तुtuже
तत्tatего
परमparamaвысшею
कृपोन्नद्धत्वेनkṛponnaddhatvenaмилостью вознесённого,
वीराख्यvīrākhya«витязем» зовомую
दासतांdāsatāṁслугость
प्राप्तस्यprāptasyaобретшего,
नायोग्येतिnāyogyetiне непригоже, так.
अन्येanyeИные
त्व्tvже
एवंevaṁтак
मन्यन्तेmanyanteполагают.
तत्tatТо
खलुkhaluведь —
तदीयtadīyaего
दीनdīnaк убогим
विषयकviṣayakaобращённой
कृपाkṛpāмилости
सूचकsūcakaуказующая,
स्वsvaсвоей
प्रेमpremaпремы
वचनvacanaречь,
विनोदvinodaзабава
मात्रंmātraṁодна лишь,
नnaне
तुtuже
लक्ष्मीlakṣmīс Лакшми
स्पर्धावहम्spardhāvahamсоперничество несущая.
करोषिkaroṣi«Делаешь
फल्ग्व्phalgvмалое
अप्य्apyдаже
उरुuruвеликим,
दीनdīnaк убогим
वत्सलःvatsalaḥнежный»
इतिitiтак —
स्वस्मिंस्svasmiṁsв себе
तुच्छत्वtucchatvaничтожности
मननात्mananātпомышлением.
एवंevaṁТак
श्रीśrīшри
त्रिविक्रमेणtrivikrameṇaТривикрамою,
बलिbaliБали
शिरसिśirasiна голову
चरणेऽर्पितेcaraṇe'rpiteстопу возложившим,
नेमंnemaṁ«не эту
विरिञ्चोviriñcoВиринча
लभतेlabhateполучает
प्रसादम्prasādamмилость»
इतिitiтак —
श्रीśrīшри
प्रह्लादprahlādaПрахлады
वाक्यम्vākyamречение
अपिapiтакже
दृष्टम्dṛṣṭamвидно.
श्रीśrīШри
नृसिंहnṛsiṁhaНрисимхи
कृपायांkṛpāyāṁпри милости,
स्वानुकम्पायाम्svānukampāyāmсвоём помиловании
अपिapiтакже:
क्वाहंkvāhaṁ«где я,
रजःrajaḥиз страсти
प्रभवprabhavaрождённый,
ईशīśaвладыка,
तमोऽधिकेऽस्मिन्tamo'dhike'sminтьмою преизбыточном в этом
जातःjātaḥрождённый
सुरेतरsuretaraне-богов
कुलेkuleроду, —
क्वkvaгде
तवानुकम्पाtavānukampāтвоё помилование?
नnaНе
ब्रह्मणोbrahmaṇoБрахме,
नnaне
तुtuже
भवस्यbhavasyaБхаве,
नnaне
वैvaiвоистину
रमायाramāyāРаме, —
यन्yanчто
मेऽर्पितःme'rpitaḥмне возложена
शिरसिśirasiна голову
पद्मpadmaлотос
करःkaraḥрука,
प्रसादःprasādaḥмилость».
अत्रatraЗдесь
ब्रह्मादेर्brahmāderБрахмы и прочих,
अधुनाadhunāныне
विद्यमानस्यापिvidyamānasyāpiприсутствующих также,
ममैवmamaivaмне же
शिरसीत्य्śirasītyна голову, так
अर्थःarthaḥсмысл.
अतataОттого
उभयत्रापिubhayatrāpiв обоих также
तत्tatтех
तद्tadи тех
अवतारavatāraнисхождений
समयापेक्षयैवsamayāpekṣayaivaвремени соотнесением же
तादृशtādṛśaтакой
प्रसादाभावोprasādābhāvoмилости отсутствие
विवक्षितvivakṣitaвысказано
इतिitiтак
ज्ञेयम्jñeyamда будет знаемо.
Translation

Так же: «Итак, чту тебя, высшего из всех мужей, вместилище качеств, — жаждущий, как та, у кого лотос в руке. Не выйдет ли меж нами распри, коль соперничаем за одного владыку, устремив к твоим стопам единое напряжение? Владыка мира, матери мира была бы обида, если бы в деле исполнилось наше желание; ты, нежный к убогим, и малое делаешь великим, — а тому, кто радуется в собственной обители, что до неё?» и далее.\n\nЗдесь пригодное — полное преданности чувство слуги, о котором и идёт речь, — сделано видимостью от сходки с непригодною ему уджджвалою. Чувство слуги установлено самим разделом, а сходка с уджджвалою разумеется из «жаждущий, как та, у кого лотос в руке» и далее. Разрешение здесь такое: у него не родилась, подобно ей, склонность к чувству возлюбленного, а лишь склонность преданности; сравнение взято лишь в доле её преданности. А соперничать с нею не непригоже тому, кто вознесён его высшею милостью и обрёл слугость, зовущуюся «витязем».\n\nИные полагают иначе: это лишь речь собственной премы и забава, указующая на его милость к убогим, а не притязание соперничать с Лакшми, — ибо словами «и малое делаешь великим, нежный к убогим» он мыслит себя ничтожным. Так же видно и речение шри Прахлады, когда шри Тривикрама возложил стопу на голову Бали: «Такой милости не получает и Виринча». И при милости шри Нрисимхи, о собственном помиловании: «Где я, рождённый от страсти, владыка, рождённый в этом роду не-богов, преизбыточном тьмою, — и где твоё помилование? Ни Брахме, ни Бхаве, ни самой Раме — а мне на голову возложена лотосная рука, милость». Смысл здесь: мне, а не Брахме и прочим, хотя они присутствуют тут же. Оттого да будет знаемо, что в обоих случаях отсутствие такой милости сказано лишь применительно ко времени тех нисхождений.

Version

dc43ae1de68c · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC

Available inRU

Page between verses with