यदा रहितम् आत्मानं भूतेन्द्रियगुणाशयैः । स्वरूपेण मयोपेतं पश्यन् स्वाराज्यम् ऋच्छति ॥ इति । उपेतं युक्तम् इत्य् एवाक्लिष्टोऽर्थः । जीवस्वरूपस्यैव गौणानन्दत्वं दर्शितम् । तस्मात् प्रियतमः स्वात्मा इत्य् उक्त्वा, कृष्णम् एनम् अवेहि त्वम् आत्मानम् अखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्य् अत्र देहीवाभाति मायया ॥ इत्य् अनेन, जीवपरयोर् अभेदवादस् तु परमात्मसन्दर्भादौ विशेषतोऽपि परिहृतोऽस्ति । अत एव निरधारयच् छ्रुतिः—रसो वै सः, रसं ह्य् एवायं लब्ध्वानन्दी भवति इति । अत्रांशेनांशिप्राप्तिश् च द्विधा योजनीया । तत्राद्या ब्रह्मप्राप्तिर् मायावृत्त्यविद्यानाशानन्तरं केवलतत्स्वरूपशक्तिलक्षणतद्विज्ञानाविर्भावमात्रम् । सा च स्वस्थान एव वा स्यात् । क्रमेण सर्वलोकसर्वावरणातिक्रमानन्तरं वा स्यात्, उपासनाविशेषानुसारेण । द्वितीया भगवत्प्राप्तिश् च, तस्य विभोर् अप्य् असर्वप्रकटस्य तस्मिन्न् एवाविर्भावेन, विभुनापि वैकुण्ठे सर्वप्रकटेन तेनाचिन्त्यशक्तिना स्वचरणारविन्दसान्निध्यप्रापणया च । तद् एवं स्थिते, सा च मुक्तिर् उत्क्रान्तदशायां जीवद्दशायाम् अपि भवति । उत्क्रान्तस्योपाध्यभावेऽपि तदीयस्वप्रकाशतालक्षणधर्माव्यवधानस्यैतत्साक्षात्काररूपत्वात् । जीवतस् तत्साक्षात्कारेण मायाकल्पितस्यान्यथाभावस्य मिथ्यात्वावभासात् । सैषा मुक्तिर् एवात्यन्तिकपुरुषार्थतयोपदिश्यते— तत्रापि मोक्ष एवार्थ आत्यन्तिकतयेष्यते । त्रैवर्ग्योऽर्थो यतो नित्यं कृतान्तभयसंयुतः ॥ इति श्रीपृथुं प्रति श्रीसनत्कुमारेण । श्रुतिश् च—येनाहं नामृता स्यां किम् अहं तेन कुर्याम्? इति । तद् एवं परमतत्त्वसाक्षात्कारात्मकस्य तस्य मोक्षस्य परमपुरुषार्थत्वे स्थिते पुनर् विविच्यते । तच् च परमं तत्त्वं द्विधाविर्भवति—अस्पष्टविशेषत्वेन, स्पष्टस्वरूपभूतविशेषत्वेन च । तत्र ब्रह्माख्यास्पष्टविशेषपरतत्त्वसाक्षात्कारतोऽपि भगवत्परमात्माद्याख्यस्पष्टविशेषतत्साक्षात्कारस्योत्कर्षं भगवत्सन्दर्भे — जिज्ञासितम् अधीतं च ब्रह्म यत् तत् सनातनम् । तथापि शोचस्य् आत्मानम् अकृतार्थ इव प्रभो ॥ इत्यादिप्रकरणप्रघट्टकेन दर्शितवान् अस्मि । अत्रापि वचनान्तरं दर्शयिष्यामि । तस्मात् परमात्मत्वादिलक्षणनानावस्थभगवत्साक्षात्कार एव तत्रापि परमः । तत्र सत्य् अपि निरुपधिप्रीत्यास्पदत्वस्वभावस्य तस्य स्वरूपधर्मान्तरवृन्दसाक्षात्कृतौ परमत्वे प्रीतिभक्त्यादिसंज्ञं प्रियत्वलक्षणधर्मविशेषसाक्षात्कारम् एव परमतमत्वेन मन्यन्ते । तया प्रीत्यैवात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिश् च । यां प्रीतिं विना तत्स्वरूपस्य तद्धर्मान्तरवृन्दस्य च साक्षात्कारो न सम्पद्यते । यत्र सा तत्रावश्यम् एव सम्पद्यते । यावत्य् एव प्रीतिसम्पत्तिः, तावत्य् एव तत्सम्पत्तिः । सम्पद्यमाने सम्पन्ने च तस्मिन् साधिकम् आविर्भवति । तद् एतत् सर्वम् अपि युक्तम् एव । परमसुखं खलु भगवतस् तद्गुणवृन्दस्य च स्वरूपम् । सुखं च निरुपाधिप्रीत्यास्पदम् । ततस् तदनुभवे प्रीतेर् एव मुख्यत्वम् इति । तस्मात् पुरुषेण सैव सर्वदान्वेषितव्येति पुरुषप्रयोजनत्वं तत्रैव परमतमम् इति स्थितम् ।
yadā rahitam ātmānaṁ bhūtendriya-guṇāśayaiḥ | svarūpeṇa mayopetaṁ paśyan svārājyam ṛcchati || iti | upetaṁ yuktam ity evākliṣṭo'rthaḥ | jīva-svarūpasyaiva gauṇānandatvaṁ darśitam | tasmāt priyatamaḥ svātmā ity uktvā, kṛṣṇam enam avehi tvam ātmānam akhilātmanām | jagad-dhitāya so'py atra dehīvābhāti māyayā || ity anena, jīva-parayor abheda-vādas tu paramātma-sandarbhādau viśeṣato'pi parihṛto'sti | ata eva niradhārayac chrutiḥ—raso vai saḥ, rasaṁ hy evāyaṁ labdhvānandī bhavati iti | atrāṁśenāṁśi-prāptiś ca dvidhā yojanīyā | tatrādyā brahma-prāptir māyā-vṛtty-avidyā-nāśānantaraṁ kevala-tat-svarūpa-śakti-lakṣaṇa-tad-vijñānāvirbhāva-mātram | sā ca sva-sthāna eva vā syāt | krameṇa sarva-loka-sarvāvaraṇātikramānantaraṁ vā syāt, upāsanā-viśeṣānusāreṇa | dvitīyā bhagavat-prāptiś ca, tasya vibhor apy asarva-prakaṭasya tasminn evāvirbhāvena, vibhunāpi vaikuṇṭhe sarva-prakaṭena tenācintya-śaktinā sva-caraṇāravinda-sānnidhya-prāpaṇayā ca | tad evaṁ sthite, sā ca muktir utkrānta-daśāyāṁ jīvad-daśāyām api bhavati | utkrāntasyopādhy-abhāve'pi tadīya-sva-prakāśatā-lakṣaṇa-dharmāvyavadhānasyaitat-sākṣātkāra-rūpatvāt | jīvatas tat-sākṣātkāreṇa māyā-kalpitasyānyathā-bhāvasya mithyātvāvabhāsāt | saiṣā muktir evātyantika-puruṣārthatayopadiśyate— tatrāpi mokṣa evārtha ātyantikatayeṣyate | traivargyo'rtho yato nityaṁ kṛtānta-bhaya-saṁyutaḥ || iti śrī-pṛthuṁ prati śrī-sanat-kumāreṇa | śrutiś ca—yenāhaṁ nāmṛtā syāṁ kim ahaṁ tena kuryām? iti | tad evaṁ parama-tattva-sākṣātkārātmakasya tasya mokṣasya parama-puruṣārthatve sthite punar vivicyate | tac ca paramaṁ tattvaṁ dvidhāvirbhavati—aspaṣṭa-viśeṣatvena, spaṣṭa-svarūpa-bhūta-viśeṣatvena ca | tatra brahmākhyāspaṣṭa-viśeṣa-para-tattva-sākṣātkārato'pi bhagavat-paramātmādy-ākhya-spaṣṭa-viśeṣa-tat-sākṣātkārasyotkarṣaṁ bhagavat-sandarbhe — jijñāsitam adhītaṁ ca brahma yat tat sanātanam | tathāpi śocasy ātmānam akṛtārtha iva prabho || ity-ādi-prakaraṇa-praghaṭṭakena darśitavān asmi | atrāpi vacanāntaraṁ darśayiṣyāmi | tasmāt paramātmatvādi-lakṣaṇa-nānāvastha-bhagavat-sākṣātkāra eva tatrāpi paramaḥ | tatra saty api nirupadhi-prīty-āspadatva-svabhāvasya tasya svarūpa-dharmāntara-vṛnda-sākṣātkṛtau paramatve prīti-bhakty-ādi-saṁjñaṁ priyatva-lakṣaṇa-dharma-viśeṣa-sākṣātkāram eva paramatamatvena manyante | tayā prītyaivātyantika-duḥkha-nivṛttiś ca | yāṁ prītiṁ vinā tat-svarūpasya tad-dharmāntara-vṛndasya ca sākṣātkāro na sampadyate | yatra sā tatrāvaśyam eva sampadyate | yāvaty eva prīti-sampattiḥ, tāvaty eva tat-sampattiḥ | sampadyamāne sampanne ca tasmin sādhikam āvirbhavati | tad etat sarvam api yuktam eva | parama-sukhaṁ khalu bhagavatas tad-guṇa-vṛndasya ca svarūpam | sukhaṁ ca nirupādhi-prīty-āspadam | tatas tad-anubhave prīter eva mukhyatvam iti | tasmāt puruṣeṇa saiva sarvadānveṣitavyeti puruṣa-prayojanatvaṁ tatraiva paramatamam iti sthitam |
«Когда, видя душу лишённой вместилищ стихий, чувств и гун и сопряжённой со мною своим обликом, он достигает самодержавия». «Сопряжённую» — соединённую; таков простой смысл. Показано, что блаженность самого облика дживы — второстепенная. А сказав «потому дороже всего своя душа» и затем «знай, что этот Кришна — душа всех душ; ради блага мира он и здесь является майею как бы воплощённым», — учение о неразличии дживы и высшего особо отведено в Параматма-сандарбхе и прочих. Оттого и шрути утвердила: «расою ведь он; обретя эту расу, он становится блаженным».\n\nОбретение частью того целого, чья она часть, надо прилагать здесь двояко. Первое — обретение Брахмана: сразу по уничтожении неведения, деятельности майи, — одно лишь проявление того постижения, признак которого — одна лишь сила собственного облика. Оно может случиться и на своём месте, а может — постепенно, по превосхождении всех миров и всех оболочек, смотря по особенности почитания. Второе — обретение Бхагавана: тем, что он, хотя и вездесущий, но не всюду явный, проявляется в самом этом человеке; и тем, что он же, вездесущий и всюду явный в Вайкунтхе, непостижимою силою доставляет близость своих стоп-лотосов.\n\nПри так установленном это освобождение бывает и в состоянии ушедшего, и в состоянии живущего. У ушедшего — потому что при отсутствии личин непреграждённость его свойства, признак которого самосветность, и есть узрение этого воочию. У живущего — потому что этим узрением высвечивается ложность измышлённого майею инакового бытия. Это самое освобождение и преподаётся как предельная цель человека: «И там освобождение признаётся целью по предельности, ибо троякая цель всегда сопряжена со страхом смерти», — так шри Санат-кумара к шри Притху. И шрути: «Что мне делать с тем, чем я не стану бессмертной?»\n\nИтак, когда установлено, что то освобождение, суть которого — узрение высшей истины воочию, есть высшая цель человека, разбирается дальше. Та высшая истина проявляется двояко: неявной особостью и особостью явной, ставшей собственным обликом. И что узрение воочию явной особости, именуемой Бхагаваном, Параматмою и прочим, превосходит узрение воочию неявной особости высшей истины, именуемой Брахманом, — это я показал в Бхагават-сандарбхе разбором раздела «вопрошён и изучен тот вечный Брахман; всё же ты скорбишь о себе, будто не достигший цели, о владыка» и далее. И здесь я приведу ещё одно речение. Потому и там высшее — именно узрение воочию Бхагавана в разных его состояниях, признак которых Параматманость и прочее.\n\nИ при этом, поскольку природа его — быть вместилищем безусловной любви, наивысшим почитают узрение воочию не сонма иных свойств его собственного облика, при всей их высоте, а того особого свойства, признак которого — дорогость, того, что зовётся прити, бхакти и прочим. Тою же любовью и предельное прекращение страдания. Без этой любви не сбывается узрение ни собственного его облика, ни сонма иных его свойств; где она — там сбывается непременно; сколько полноты любви, столько и полноты того; а когда оно сбывается и сбылось, она проявляется с избытком. И всё это уместно. Ведь высшая радость есть собственный облик Бхагавана и сонма его качеств; а радость есть вместилище безусловной любви. Оттого в переживании его главенствует именно любовь. Потому её и должен человек искать всегда, и установлено, что целью человека она является в наивысшей степени.
301e5c36cf91 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Здесь книга делает свой ход. Освобождение не отвергнуто — оно взято, разобрано и названо предельным; но тут же спрошено, чем именно оно достигается и что в нём главное. Ответ: не широта узренного, а одно свойство — дорогость.\n\nМера дана прямая и неприятная для расчёта: сколько любви, столько и обретения. Не больше и не меньше.