तस्मात् केवलतन्माधुर्यतात्पर्यत्वेनैव प्रीतित्वे सिद्धे तात्पर्यान्तरादौ सति प्रीतेर् असम्यगाविर्भाव इति सिद्धम् । स च द्विविधः— तदाभासस्यैवोदयः ईषदुद्गमश् च । अन्त्यश् च द्विविधः— कदाचिद् उद्भवत्तच्छविमात्रत्वं, तस्या एवोदयावस्था च । तत्र यत्रान्यतात्पर्यं, तत्र तदाभासत्वम् । यत्र प्रीतितात्पर्याभावस् तत्र कदाचिद् उद्भवत्तच्छविमात्रत्वम् । यत्र तत्तात्पर्यम् अन्यासङ्गस् तु दैवात्, तत्र तस्या उदयावस्था च । अन्यासङ्गस्य गौणत्वम् । तच् च द्विविधम्— नष्टप्रायत्वम् आभासमात्रत्वं च । तयोः पूर्वत्र तस्याः प्रथमोदयावस्था । उत्तरत्र प्रकटोदयावस्था । तस्मात् प्रथमोदयपर्यन्त एवासम्यगाविर्भावः । प्रकटोदयस्य तु सम्यक्त्वम् एव । यत्र त्व् अन्यासङ्ग एव न विद्यते, तत्र दर्शितप्रभावनामान आविर्भावा ज्ञेयाः । तत्र प्रकटोदयम् आरभ्यैव भक्त्यारब्धेऽपवर्गे जीवन्मुक्ताः । प्राप्तायां भगवत्पार्षदतायां परमम् उक्ताः । नित्यपार्षदास् तु नित्यमुक्ता ज्ञेयाः । तत्राभासम् आह— एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो भक्त्या द्रवद्धृदय उत्पुलकः प्रमोदात् । औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुर् अर्द्यमानस् तच् चापि चित्तबडिशं शनकैर् वियुङ्क्ते ॥ एवं पूर्वोक्तयोगमिश्रभक्त्यनुष्ठानेन हरौ प्रतिलब्धभावो भवति । तत्र लिङ्गं— भक्त्या इत्यादि । भक्त्या स्मरणादिना अपि एवम् अपि लब्धध्येयमधुरत्वस्य भावेन तादृशतापन्नं तस्य चित्तं शनकैर् वियुङ्क्ते विमुक्तम् अपि भवति । येन योगाङ्गतया भक्तिर् अनुष्ठिता, तस्मात् कैवल्येच्छाकैतवदोषाद् एवेति भावः । यथोक्तं—धर्मः प्रोज्झितकैतवोऽत्र परमः इत्य् अत्र प्रशब्देन मोक्षाभिसन्धिर् अपि कैतवम् इति । अत एव बडिशशब्देन काठिन्यम् अरसवित्त्वं दाम्भिकत्वं स्वार्थमात्रसाधनत्वं च व्यञ्जितम् । शुद्धभक्तास् तु न कदाचित् तथा तं ध्येयं त्यजन्ति । यथोक्तं राज्ञा— धौतात्मा पुरुषः कृष्णपादमूलं न मुञ्चति । मुक्तसर्वपरिक्लेशः पान्थः स्वशरणं यथा ॥ इति । श्रीनारदेन च— न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजेन् मुकुन्दसेव्य् अन्यवद् अङ्ग संसृतिम् । स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुनर् विहातुम् इच्छेन् न रसग्रहो जनः ॥ इति । यो रसग्रहः, स तु न त्यजतीत्य् अनेनान्येषां लौहपाषाणादितुल्यत्वं सूचितम् । न तु भगवान् अपि ततोऽन्यथा कुर्यात् । यद् उक्तं श्रीब्रह्मणा— भक्त्या गृहीतचरणः परया च तेषां नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥ इति । आविर्होत्रेण च— विसृजति हृदयं न यस्य साक्षाद् धरिर् अवशाभिहितोऽप्य् अघौघनाशः । प्रणयरशनया धृताङ्घ्रिपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ अत एव पूर्वत्र स्वपुंसाम् इत्य् अत्र स्वेति विशेषणम् । तद् एवम् आभासोदाहरणे श्रीकपिलदेवस्यैव वाक्यं भक्त्या पुमान् जातविरागः इत्यादिकम् अपि ज्ञेयम् । तथा हि, अस्य पूर्वत्र श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति इति भक्तिमात्रं दर्शितम् । उत्तरत्र तस्या लक्षणे पृष्टे तल्लक्षणं वदतानेन भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी इति । नैकात्मतां मे स्पृहयन्ति केचित् इति च मोक्षनिरपेक्षतयैव तस्य मुख्याभिधेयत्वम् उक्तम् । जरयत्य् आशु या कोषम् इति च मायाकोषध्वंसनस्य तु तदानुषङ्गिकगुणत्वम् उक्तम् । अत्र भक्त्या पुमान् इत्यादौ तु तादृश्या अपि तस्या भक्तेर् ज्ञानादिसाहाय्येनैव मोक्षमात्रसाधकत्वम् उक्त्वा गौणाभिधेयत्वम् उक्तम् । तस्माद् अत्रापि तस्याः भक्तेर् आभास एव प्रथमतो दर्शितः । एवं— दृष्ट्वा तम् अवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवाः । दण्डवत् पतिता राजऽ छनैर् उत्थाय तुष्टुवुः ॥ इत्य् अत्रापि वृत्राख्यशत्रुनाशस्वाराज्यप्राप्तितात्पर्यवतां देवानां भक्त्याभासत्वम् उदाहार्यम् ।
tasmāt kevala-tan-mādhurya-tātparyatvenaiva prītitve siddhe tātparyāntarādau sati prīter asamyag-āvirbhāva iti siddham | sa ca dvividhaḥ— tad-ābhāsasyaivodayaḥ īṣad-udgamaś ca | antyaś ca dvividhaḥ— kadācid udbhavat-tac-chavi-mātratvaṁ, tasyā evodayāvasthā ca | tatra yatrānya-tātparyaṁ, tatra tad-ābhāsatvam | yatra prīti-tātparyābhāvas tatra kadācid udbhavat-tac-chavi-mātratvam | yatra tat-tātparyam anyāsaṅgas tu daivāt, tatra tasyā udayāvasthā ca | anyāsaṅgasya gauṇatvam | tac ca dvividham— naṣṭa-prāyatvam ābhāsa-mātratvaṁ ca | tayoḥ pūrvatra tasyāḥ prathamodayāvasthā | uttaratra prakaṭodayāvasthā | tasmāt prathamodaya-paryanta evāsamyag-āvirbhāvaḥ | prakaṭodayasya tu samyaktvam eva | yatra tv anyāsaṅga eva na vidyate, tatra darśita-prabhāva-nāmāna āvirbhāvā jñeyāḥ | tatra prakaṭodayam ārabhyaiva bhakty-ārabdhe'pavarge jīvan-muktāḥ | prāptāyāṁ bhagavat-pārṣadatāyāṁ paramam uktāḥ | nitya-pārṣadās tu nitya-muktā jñeyāḥ | tatrābhāsam āha— evaṁ harau bhagavati pratilabdha-bhāvo bhaktyā dravad-dhṛdaya utpulakaḥ pramodāt | autkaṇṭhya-bāṣpa-kalayā muhur ardyamānas tac cāpi citta-baḍiśaṁ śanakair viyuṅkte || evaṁ pūrvokta-yoga-miśra-bhakty-anuṣṭhānena harau pratilabdha-bhāvo bhavati | tatra liṅgaṁ— bhaktyā ity-ādi | bhaktyā smaraṇādinā api evam api labdha-dhyeya-madhuratvasya bhāvena tādṛśatāpannaṁ tasya cittaṁ śanakair viyuṅkte vimuktam api bhavati | yena yogāṅgatayā bhaktir anuṣṭhitā, tasmāt kaivalyecchā-kaitava-doṣād eveti bhāvaḥ | yathoktaṁ—dharmaḥ projjhita-kaitavo'tra paramaḥ ity atra pra-śabdena mokṣābhisandhir api kaitavam iti | ata eva baḍiśa-śabdena kāṭhinyam arasavittvaṁ dāmbhikatvaṁ svārtha-mātra-sādhanatvaṁ ca vyañjitam | śuddha-bhaktās tu na kadācit tathā taṁ dhyeyaṁ tyajanti | yathoktaṁ rājñā— dhautātmā puruṣaḥ kṛṣṇa-pāda-mūlaṁ na muñcati | mukta-sarva-parikleśaḥ pānthaḥ sva-śaraṇaṁ yathā || iti | śrī-nāradena ca— na vai jano jātu kathañcanāvrajen mukunda-sevy anyavad aṅga saṁsṛtim | smaran mukundāṅghry-upagūhanaṁ punar vihātum icchen na rasa-graho janaḥ || iti | yo rasa-grahaḥ, sa tu na tyajatīty anenānyeṣāṁ lauha-pāṣāṇādi-tulyatvaṁ sūcitam | na tu bhagavān api tato'nyathā kuryāt | yad uktaṁ śrī-brahmaṇā— bhaktyā gṛhīta-caraṇaḥ parayā ca teṣāṁ nāpaiṣi nātha hṛdayāmburuhāt sva-puṁsām || iti | āvirhotreṇa ca— visṛjati hṛdayaṁ na yasya sākṣād dharir avaśābhihito'py aghaugha-nāśaḥ | praṇaya-raśanayā dhṛtāṅghri-padmaḥ sa bhavati bhāgavata-pradhāna uktaḥ || ata eva pūrvatra sva-puṁsām ity atra sveti viśeṣaṇam | tad evam ābhāsodāharaṇe śrī-kapila-devasyaiva vākyaṁ bhaktyā pumān jāta-virāgaḥ ity-ādikam api jñeyam | tathā hi, asya pūrvatra śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati iti bhakti-mātraṁ darśitam | uttaratra tasyā lakṣaṇe pṛṣṭe tal-lakṣaṇaṁ vadatānena bhaktiḥ siddher garīyasī iti | naikātmatāṁ me spṛhayanti kecit iti ca mokṣa-nirapekṣatayaiva tasya mukhyābhidheyatvam uktam | jarayaty āśu yā koṣam iti ca māyā-koṣa-dhvaṁsanasya tu tad-ānuṣaṅgika-guṇatvam uktam | atra bhaktyā pumān ity-ādau tu tādṛśyā api tasyā bhakter jñānādi-sāhāyyenaiva mokṣa-mātra-sādhakatvam uktvā gauṇābhidheyatvam uktam | tasmād atrāpi tasyāḥ bhakter ābhāsa eva prathamato darśitaḥ | evaṁ— dṛṣṭvā tam avanau sarva īkṣaṇāhlāda-viklavāḥ | daṇḍavat patitā rāja' chanair utthāya tuṣṭuvuḥ || ity atrāpi vṛtrākhya-śatru-nāśa-svārājya-prāpti-tātparyavatāṁ devānāṁ bhakty-ābhāsatvam udāhāryam |
Потому, раз установлено, что любовь есть устремлённость к одной лишь его сладости, — при ином устремлении и прочем проявление любви неполно. И оно двояко: восход лишь её подобия и малое прорастание. Последнее тоже двояко: один лишь иногда возникающий её отблеск и состояние самого её восхода. Там, где устремление иное, — это лишь её подобие. Где нет устремлённости к любви — лишь иногда возникающий её отблеск. Где устремлённость к ней есть, а привязанность к иному приходит по судьбе, — там состояние её восхода; привязанность к иному тут второстепенна. И она двояка: почти погибшая и оставшаяся лишь подобием. В первом случае у любви состояние первого восхода, во втором — состояние явного восхода. Потому неполно проявление лишь до первого восхода включительно; у явного же восхода — полнота. А где привязанности к иному вовсе нет, там надо разуметь проявления, зовущиеся «показанное воздействие». И там, начиная именно с явного восхода, при освобождении, начатом преданностью, — освобождённые при жизни; а при обретённом спутничестве Бхагавана названо высшее. Вечные же спутники — вечно освобождённые.\n\nО подобии он говорит: «Так, обретя чувство к Хари, Бхагавану, с сердцем, тающим от преданности, с поднявшимися от ликования волосками, вновь и вновь терзаемый слезинками томления, — он всё же постепенно отцепляет тот крючок сознания». «Так» — то есть исполнением прежде сказанной преданности, смешанной с йогою, обретается чувство к Хари; признак тому — «преданностью» и далее. «Преданностью» — памятованием и прочим. И даже при этом он постепенно отцепляет своё сознание, обретшее таковость от чувства обретённой сладости созерцаемого, — и оно оказывается отпущено. Оттого, что преданность исполнялась им как член йоги, то есть от порока обмана — желания кайвальи; таков смысл. Как сказано: «закон, у которого здесь отброшен обман, высший», — и слогом «пра» здесь показано, что и умысел об освобождении есть обман. Оттого словом «крючок» явлены жёсткость, невкушение расы, лицемерность и то, что это лишь средство собственной цели.\n\nЧистые же преданные никогда так не оставляют того, кого созерцают. Как сказал царь: «Человек с омытою душою не оставляет основания стоп Кришны, как путник, избавившийся от всех тягот, — своего пристанища». И шри Нарада: «Никогда и никак не придёт в круговорот, как другие, человек, служащий Мукунде, о милый: кто помнит объятие стоп Мукунды, тот, вкусив расу, не пожелает оставить её снова».\n\nСловами «кто вкусил расу, тот не оставляет» указано, что прочие подобны железу, камню и тому подобному. Да и Бхагаван с таким не поступил бы иначе. Как сказал шри Брахма: «Чьи стопы схвачены высшею преданностью, ты не уходишь, о Владыка, из сердца-лотоса своих людей». И Авирхотра: «Тот и зовётся первейшим из бхагават, чьё сердце не оставляет сам Хари, уничтожающий множество грехов даже при невольном произнесении, — тот, чьи стопы-лотосы удержаны верёвкою любви». Оттого в прежнем и стоит определение «своих» в «своих людей».\n\nИтак, в пример подобия надо отнести и речение самого шри Капила-девы «преданностью человек, у которого родилось бесстрастие» и далее. А именно: прежде того показана одна лишь преданность — «вера, привязанность, преданность последуют»; далее, когда спросили о её признаке, он, называя его, говорит: «преданность весомее совершенства», и «не единосущности со мною желают некоторые» — этим сказано, что она главный предмет именно по независимости от освобождения; а словами «она скоро переваривает оболочку» сказано, что разрушение оболочки майи есть лишь её побочное достоинство. Здесь же, в «преданностью человек» и далее, сказав, что и такая преданность лишь с помощью знания и прочего оказывается средством одного только освобождения, он назвал её второстепенным предметом. Потому и здесь сначала показано именно подобие преданности. Так же и в «Увидев его на земле, все, потрясённые отрадою взгляда, пали, как палки, и, медленно встав, восхвалили, о царь» надо привести в пример подобие преданности у богов, устремлённых к уничтожению врага по имени Вритра и к обретению самодержавия.
6673f79e2cf1 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Крючок — рыболовный: сознание сперва притягивают сладостью, а потом снимают с неё и уносят. Порок назван прямо и он не в слабости: преданность употребили как средство.\n\nИ противоположный случай описан тем же движением с другого конца: Он сам не уходит из сердца, потому что удержан верёвкою любви.