Ṣaṭ-sandarbha
Sandarbha Six — Prīti: Love as the Goal6.13Jīva Gosvāmī
981 / 1405
Linux
Turn pages
Ṣaṭ-sandarbha · 6.13
॥
Devanāgarī

तद् एतत् ताण्डिनां श्रुताव् अप्य् उक्तं—अश्व इव रोमाणि विधूय धूत्वा शरीरम् अकृतं कृताम्ता ब्रह्मलोकम् अभिसम्भवानि इति । क्वचित् प्राकृत्य् अपि मूर्तिर् अचिन्त्यया भगवच्छक्त्या तादृशत्वम् आपद्यते । यथोक्तं श्रीध्रुवम् उद्दिश्य बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम्" इति, तद् एवं रूपं हिरण्मयं बिभ्रद् इति टीका च । तथा सार्ष्टिश् च दर्शिता भक्तिसन्दर्भे, मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा इत्यादौ, मयात्मभूयाय च कल्पते वै इत्य् अनेन । श्रुतिश् चात्र, स तत्र पर्येति जक्षन् क्रीडन् रममाणः इत्यादिका, आप्नोति स्वाराज्यं, सर्वेऽस्मै देवा बलिम् आहरन्ति, तस्य सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति इत्यादिका, सर्वेश्वरः इत्यादिका च । किन्तु, जगद्व्यापारवर्जम् इत्यादिन्यायेन सृष्टिस्थित्यादिसामर्थ्यं तस्य न भवति, कुतो वैकुण्ठैश्वर्यादिकम्? उक्तं च, अदृष्ट्वान्यतमं लोके इत्यादि । ततो भाक्तम् एव समानैश्वर्यम् । अत एवाणिमादिप्राप्तिर् अप्य् अंशेनैव ज्ञेया । श्रीभगवत्प्रसादलब्धसम्पत्तेश् चाविनश्वरत्वम् आह द्वयेनैव— ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपःसमाधि विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । तान् एव ते मदनुसेवनयावरुद्धान् दृष्टिं प्रपश्य वितराम्य् अभयान् अशोकान् ॥ अन्ये पुनर् भगवतो भ्रुव उद्विजृम्भ विभ्रंशितार्थरचनाः किम् उरुक्रमस्य । सिद्धासि भुङ्क्ष्व विभवान् निजधर्मदोहान् दिव्यान् नरैर् दुरधिगान् नृपविक्रियाभिः ॥ तपश् च समाधिश् च विद्या च उपासना तासु य आत्मयोगश् चित्तैकाग्र्यम् । अन्ये पुनर् भोगाः किम् उरुक्रमसम्बन्धिनः? अपि तु नेत्य् अर्थः । अत एव भगवतो भ्रुव इत्यादि ॥

Transliteration (IAST)

tad etat tāṇḍināṁ śrutāv apy uktaṁ—aśva iva romāṇi vidhūya dhūtvā śarīram akṛtaṁ kṛtāmtā brahma-lokam abhisambhavāni iti | kvacit prākṛty api mūrtir acintyayā bhagavac-chaktyā tādṛśatvam āpadyate | yathoktaṁ śrī-dhruvam uddiśya bibhrad-rūpaṁ hiraṇmayam" iti, tad evaṁ rūpaṁ hiraṇmayaṁ bibhrad iti ṭīkā ca | tathā sārṣṭiś ca darśitā bhakti-sandarbhe, martyo yadā tyakta-samasta-karmā ity-ādau, mayātma-bhūyāya ca kalpate vai ity anena | śrutiś cātra, sa tatra paryeti jakṣan krīḍan ramamāṇaḥ ity-ādikā, āpnoti svārājyaṁ, sarve'smai devā balim āharanti, tasya sarveṣu lokeṣu kāma-cāro bhavati ity-ādikā, sarveśvaraḥ ity-ādikā ca | kintu, jagad-vyāpāra-varjam ity-ādi-nyāyena sṛṣṭi-sthity-ādi-sāmarthyaṁ tasya na bhavati, kuto vaikuṇṭhaiśvaryādikam? uktaṁ ca, adṛṣṭvānyatamaṁ loke ity-ādi | tato bhāktam eva samānaiśvaryam | ata evāṇimādi-prāptir apy aṁśenaiva jñeyā | śrī-bhagavat-prasāda-labdha-sampatteś cāvinaśvaratvam āha dvayenaiva— ye me sva-dharma-niratasya tapaḥ-samādhi- vidyātma-yoga-vijitā bhagavat-prasādāḥ | tān eva te mad-anusevanayāvaruddhān dṛṣṭiṁ prapaśya vitarāmy abhayān aśokān || anye punar bhagavato bhruva udvijṛmbha- vibhraṁśitārtha-racanāḥ kim urukramasya | siddhāsi bhuṅkṣva vibhavān nija-dharma-dohān divyān narair duradhigān nṛpa-vikriyābhiḥ || tapaś ca samādhiś ca vidyā ca upāsanā tāsu ya ātma-yogaś cittaikāgryam | anye punar bhogāḥ kim urukrama-sambandhinaḥ? api tu nety arthaḥ | ata eva bhagavato bhruva ity-ādi ||

Word-by-word
SanskritIASTMeaning
तद्tadТо
एतत्etatэто
ताण्डिनांtāṇḍināṁтандинов
श्रुताव्śrutāvв шрути
अप्य्apyтакже
उक्तंuktaṁсказано:
अश्वaśva«конь
इवivaкак
रोमाणिromāṇiволосы
विधूयvidhūyaотряхнув,
धूत्वाdhūtvāстряхнув
शरीरम्śarīramтело,
अकृतंakṛtaṁнесотворённый,
कृताम्ताkṛtāmtāсодеянное исчерпавший,
ब्रह्मbrahmaБрахмана
लोकम्lokamмира
अभिसम्भवानिabhisambhavāniда достигну»
इतिitiтак.
क्वचित्kvacitГде-то
प्राकृत्य्prākṛtyприродный
अपिapiдаже
मूर्तिर्mūrtirобраз
अचिन्त्ययाacintyayāнепостижимою
भगवच्bhagavacБхагавана
छक्त्याchaktyāсилою
तादृशत्वम्tādṛśatvamтаковости
आपद्यतेāpadyateдостигает.
यथोक्तंyathoktaṁКак сказано,
श्रीśrīшри
ध्रुवम्dhruvamДхруву
उद्दिश्यuddiśyaимея в виду:
बिभ्रद्bibhrad«несущий
रूपंrūpaṁоблик
हिरण्मयम्hiraṇmayamзолотой»
इतिitiтак, —
तद्tadто
एवंevaṁтак:
रूपंrūpaṁоблик
हिरण्मयंhiraṇmayaṁзолотой
बिभ्रद्bibhradнесущий —
इतिitiтак
टीकाṭīkāтика
चcaже.
तथाtathāТак же
सार्ष्टिश्sārṣṭiśсаршти
चcaи
दर्शिताdarśitāпоказана
भक्तिbhaktiв Бхакти-
सन्दर्भेsandarbheсандарбхе:
मर्त्योmartyo«смертный
यदाyadāкогда,
त्यक्तtyaktaоставивший
समस्तsamastaвсе
कर्माkarmāдеяния»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее, —
मयात्मmayātma«мною собою
भूयायbhūyāyaради становления
चcaже
कल्पतेkalpateстановится годен
वैvaiведь»
इत्य्ityтак
अनेनanenaэтим.
श्रुतिश्śrutiśШрути
चात्रcātraже здесь:
सsa«он
तत्रtatraтам
पर्येतिparyetiобходит,
जक्षन्jakṣanвкушая,
क्रीडन्krīḍanиграя,
रममाणःramamāṇaḥуслаждаясь»
इत्य्ityтак
आदिकाādikāи прочее;
आप्नोतिāpnoti«обретает
स्वाराज्यंsvārājyaṁсамодержавие»,
सर्वेऽस्मैsarve'smai«все ему
देवाdevāбоги
बलिम्balimдань
आहरन्तिāharantiприносят»,
तस्यtasya«у него
सर्वेषुsarveṣuво всех
लोकेषुlokeṣuмирах
कामkāmaпо желанию
चारोcāroхождение
भवतिbhavatiбывает»
इत्य्ityтак
आदिकाādikāи прочее,
सर्वेश्वरःsarveśvaraḥ«всего владыка»
इत्य्ityтак
आदिकाādikāи прочее
चcaже.
किन्तुkintuНо,
जगद्jagadмира
व्यापारvyāpāraдеятельности
वर्जम्varjamисключая»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее —
न्यायेनnyāyenaправилом,
सृष्टिsṛṣṭiтворения,
स्थित्य्sthityподдержания
आदिādiи прочего
सामर्थ्यंsāmarthyaṁспособность
तस्यtasyaу него
नnaне
भवतिbhavatiбывает;
कुतोkutoоткуда
वैकुण्ठैश्वर्यादिकम्vaikuṇṭhaiśvaryādikamВайкунтхи владычество и прочее?
उक्तंuktaṁСказано
चcaже:
अदृष्ट्वान्यतमंadṛṣṭvānyatamaṁ«не увидев ни одного
लोकेlokeв мире»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
ततोtatoОттого
भाक्तम्bhāktamпереносное
एवevaименно
समानैश्वर्यम्samānaiśvaryamравное владычество.
अतataОттого
एवाणिमादिevāṇimādiже анимы и прочих
प्राप्तिर्prāptirобретение
अप्य्apyтакже
अंशेनैवaṁśenaivaчастью же
ज्ञेयाjñeyāда будет познано.
श्रीśrīШри
भगवत्bhagavatБхагавана
प्रसादprasādaмилостью
लब्धlabdhaобретённой
सम्पत्तेश्sampatteśполноты
चाविनश्वरत्वम्cāvinaśvaratvamже негибнущесть
आहāhaговорит
द्वयेनैवdvayenaivaдвоицею же:
येye«которые
मेmeу меня,
स्वsvaсвоему
धर्मdharmaзакону
निरतस्यniratasyaпреданного,
तपःtapaḥподвижничеством,
समाधिsamādhiсамадхи,
विद्यात्मvidyātmaзнанием, себя
योगyogaсопряжением
विजिताvijitāзавоёваны, —
भगवत्bhagavatБхагавана
प्रसादाःprasādāḥмилости, —
तान्tānте
एवevaсамые
तेteтебе,
मद्madмне
अनुसेवनयावरुद्धान्anusevanayāvaruddhānслужением удержанные,
दृष्टिंdṛṣṭiṁвзгляд
प्रपश्यprapaśyaузри —
वितराम्य्vitarāmyдарую
अभयान्abhayānбесстрашные,
अशोकान्aśokānбеспечальные.
अन्येanyeИные
पुनर्punarже
भगवतोbhagavatoБхагавана
भ्रुवbhruvaброви
उद्विजृम्भudvijṛmbhaвздёргиванием
विभ्रंशितार्थvibhraṁśitārthaрушимое устроение
रचनाःracanāḥимеющие —
किम्kimчто
उरुक्रमस्यurukramasyaУрукрамы?
सिद्धासिsiddhāsiТы достиг,
भुङ्क्ष्वbhuṅkṣvaвкушай
विभवान्vibhavānбогатства,
निजnijaсвоего
धर्मdharmaзакона
दोहान्dohānудой,
दिव्यान्divyānнебесные,
नरैर्narairлюдьми
दुरधिगान्duradhigānтруднодостижимые,
नृपnṛpaцарскими
विक्रियाभिःvikriyābhiḥдеяниями».
तपश्tapaśПодвижничество
चcaи
समाधिश्samādhiśсамадхи
चcaи
विद्याvidyāзнание
चcaже —
उपासनाupāsanāпочитание;
तासुtāsuв них
यyaкакое
आत्मātmaсебя
योगश्yogaśсопряжение —
चित्तैकाग्र्यम्cittaikāgryamсознания однонаправленность.
अन्येanye«Иные
पुनर्punarже
भोगाःbhogāḥнаслаждения» —
किम्kimразве
उरुक्रमurukramaс Урукрамою
सम्बन्धिनःsambandhinaḥсвязаны?
अपिapiОднако
तुtuже
नेत्य्netyнет — таков
अर्थःarthaḥсмысл.
अतataОттого
एवevaже
भगवतोbhagavato«Бхагавана
भ्रुवbhruvaброви»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
Translation

То же сказано и в шрути тандинов: «Как конь отряхивает волосы, стряхнув тело, несотворённый, исчерпавший содеянное, да достигну я мира Брахмана». Где-то и природный образ непостижимою силою Бхагавана становится таковым. Как сказано о шри Дхруве: «несущий золотой облик»; и тика: то есть несущий облик золотой.\n\nТак же и саршти показана в Бхакти-сандарбхе — в «когда смертный, оставивший все деяния» и далее, словами «и становится годен стать мною». И шрути здесь: «он там обходит, вкушая, играя, услаждаясь» и прочее; «обретает самодержавие», «все боги приносят ему дань», «во всех мирах у него хождение по желанию» и прочее; «владыка всего» и прочее. Но по правилу «исключая деятельность мира» и далее способности творить, поддерживать и прочего у него не бывает — откуда же владычество Вайкунтхи и прочее? И сказано: «не увидев в мире ни одного» и далее. Потому равное владычество — лишь в переносном смысле; оттого и обретение анимы и прочих надо понимать лишь отчасти.\n\nА что полнота, обретённая милостью шри Бхагавана, негибнуща, он говорит двумя стихами: «Те самые милости Бхагавана, которые были завоёваны мною, преданным своему закону, — подвижничеством, самадхи, знанием, сопряжением себя, — их же, удержанных твоим служением мне, узри взглядом: дарую их тебе, бесстрашные и беспечальные. А иные, чьё устроение рушится вздёргиванием брови Бхагавана, — что они для Урукрамы? Ты достиг; вкушай же богатства, удой собственного закона, небесные, труднодостижимые для людей царскими деяниями». Подвижничество, самадхи и знание — это почитание; а сопряжение себя в них — однонаправленность сознания. «А иные наслаждения» — разве они связаны с Урукрамою? Нет; таков смысл. Оттого и «брови Бхагавана» и далее.

Version

94d511f1189c · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC

Available inRU

Page between verses with