यथा विष्णुधर्मे— भिन्ने दृतौ यथा वायुर् नैवान्यः सह वायुना । क्षीणपुण्याघबन्धस् तु तथात्मा ब्रह्मणा सह ॥ ततः समस्तकल्याणसमस्तसुखसम्पदाम् । आह्लादम् अन्यम् अकलङ्कम् अवाप्नोति शाश्वतम् ॥ ब्रह्मस्वरूपस्य तथा ह्य् आत्मनो नित्यदैव सः । व्युत्थानकाले राजेन्द्र आस्ते हि अतिरोहितः ॥ आदर्शस्य मलाभावाद् वैमल्यं काशते यथा । ज्ञानाग्निदग्धहेयस्य स ह्लादो ह्य् आत्मनस् तथा ॥ यथा हेयगुणध्वंसाद् अवबोधादयो गुणाः । प्रकाशन्ते न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते ॥ ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यं धर्मश् च मनुजेश्वर । आत्मनो ब्रह्मभूतस्य नित्यम् एव चतुष्टयम् ॥ एतद् अद्वैतम् आख्यातम् एष एव तवोदितः । अयं विष्णुर् इदं ब्रह्म तथैतत् सत्यम् उत्तमम् ॥ इति । अत्र जीवब्रह्मणोर् अंशांइत्वांशेनैव वायुदृष्टान्तः । अंशत्वेऽपि बहिरङ्गत्वं त्व् अन्यतो ज्ञेयम् । अतः पृथगीश्वरे स्वरूपभूतानुभवे च सति तद्वैमुख्येनानादिना लब्धच्छिद्रयेशमायया तदनुभवलोपादेः सम्भवात् कथञ्चित् साम्मुख्येन तदनुग्रहान् निवृत्तिश् चास्ति । "आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्" इत्यादि श्रुतेः । "न तस्मात् प्राणा उत्क्रामन्ति अत्रैव समवलीयन्ते ब्रह्मैव सन् ब्रह्माप्येति" इत्य् अत्राप्य् अन्यो ब्रह्मभावस् तथान्यो ब्रह्मण्य् अप्यय इति स्पष्टम्, ब्रह्मभावानन्तरं तदप्ययस्य पुनर् अभिधानात्, अप्येतेः कर्मतया ब्रह्मनिर्देशाच् च । ततश् च ब्रह्मैव सन्न् इति तत्साम्यतत्तादात्म्यापत्त्यैवाभेदनिर्देशः । एवं "ब्रह्म वेद ब्रह्मैव भवति" इत्य् अत्रापि व्याख्येयम् । क्वचिद् एकत्वशब्देनापि तथैवोच्यते । अत्र तत्साम्यं यथोक्तम्—"निरञ्जनं परमसाम्यम् उपैति" इत्यादि श्रुतौ । "इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः" इति गीतोपनिषत्सु च । उभयं चोक्तं स्पष्टम् एव— यथोदकं शुद्धे शुद्धम् आसिक्तं तादृग् एव भवति । एवं मुनेर् विजानत आत्मा भवति गौतम ॥ तत्रैवकारेण न तु तद् एव भवति, न तु वा तदसाधर्म्येण पृथग् उपलभ्यत इति द्योत्यते । स्कान्दे च— उदके तूदकं सिक्तं मिश्रम् एव यथा भवेत् । तद् वै तद् एव भवति यतो बुद्धिः प्रवर्तते ॥ एवम् एवं हि जीवोऽपि तादात्म्यं परमात्मना । प्राप्तोऽपि नासौ भवति स्वातन्त्र्यादिविशेषणात् ॥ इति । बिम्बप्रतिबिम्बनिर्देशश् च "अम्बुदग्रहणात्" इत्यादिसूत्रद्वये गौण एव योजितः । "एवम् एवैष संप्रसादोऽस्माच् छरीरात् समुत्थाय परं ज्योतिर् उपसंपद्य स्वेन रूपेणाभिनिष्पद्यते" इत्य् अत्रापि तथैव भेदः प्रतिपादितः । श्रीविष्णुपुराणेऽपि "विभेदजनकेऽज्ञाने नाशम्" इत्यादौ देवादिभेदनाशानन्तरं ब्रह्मात्मनोर् भेदं न कोऽप्य् असन्तं करिष्यति, अपि तु सन्तम् एव करिष्यतीति व्याख्यातम् एव । एवम् एव टीकाकृद्भिः सम्मतं श्रीगोपानां ब्रह्मसम्पत्त्यनन्तरम् अपि वैकुण्ठदर्शनम् । तस्मात् साधु व्याख्यातम् यद्य् एषोपरत इत्यादि । तद् एवं ब्रह्मसम्पत्तिर् व्याख्याता ॥ तत्र श्रीविष्णुपुराणे परमार्थनिर्णये रहूगणं प्रति जडभरतवाक्यं यथा । तत्र केवलब्रह्मानुभवस्यैव परमार्थत्वं निर्णेतुं यज्ञाद्यपूर्वस्य तावद् अपरमार्थत्वं चतुर्भिर् उक्तम्—
yathā viṣṇu-dharme— bhinne dṛtau yathā vāyur naivānyaḥ saha vāyunā | kṣīṇa-puṇyāgha-bandhas tu tathātmā brahmaṇā saha || tataḥ samasta-kalyāṇa-samasta-sukha-sampadām | āhlādam anyam akalaṅkam avāpnoti śāśvatam || brahma-svarūpasya tathā hy ātmano nityadaiva saḥ | vyutthānakāle rājendra āste hi atirohitaḥ || ādarśasya malābhāvād vaimalyaṁ kāśate yathā | jñānāgni-dagdha-heyasya sa hlādo hy ātmanas tathā || yathā heya-guṇa-dhvaṁsād avabodhādayo guṇāḥ | prakāśante na janyante nityā evātmano hi te || jñānaṁ vairāgyam aiśvaryaṁ dharmaś ca manujeśvara | ātmano brahma-bhūtasya nityam eva catuṣṭayam || etad advaitam ākhyātam eṣa eva tavoditaḥ | ayaṁ viṣṇur idaṁ brahma tathaitat satyam uttamam || iti | atra jīva-brahmaṇor aṁśāṁitvāṁśenaiva vāyu-dṛṣṭāntaḥ | aṁśatve'pi bahiraṅgatvaṁ tv anyato jñeyam | ataḥ pṛthag-īśvare svarūpa-bhūtānubhave ca sati tad-vaimukhyenānādinā labdha-cchidrayeśa-māyayā tad-anubhava-lopādeḥ sambhavāt kathañcit sāmmukhyena tad-anugrahān nivṛttiś cāsti | "ānandaṁ brahmaṇo vidvān" ity-ādi śruteḥ | "na tasmāt prāṇā utkrāmanti atraiva samavalīyante brahmaiva san brahmāpyeti" ity atrāpy anyo brahma-bhāvas tathānyo brahmaṇy apyaya iti spaṣṭam, brahma-bhāvānantaraṁ tad-apyayasya punar abhidhānāt, apyeteḥ karmatayā brahma-nirdeśāc ca | tataś ca brahmaiva sann iti tat-sāmya-tat-tādātmyāpattyaivābheda-nirdeśaḥ | evaṁ "brahma veda brahmaiva bhavati" ity atrāpi vyākhyeyam | kvacid ekatva-śabdenāpi tathaivocyate | atra tat-sāmyaṁ yathoktam—"nirañjanaṁ parama-sāmyam upaiti" ity-ādi śrutau | "idaṁ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ" iti gītopaniṣatsu ca | ubhayaṁ coktaṁ spaṣṭam eva— yathodakaṁ śuddhe śuddham āsiktaṁ tādṛg eva bhavati | evaṁ muner vijānata ātmā bhavati gautama || tatraiva-kāreṇa na tu tad eva bhavati, na tu vā tad-asādharmyeṇa pṛthag upalabhyata iti dyotyate | skānde ca— udake tūdakaṁ siktaṁ miśram eva yathā bhavet | tad vai tad eva bhavati yato buddhiḥ pravartate || evam evaṁ hi jīvo'pi tādātmyaṁ paramātmanā | prāpto'pi nāsau bhavati svātantryādi-viśeṣaṇāt || iti | bimba-pratibimba-nirdeśaś ca "ambuda-grahaṇāt" ity-ādi-sūtra-dvaye gauṇa eva yojitaḥ | "evam evaiṣa saṁprasādo'smāc charīrāt samutthāya paraṁ jyotir upasaṁpadya svena rūpeṇābhiniṣpadyate" ity atrāpi tathaiva bhedaḥ pratipāditaḥ | śrī-viṣṇu-purāṇe'pi "vibheda-janake'jñāne nāśam" ity-ādau devādi-bheda-nāśānantaraṁ brahmātmanor bhedaṁ na ko'py asantaṁ kariṣyati, api tu santam eva kariṣyatīti vyākhyātam eva | evam eva ṭīkā-kṛdbhiḥ sammataṁ śrī-gopānāṁ brahma-sampatty-anantaram api vaikuṇṭha-darśanam | tasmāt sādhu vyākhyātam yady eṣoparata ity-ādi | tad evaṁ brahma-sampattir vyākhyātā || tatra śrī-viṣṇu-purāṇe paramārtha-nirṇaye rahūgaṇaṁ prati jaḍa-bharata-vākyaṁ yathā | tatra kevala-brahmānubhavasyaiva paramārthatvaṁ nirṇetuṁ yajñādy-apūrvasya tāvad aparamārthatvaṁ caturbhir uktam—
Как в Вишну-дхарме: «Как в разорванном мехе воздух не иной, чем воздух, так и душа, у которой истощились узы заслуги и греха, — вместе с Брахманом. Оттого она обретает иную, незапятнанную, вечную отраду — отраду всего благого и всей полноты радости. Ибо у души, имеющей обликом Брахмана, он всегда есть, а во время выхода, о царь царей, пребывает нескрытым. Как чистота зеркала сияет, когда нет грязи, так и отрада души у того, чьё отвергаемое сожжено огнём знания. Как с разрушением отвергаемых качеств разумение и прочие качества проявляются, а не рождаются — они ведь у души вечны. Знание, бесстрастие, владычество и закон, о владыка людей, — у души, ставшей Брахманом, эта четверица вечна. Это названо недвойственностью, это тебе и изречено: этот Вишну, этот Брахман, и это — высшая истина».\n\nЗдесь пример с воздухом взят лишь со стороны того, что джива и Брахман суть часть и целое; а что при бытии частью он внешний — это надо узнать из другого. Оттого, раз Владыка отделен и переживание Его есть Его собственный облик, — безначальною отвращённостью от Него майя Владыки получает лазейку, и оттого возможна утрата этого переживания и прочее; и есть прекращение её — как-нибудь обратившись, Его милостью. Так шрути: «знающий блаженство Брахмана» и далее.\n\nИ в «Не исходят от него праны, здесь же растворяются; будучи Брахманом, в Брахман входит» ясно, что одно — быть Брахманом, а другое — войти в Брахман: ведь вхождение названо снова, уже после бытия Брахманом, и Брахман указан дополнением при «входит». И потому «будучи Брахманом» — указание на неразличие через достижение равенства и тождества с ним. Так же надо истолковать и «знает Брахман, Брахманом и становится». Где-то то же говорится и словом «единость». Равенство с ним сказано: «незапятнанный достигает высшего равенства» и далее в шрути; и «приняв это знание, достигшие единозакония со мною» в Гита-упанишадах. А обоё сказано прямо: «как чистая вода, влитая в чистую, становится такою же, так и душа у познающего молчальника, о Гаутама». Слогом «же» там высвечивается, что он и не становится тем самым, и не воспринимается отдельно, как не единозаконный ему. И в Скандовой: «Как вода, влитая в воду, становится смешанною, — то становится тем самым, отчего и действует разумение. Так же и джива: достигнув тождества с Параматмою, он им не становится, ибо тот отличён самостоятельностью и прочим».\n\nИ указание на отражаемое и отражение в двоице сутр «взятием облака» и далее приложено именно в переносном смысле. И в «Так же этот умиротворённый, восстав из этого тела и достигнув высшего света, является своим обликом» точно так же установлено различие. И в шри Вишну-пуране в «в незнании, рождающем различие, — уничтожение» и далее истолковано, что после уничтожения различия богов и прочих никто не сделает различие Брахмана и души несущим, а сделает его именно сущим. Так же и творцами тики принято, что шри пастухи и после обретения полноты Брахмана видели Вайкунтху. Потому хорошо истолковано «если она утихла» и далее. Итак, полнота Брахмана истолкована.\n\nДалее — речение Джады Бхараты к Рахугане в шри Вишну-пуране, в решении о высшей цели. Там, чтобы решить, что высшая цель — именно одно лишь переживание Брахмана, прежде всего четырьмя стихами сказано, что апурва жертвы и прочего высшею целью не является:
c8f45e16bb03 · published Sep 21, 2026, 4:24:47 PM UTC
Available inRUPage between verses with
Пример с водой, влитой в воду, обычно приводят в пользу слияния; здесь из него вычитано обратное — вода не исчезает и не лежит рядом отдельной лужей. Слово «же» держит на себе весь спор.\n\nПоказательно и другое: различие после освобождения не уничтожается, а впервые становится настоящим — уничтожается лишь то различие, которое делало богом или человеком.