अथ तत्प्रीतिविशेषमया रसाः प्रकर्तव्याः । तत्र शान्तापरनामा ज्ञानभक्तिमयो रसः । तत्रालम्बनः परब्रह्मत्वेन स्फुरन् ज्ञानभक्तिविषयश् चतुर्भुजादिरूपः श्रीभगवान् । तदाधारा भगवल्लीलागतमहाज्ञानिभक्ताश् च । तत्र भगवान् एवं तदैव भगवान् अरविन्दनाभः इत्यादिभिः श्रीसनकादीनां वैकुण्ठगमने दर्शितः । ज्ञानिभक्ताश् च आत्मारामाश् च मुनयः इत्यादिना वर्णिताः । तेषु च श्रीचतुःसनाद्या एव तादृशाः । श्रीशुकदेवस्य तु लीलारसमाधुर्याकृष्टतया श्रीभागवताभिनिवेशाद् यत्रैव श्रीमद्भागवतं सर्वोत्तमत्वम् अभिप्रैति, तत्रैव गृध्नुना भवेत् । अथोद्दीपनाश् च तस्य गुणक्रियाद्रव्यप्रायाः । तत्र गुणाः—सच्चिदानन्दसान्द्राङ्गत्वं, सदा स्वरूपसम्प्राप्तत्वं, भगवत्त्वं, परमात्मत्वं, विद्याशक्तिप्रधानत्वं, विभुत्वं, हतारिमुक्तिदायकत्वं, शान्तभक्तप्रियत्वं, समत्वं, दान्तत्वं, शान्तत्वं, शुचित्वं, अद्भुतरूपवत्त्वम् इत्यादयः । क्रियाश् च भक्तपालनाद्याः । द्रव्याणि च महोपनिषज्ज्ञानिभक्तपादरजस्तुलसीतदीयस्थानादीनि । अथानुभावाः—तत्तद्गुणादिप्रशंसा परब्रह्मपरमात्मादिनामोच्चारणं ब्रह्मसुखावधीरणापूर्वकभगवदुन्मुखत्वम् इत्यादयः । नासाग्रन्यस्तदृष्टित्वावधूतचेष्टाज्ञानमुद्रादिपूर्वकजृम्भाङ्गमोटनहरिनतिस्तुतिप्रभृतयश् च । सात्त्विकाश् च प्रायः प्राकृता एव । अथ सञ्चारिणः—निर्वेदधृतिहर्षमतिस्मृतिविषादोत्सुकतावेगवितर्काद्याः । अथ स्थायी ज्ञानभक्तिः । सा च— योऽन्तर्हितो हृदि गतोऽपि दुरात्मनां त्वं । सोऽद्यैव नो नयनमूलम् अनन्त राद्धः ॥ इत्यादिभिर् व्यञ्जिता । तन्मयरसव्यञ्जकं च तत्रैव— तस्यारविन्दनयनस्य पदारविन्द किञ्जल्कमिश्रतुलसीमकरन्दवायुः । अन्तर्गतः स्वविवरेण चकार तेषां सङ्क्षोभम् अक्षरजुषाम् अपि चित्ततन्वोः ॥ इत्यादिकम् । अत्रारविन्दनयन आलम्बनः । वायुर् उद्दीपनः । तनुसङ्क्षोभरूप उद्भास्वरविशेषः सात्त्विकविशेषश् चानुभावः । चित्तसङ्क्षोभरूपो हर्षः सञ्चारी । अक्षरजुषाम् अपीति निर्देशविशिष्टेन तन्निर्देशेन लब्धा ज्ञानभक्तिः स्थायी । तत्समूहस्यैकत्रानुभवेन समर्थनात् ज्ञानभक्तिमयो रस इति विवेचनीयम् । अथ भक्तिमयेषु रसेषु आश्रयभक्तिमयो रस उदाह्रीयते । तत्र आलम्बनः पालकत्वेन स्फुरन्न् आश्रयभक्त्याश्रयः श्रीकृष्णः, तदाधारास् तल्लीलागतपरमपाल्याश् च । अत्र श्रीकृष्णोऽन्यत्रत्येषु श्रीमन्नराकारताप्रधानः परमेश्वराकारश् च । श्रीमद्व्रजवासिषु तु परमधुरपरमप्रभावश्रीमन्नराकार एव । अथ ते पाल्या द्विविधाः–साधारणाः प्रपञ्चकार्याधिकृता बहिरङ्गाः, तदीयचरणच्छायैकजीवनाश् चान्तराङ्गाः । तत्र पूर्वेषां ब्रह्मशिवादयस् तु भक्तिविशेषसद्भावात् तदन्तरङ्गा एव । अथोत्तरे त्रिविधाः–साधारणाः, श्रीयदुपुरवासिनः, श्रीमद्व्रजपुरवासिनश् च । तत्र प्रथमे जरासन्धबद्धराजादयो मुनिविशेषादयश् च । उत्तरवर्गद्वयं श्रेणीजनादिकम् । अथोद्दीपनेषु गुणाः । तत्र परमेश्वराकारावलम्बनानां भगवत्त्वम् अवतारावलीबीजत्वम् आत्मारामाकर्षित्वं पूतनादीनाम् अपि तद्वेशानुकरणेन महाभक्तभावदातृत्वं परमात्मत्वम् अनन्तब्रह्माण्डाश्रयैकरोमविवरांशत्वम् इत्यादयो वक्ष्यमाणमिश्राः । श्रीमन्नराकारावलम्बनानां कृपाम्बुधित्वम् आश्रितपालकत्वम् अविचिन्त्यमहाशक्तित्वं परमाराध्यत्वं सर्वज्ञत्वं सुदृढव्रतत्वं समृद्धिमत्त्वं क्षमाशीलत्वं दाक्षिण्यं सत्यं दाक्ष्यं सर्वशुभङ्करत्वं प्रतापित्वं धार्मिकत्वं शास्त्रचक्षुष्ट्वं भक्तसुहृत्त्वं वदान्यत्वम् ओजः कीर्तिः तेजः सहो बलानि प्रेमवश्यत्वादयश् च । अथ जातयः पूर्वेषां तत्तदनुकारितया प्रतीता गोपत्वादयः तत्स्मारकाः श्यामत्वादयश् च । उत्तरेषां तत्तच्छ्रेष्ठत्वेनैव प्रतीतास् ते उभये । अथ क्रियाः । पूर्वेषां सृष्टिस्थित्यादिकृतो विश्वरूपदर्शनाद्याः वक्ष्यमानमिश्राः । उत्तरेषां परपक्षनिबर्हणस्वपक्षपालनसानुग्रहावलोकनाद्याः । अथ द्रव्याणि । तदीयास्त्रवादित्रभूषणस्थानपदाङ्कभक्तादीनि । तानि च पूर्वेषाम् अलौकिकतयैव स्पष्टानि । उत्तरेषां चैतान्येवालौकिकत्वेऽपि लौकिकायमानतयैव दर्शितप्रभावानि । अथ कालाश् चोभयत्र तज्जन्मतद्विजयादिसम्बन्धित इति । अथानुभावाः । तत्सम्बन्धेनैव वसतिस् तत्प्रभावादिमयगुणनामकीर्तनम् इत्यादयः । तथा पूर्वोक्ता अपि । अथ सञ्चारिणः । तत्र योगे हर्षगर्वधृतयः । अयोगे क्लमव्याधी । उभयत्र निर्वेदशङ्काविषाददैन्यचिन्तास्मृतिव्रीडामत्यादयो मृतिश् च । सा योगेऽपि यथा श्रीभीष्मान्तिमचरिते—विशुद्धया धारणया इति । एवं तत्र युधि तुरगरजः इत्यादौ, मम निशितशरैर् विभिद्यमानत्वची इत्य् अनेनैव स्वापराधद्योतकवाक्ये दैन्यम् उदाहार्यम् । शितविशिखहतः इत्यादिकेऽपि ।
atha tat-prīti-viśeṣa-mayā rasāḥ prakartavyāḥ | tatra śāntāpara-nāmā jñāna-bhakti-mayo rasaḥ | tatrālambanaḥ para-brahmatvena sphuran jñāna-bhakti-viṣayaś caturbhujādi-rūpaḥ śrī-bhagavān | tad-ādhārā bhagaval-līlā-gata-mahā-jñāni-bhaktāś ca | tatra bhagavān evaṁ tadaiva bhagavān aravinda-nābhaḥ ity-ādibhiḥ śrī-sanakādīnāṁ vaikuṇṭha-gamane darśitaḥ | jñāni-bhaktāś ca ātmārāmāś ca munayaḥ ity-ādinā varṇitāḥ | teṣu ca śrī-catuḥsanādyā eva tādṛśāḥ | śrī-śukadevasya tu līlā-rasa-mādhuryākṛṣṭatayā śrī-bhāgavatābhiniveśād yatraiva śrīmad-bhāgavataṁ sarvottamatvam abhipraiti, tatraiva gṛdhnunā bhavet | athoddīpanāś ca tasya guṇa-kriyā-dravya-prāyāḥ | tatra guṇāḥ—sac-cid-ānanda-sāndrāṅgatvaṁ, sadā svarūpa-samprāptatvaṁ, bhagavattvaṁ, paramātmatvaṁ, vidyā-śakti-pradhānatvaṁ, vibhutvaṁ, hatāri-mukti-dāyakatvaṁ, śānta-bhakta-priyatvaṁ, samatvaṁ, dāntatvaṁ, śāntatvaṁ, śucitvaṁ, adbhuta-rūpavattvam ity-ādayaḥ | kriyāś ca bhakta-pālanādyāḥ | dravyāṇi ca mahopaniṣaj-jñāni-bhakta-pāda-rajas-tulasī-tadīya-sthānādīni | athānubhāvāḥ—tat-tad-guṇādi-praśaṁsā para-brahma-paramātmādi-nāmoccāraṇaṁ brahma-sukhāvadhīraṇā-pūrvaka-bhagavad-unmukhatvam ity-ādayaḥ | nāsāgra-nyasta-dṛṣṭitvāvadhūta-ceṣṭā-jñāna-mudrādi-pūrvaka-jṛmbhāṅga-moṭana-hari-nati-stuti-prabhṛtayaś ca | sāttvikāś ca prāyaḥ prākṛtā eva | atha sañcāriṇaḥ—nirveda-dhṛti-harṣa-mati-smṛti-viṣādotsukatāvega-vitarkādyāḥ | atha sthāyī jñāna-bhaktiḥ | sā ca— yo'ntarhito hṛdi gato'pi durātmanāṁ tvaṁ | so'dyaiva no nayana-mūlam ananta rāddhaḥ || ity-ādibhir vyañjitā | tan-maya-rasa-vyañjakaṁ ca tatraiva— tasyāravinda-nayanasya padāravinda- kiñjalka-miśra-tulasī-makaranda-vāyuḥ | antar-gataḥ sva-vivareṇa cakāra teṣāṁ saṅkṣobham akṣara-juṣām api citta-tanvoḥ || ity-ādikam | atrāravinda-nayana ālambanaḥ | vāyur uddīpanaḥ | tanu-saṅkṣobha-rūpa udbhāsvara-viśeṣaḥ sāttvika-viśeṣaś cānubhāvaḥ | citta-saṅkṣobha-rūpo harṣaḥ sañcārī | akṣara-juṣām apīti nirdeśa-viśiṣṭena tan-nirdeśena labdhā jñāna-bhaktiḥ sthāyī | tat-samūhasyaikatrānubhavena samarthanāt jñāna-bhakti-mayo rasa iti vivecanīyam | atha bhakti-mayeṣu raseṣu āśraya-bhakti-mayo rasa udāhrīyate | tatra ālambanaḥ pālakatvena sphurann āśraya-bhakty-āśrayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ, tad-ādhārās tal-līlā-gata-parama-pālyāś ca | atra śrī-kṛṣṇo'nyatratyeṣu śrīman-narākāratā-pradhānaḥ parameśvarākāraś ca | śrīmad-vraja-vāsiṣu tu para-madhura-parama-prabhāva-śrīman-narākāra eva | atha te pālyā dvividhāḥ–sādhāraṇāḥ prapañca-kāryādhikṛtā bahiraṅgāḥ, tadīya-caraṇa-cchāyaika-jīvanāś cāntarāṅgāḥ | tatra pūrveṣāṁ brahma-śivādayas tu bhakti-viśeṣa-sad-bhāvāt tad-antaraṅgā eva | athottare trividhāḥ–sādhāraṇāḥ, śrī-yadu-pura-vāsinaḥ, śrīmad-vraja-pura-vāsinaś ca | tatra prathame jarāsandha-baddha-rājādayo muni-viśeṣādayaś ca | uttara-varga-dvayaṁ śreṇī-janādikam | athoddīpaneṣu guṇāḥ | tatra parameśvarākārāvalambanānāṁ bhagavattvam avatārāvalī-bījatvam ātmārāmākarṣitvaṁ pūtanādīnām api tad-veśānukaraṇena mahā-bhakta-bhāva-dātṛtvaṁ paramātmatvam ananta-brahmāṇḍāśrayaika-roma-vivarāṁśatvam ity-ādayo vakṣyamāṇa-miśrāḥ | śrīman-narākārāvalambanānāṁ kṛpāmbudhitvam āśrita-pālakatvam avicintya-mahā-śaktitvaṁ paramārādhyatvaṁ sarvajñatvaṁ sudṛḍha-vratatvaṁ samṛddhimattvaṁ kṣamā-śīlatvaṁ dākṣiṇyaṁ satyaṁ dākṣyaṁ sarva-śubhaṅkaratvaṁ pratāpitvaṁ dhārmikatvaṁ śāstra-cakṣuṣṭvaṁ bhakta-suhṛttvaṁ vadānyatvam ojaḥ kīrtiḥ tejaḥ saho balāni prema-vaśyatvādayaś ca | atha jātayaḥ pūrveṣāṁ tat-tad-anukāritayā pratītā gopatvādayaḥ tat-smārakāḥ śyāmatvādayaś ca | uttareṣāṁ tat-tac-chreṣṭhatvenaiva pratītās te ubhaye | atha kriyāḥ | pūrveṣāṁ sṛṣṭi-sthity-ādikṛto viśvarūpa-darśanādyāḥ vakṣyamāna-miśrāḥ | uttareṣāṁ para-pakṣa-nibarhaṇa-sva-pakṣa-pālana-sānugrahāvalokanādyāḥ | atha dravyāṇi | tadīyāstra-vāditra-bhūṣaṇa-sthāna-padāṅka-bhaktādīni | tāni ca pūrveṣām alaukikatayaiva spaṣṭāni | uttareṣāṁ caitānyevālaukikatve'pi laukikāyamānatayaiva darśita-prabhāvāni | atha kālāś cobhayatra taj-janma-tad-vijayādi-sambandhita iti | athānubhāvāḥ | tat-sambandhenaiva vasatis tat-prabhāvādi-maya-guṇa-nāma-kīrtanam ity-ādayaḥ | tathā pūrvoktā api | atha sañcāriṇaḥ | tatra yoge harṣa-garva-dhṛtayaḥ | ayoge klama-vyādhī | ubhayatra nirveda-śaṅkā-viṣāda-dainya-cintā-smṛti-vrīḍā-maty-ādayo mṛtiś ca | sā yoge'pi yathā śrī-bhīṣmāntima-carite—viśuddhayā dhāraṇayā iti | evaṁ tatra yudhi turaga-rajaḥ ity-ādau, mama niśita-śarair vibhidyamāna-tvacī ity anenaiva svāparādha-dyotaka-vākye dainyam udāhāryam | śita-viśikha-hataḥ ity-ādike'pi |
Далее да излагаются расы, полные особых видов той любви. Первая — полная знания и преданности, иначе зовущаяся шантою. Опора здесь — шри Бхагаван, являющийся как высший Брахман, предмет преданности, полной знания, в четырёхруком и подобном облике; вместилища — великие знающие преданные, входящие в игры Бхагавана. Бхагаван показан так — «тогда же Бхагаван, лотосопупый» и далее, при приходе шри Санаки и прочих на Вайкунтху; знающие преданные описаны в «и в себе радующиеся мудрецы» и далее. Из них таковы именно четверо Сан и прочие; а шри Шукадева, привлечённый сладостью расы игр и поглощённый шри Бхагаватою, бывает жаден лишь там, где ей приписывается высота над всем.\n\nВозжигающие у него — большею частью качества, деяния и вещи. Качества: тело, сгущённое из бытия, сознания и блаженства; вечное пребывание в собственном облике; бхагаватность; параматманность; главенство силы знания; всемогущество; дарование освобождения убитым врагам; дорогость преданному шанты; равность; обузданность; умиротворённость; чистота; дивный облик и прочее. Деяния — охранение преданного и прочее. Вещи — великие упанишады, пыль со стоп знающего преданного, туласи, его места и прочее. Анубхавы: восхваление тех качеств и прочего, произнесение имён «высший Брахман», «Параматма» и прочих, обращённость к Бхагавану, предваряемая пренебрежением к счастью Брахмана, и прочее; а также взгляд, устремлённый на кончик носа, отрешённые движения, знак знания и прочее, за ними зевота, потягивание тела, поклоны Хари, славословия и прочее. Саттвики большею частью обычные. Санчари — отрешённость, стойкость, радость, решение, памятование, уныние, нетерпение, возбуждение, догадка и прочее.\n\nСтхайи — преданность, полная знания. Она выражена в «Ты, сокрытый, хоть и вошедший в сердце злодушных, — ныне же достигнут нами через корень очей, о Бесконечный» и далее. А выразитель расы, ею полной, там же: «Ветер, несущий мёд туласи, смешанный с тычинками лотосных стоп его, лотосоокого, войдя внутрь своим отверстием, произвёл смятение ума и тела даже у преданных непреходящему» и далее. Здесь лотосоокий — опора; ветер — возжигающая; смятение тела в облике особой удбхасвары и особой саттвики — анубхава; радость в облике смятения ума — санчари; а преданность, полная знания, обретённая из особого указания «даже у преданных непреходящему», — стхайи. И поскольку совокупность их подтверждается переживанием в одном, да различается здесь раса, полная знания и преданности.\n\nДалее среди рас, полных преданности, приводится раса, полная преданности прибежищу. Опора здесь — шри Кришна, являющийся охранителем, прибежище такой преданности; вместилища — те, кого он более всего охраняет в своих играх. У живущих вне Враджа шри Кришна главенствует прекрасным человеческим обликом и обликом высшего владыки; у жителей шримад Враджа — лишь прекрасным человеческим обликом, высше сладостным и высшей мощи. Охраняемые двояки: обычные, приставленные к делам развёрнутого мира, — внешние; и живущие одной лишь тенью его стоп — внутренние. Из первых Брахма, Шива и прочие, поскольку у них есть особая преданность, — именно внутренние. Последние трояки: обычные, жители града Яду и жители града шримад Враджа. Первые — цари, связанные Джарасандхою, особые мудрецы и прочие; а два последних разряда — люди по чинам и прочее.\n\nСреди возжигающих — качества. У тех, чья опора — облик высшего владыки: бхагаватность, семенность череды нисхождений, привлечение радующихся в себе, дарование чувства великого преданного даже Путане и прочим за подражание его наряду, параматманность, бытие частью поры одного волоска, что вмещает бесконечные мироздания, и прочее — в смеси с тем, что будет изложено. У тех, чья опора — прекрасный человеческий облик: океан милости, охранение принявшего прибежище, немыслимая великая сила, высшая почитаемость, всеведение, прекрепкий обет, изобилие, нрав прощения, обходительность, правдивость, сноровка, творение всякого блага, величие, праведность, око писания, дружество к преданному, щедрость, живость, слава, жар, выдержка, силы, покорность преме и прочее.\n\nРоды: у первых — воспринимаемые как подражание тому или иному пастушество и прочее и напоминающие о том темнота и прочее; у последних — те же оба, но воспринимаемые как само превосходство. Деяния: у первых — свершение творения, поддержания и прочего, показание вселенского облика и прочее, в смеси с изложимым; у последних — истребление вражеской стороны, охранение своей, милостивые взгляды и прочее. Вещи: его оружие, музыкальные орудия, украшения, места, следы стоп, преданные и прочее; у первых они явны самою немирскостью, у последних же они, будучи немирскими, являют мощь именно тем, что кажутся мирскими. Времена в обоих случаях связаны с его рождением, победою и прочим.\n\nАнубхавы: обитание единственно по связи с ним, воспевание качеств и имён, полных его мощи и прочего, и прочее; а также названные прежде. Санчари: при соединении — радость, гордость, стойкость; при разъединении — изнеможение и недуг; в обоих — отрешённость, сомнение, уныние, униженность, дума, памятование, стыд, решение и прочее, а также смерть. Она бывает и при соединении, как в последнем деянии шри Бхишмы: «чистейшим сосредоточением». Так же там — «в битве пыль от коней» и далее; а униженность да приводится из речения, указующего на собственную вину: «кожа, рассекаемая моими острыми стрелами»; и «острыми стрелами сражённый» и далее.
a6e1fdf888b8 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Это оглавление всего дальнейшего разбора: та же сетка — опора, возжигающие, анубхавы, санчари, стхайи — прикладывается к каждой расе по очереди, и разница между ними становится видна на одной и той же разметке.\n\nОдна подробность здесь стоит остальных: у жителей Враджа те же вещи являют мощь именно тем, что выглядят обыкновенными. Немирское узнаётся не по необычности.