अथ मय्य् अपि जातो भावः क्लेशायैव भवतीत्य् आशङ्क्यापि मा पराङ्मुखीभवतेत्य् आह—श्रवणाद् इति । यथा श्रवणादिना मद्भावो मदप्राप्त्या दुःखमयस् तथा सन्निकर्षेण मत्प्राप्त्या न भवति । ततस् तस्माद् गृहान् गृहसदृशान् कुञ्जान् प्रति यात प्रविशत । पर्युदासोऽत्र नञ् इति । तद् एवं श्रीकृष्णवाक्यस्य प्रार्थनारूपोऽर्थो व्याख्यातः । अर्थान्तरं तु प्रसिद्धम् । तत्र पुत्रा इति सपरिहासदोषोद्गारेणापि प्रत्याख्यानम् । अथ तादृशकृष्णवाक्यश्रवणानन्तरं तासाम् अवस्थावर्णनम्—इति विप्रियम् आकर्ण्य इत्यादिभिस् त्रिभिः । अर्थद्वितयस्यैव तर्केण तदभिप्रायनिश्चयाभावाद् उत्कण्ठास्वाभाव्येन प्रत्याख्यानस्यैव सुष्ठु स्फुरितत्वात् तद्वाक्यस्य विप्रियत्वं तासां विषादादिकं च । तत्रोभयत्रापि चिन्ताया युक्तत्वात् मुखनमनादिचेष्टास्व् अपि न रसभङ्गः । पदा भूलेखनं चात्र नायिकया स्वयम् अभियोगेऽप्य् उक्तम् अस्ति । अथ तासाम् अपि तदनुरूपं वाक्यं मैवं इत्यादि । मेति तत्प्रार्थनानिराकरणे सर्वविषयान् पतिपुत्रादीन् सन्त्यज्य यास् तव पादमूलं भक्तास् ता एव दुरवग्रहं निरर्गलं यथा स्यात् तथा भजस्व । पादमूलम् इति तासु निजोत्कर्षख्यापनम् । अस्मान् पुनर् अतथाभूतान् आ सम्यग् दर्शनप्रसङ्गादिष्व् अपि त्यज । तत्रान्यासां भजने स्वेषां त्यागे च सदाचारं दृष्टान्तयति देव इति । स हि त्यक्तविषयकर्मादितया स्वं भजतो मुमुक्षून् एव भजति नान्यान् इति । अथ शास्त्रार्थद्वारा तदुपदेशं निराकुर्वन्ति—यत् पत्यपत्य इति । स्वधर्मः सुष्ठु अधर्मः । धर्मविदेति सोपहासम् । उक्तं छलेन प्रतिपादितम् । भर्तुः शुश्रूषणम् इत्यादाव् अन्यथायोजनाभिप्रायात् । एतद् अधर्मनिराकरणोपदेशवाक्यम् । तत्पदे उपदेष्टरि ईशे स्वतन्त्राचारे त्वय्य् एवास्तु त्वम् एवाधर्मान् निवर्तस्व इत्य् अर्थः । ततो युष्माकं किम् इत्य् अत आहुः प्रेष्ठ इति । बन्धुर् आत्मा सुन्दरस्वभावो भवान् प्राणिमात्राणां किल प्रेष्ठः । ततस् तेनैव सर्वे वयं मङ्गलिनः स्यामेत्य् अर्थः । अथवा मदभिस्नेहाद् इत्यादिकं निराकुर्वन्ति—कुर्वन्ति हि इति । आर्तिं द्यन्ति छिन्दन्ति इति तादृशैः पत्यादिभिर् हेतुभूतैः स्वे आत्मनि देहादौ नित्यप्रिये सति याः कुशला भवन्ति, ताः किं त्वयि रतिं कान्तभावं कुर्वन्ति? अपि तु नैवेत्य् अर्थः । तत् तस्मात् नोऽस्मभ्यं प्रसीद, इमं दुराग्रहं त्यजेत्य् अर्थः । तत्र वरदेश्वरेति सोपलम्भं सम्बोधनम् । एष एव वरोऽस्मभ्यं दीयताम् इति बोधकम् । तद् एव व्यञ्जयन्ति—त्वयि चिराद् धृता अवस्थिता या आशा तृष्णा तां व्याप्य वयं मा स्म मा भवाम । तस्यां त्वन्मनःस्थितायां तृष्णायां वयम् उदासीना एव भवाम इत्य् अर्थः । ततस् तां छिन्द्या इति । अरविन्दनेत्रेति । एतादृशेऽपि नेत्रे कौटिल्यं न युक्तम् इति भावः । मा स्मेत्य् अस्तेर् मायोगे लङि रूपम् । आशायाः कर्मत्वं च गोदोहम् अस्तीतिवत् ।
atha mayy api jāto bhāvaḥ kleśāyaiva bhavatīty āśaṅkyāpi mā parāṅmukhībhavatety āha—śravaṇād iti | yathā śravaṇādinā mad-bhāvo mad-aprāptyā duḥkha-mayas tathā sannikarṣeṇa mat-prāptyā na bhavati | tatas tasmād gṛhān gṛha-sadṛśān kuñjān prati yāta praviśata | paryudāso'tra nañ iti | tad evaṁ śrī-kṛṣṇa-vākyasya prārthanā-rūpo'rtho vyākhyātaḥ | arthāntaraṁ tu prasiddham | tatra putrā iti sa-parihāsa-doṣodgāreṇāpi pratyākhyānam | atha tādṛśa-kṛṣṇa-vākya-śravaṇānantaraṁ tāsām avasthā-varṇanam—iti vipriyam ākarṇya ity-ādibhis tribhiḥ | artha-dvitayasyaiva tarkeṇa tad-abhiprāya-niścayābhāvād utkaṇṭhā-svābhāvyena pratyākhyānasyaiva suṣṭhu sphuritatvāt tad-vākyasya vipriyatvaṁ tāsāṁ viṣādādikaṁ ca | tatrobhayatrāpi cintāyā yuktatvāt mukha-namanādi-ceṣṭāsv api na rasa-bhaṅgaḥ | padā bhū-lekhanaṁ cātra nāyikayā svayam abhiyoge'py uktam asti | atha tāsām api tad-anurūpaṁ vākyaṁ maivaṁ ity-ādi | meti tat-prārthanā-nirākaraṇe sarva-viṣayān pati-putrādīn santyajya yās tava pāda-mūlaṁ bhaktās tā eva duravagrahaṁ nirargalaṁ yathā syāt tathā bhajasva | pāda-mūlam iti tāsu nijotkarṣa-khyāpanam | asmān punar atathābhūtān ā samyag darśana-prasaṅgādiṣv api tyaja | tatrānyāsāṁ bhajane sveṣāṁ tyāge ca sad-ācāraṁ dṛṣṭāntayati deva iti | sa hi tyakta-viṣaya-karmāditayā svaṁ bhajato mumukṣūn eva bhajati nānyān iti | atha śāstrārtha-dvārā tad-upadeśaṁ nirākurvanti—yat paty-apatya iti | svadharmaḥ suṣṭhu adharmaḥ | dharma-videti sopahāsam | uktaṁ chalena pratipāditam | bhartuḥ śuśrūṣaṇam ity-ādāv anyathā-yojanābhiprāyāt | etad adharma-nirākaraṇopadeśa-vākyam | tat-pade upadeṣṭari īśe svatantrācāre tvayy evāstu tvam evādharmān nivartasva ity arthaḥ | tato yuṣmākaṁ kim ity ata āhuḥ preṣṭha iti | bandhur ātmā sundara-svabhāvo bhavān prāṇi-mātrāṇāṁ kila preṣṭhaḥ | tatas tenaiva sarve vayaṁ maṅgalinaḥ syāmety arthaḥ | athavā mad-abhisnehād ity-ādikaṁ nirākurvanti—kurvanti hi iti | ārtiṁ dyanti chindanti iti tādṛśaiḥ paty-ādibhir hetu-bhūtaiḥ sve ātmani dehādau nitya-priye sati yāḥ kuśalā bhavanti, tāḥ kiṁ tvayi ratiṁ kānta-bhāvaṁ kurvanti? api tu naivety arthaḥ | tat tasmāt no'smabhyaṁ prasīda, imaṁ durāgrahaṁ tyajety arthaḥ | tatra varadeśvareti sopalambhaṁ sambodhanam | eṣa eva varo'smabhyaṁ dīyatām iti bodhakam | tad eva vyañjayanti—tvayi cirād dhṛtā avasthitā yā āśā tṛṣṇā tāṁ vyāpya vayaṁ mā sma mā bhavāma | tasyāṁ tvan-manaḥ-sthitāyāṁ tṛṣṇāyāṁ vayam udāsīnā eva bhavāma ity arthaḥ | tatas tāṁ chindyā iti | aravinda-netreti | etādṛśe'pi netre kauṭilyaṁ na yuktam iti bhāvaḥ | mā smety aster mā-yoge laṅi rūpam | āśāyāḥ karmatvaṁ ca go-doham astītivat |
Далее, усомнившись и в том, что «родившееся и во мне чувство служит лишь мучению», он говорит «не отвращайтесь»: «от слушания». То есть: как чувство ко мне от слушания и прочего полно страдания оттого, что меня не обрели, — так не бывает при близости, когда меня обрели. Потому идите, войдите в дома — в беседки, подобные домам. Отрицание здесь исключающее. Так истолкован смысл речения шри Кришны как просьбы; иной же смысл известен. И «сыновья» там — отвержение с шуткою, высказывающее изъяны.\n\nДалее, после такого речения Кришны — описание их состояния: «так, услышав неприятное» и далее, тремя стихами. Поскольку рассуждением о двойном смысле его умысел не решается, а по самой природе тоски вполне явлено именно отвержение, — отсюда и неприятность его речения, и их уныние и прочее. И так как дума уместна при обоих смыслах, в опускании лица и прочих движениях нет нарушения расы. А черчение земли ногою сказано здесь и при собственном настоянии героини.\n\nДалее и их соответственное речение: «не так» и далее. «Ма» — при отвержении его просьбы: чти неудержимо, без препон, именно тех, кто, оставив все предметы, мужей, сыновей и прочих, предан подножию твоих стоп. Словом «подножие стоп» они оглашают в них собственное превосходство. А нас, не таковых, оставь — вплоть до самого случая видеть тебя. И в почитании иных и оставлении своих они ставят примером благой обычай: «бог». Ведь он чтит именно тех, кто ищет освобождения и чтит его, оставив предметы, деяния и прочее, — а не иных.\n\nДалее через смысл писания они отвергают его наставление: «что мужу, детям». «Свой долг» — вполне не долг; «знающий долг» — с насмешкою; «сказано» — изложено уловкою, ибо «ублажение мужа» и далее приложено иначе. Это речение — наставление об отвержении неправды; и слово «то» — в наставнике, во владыке, поступающем своевольно: пусть оно будет в тебе, сам и отвратись от неправды. А что тогда вам? На это говорят: «дражайший». Ты, родич, душа, прекрасной природы, — дражайший для всех живых; оттого им же все мы и будем благи.\n\nИли же они отвергают «от приязни ко мне» и далее: «ведь творят». «Отсекают беду» — теми мужьями и прочими, ставшими причиною: разве те, кто благополучен в собственном себе, в теле и прочем, вечно дорогом, — разве они творят влечение к тебе, чувство возлюбленной? Никак. «Потому» — будь же к нам милостив, оставь это упорство. И «дарующий дар, владыка» — обращение с укором, дающее разуметь: «пусть этот дар нам и будет дан». То же они и выражают: пусть мы не будем охвачены тою надеждою, тою жаждою, что издавна держится к тебе; пусть мы останемся безучастны к той жажде, стоящей в твоём уме, — рассеки же её. «Лотосоокий»: в таких очах кривизна неуместна. «Ма сма» — форма от «ас» с «ма» в ланге; а то, что «надежда» здесь дополнение, — как в «есть дойка коров».
6ba6a6f6156e · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Спор идёт цитатами: он приводит правило о служении мужу, они возвращают ему правило об отказе от неправды — и советуют начать с себя.\n\nИ просьба их построена наоборот: не «дай нам», а «избавь нас от надежды». Просить прямо они не станут.