किं च, त एव विस्मयादयो यदि श्रीकृष्णाधारा भवन्ति त एव तत्प्रीतिमयचित्तेषु सञ्चरन्ति, तदापि तत्प्रीतिमयाद्भुतरसादयो भवन्ति । यथा—अहो अमी देववरामरार्चितम् इत्यादिषु अजातप्रीतीनां तु तत्सम्बन्धेन ये विस्मयादयो भावास् तदीयरसाश् च दृश्यन्ते तेऽत्र तदनुकारिण एव ज्ञेयाः । अथ रसानाम् आभासतापत्त्यादिज्ञानायाश्रयनियमः परस्परं व्यवहारोऽप्य् उद्दिश्यते । तत्र आश्रयनियमः श्रीकृष्णसम्बन्धानुरूप एव । यथा पित्रादिषु प्राकृतस्य वात्सल्यस्याश्रयत्वं नियतम्, तथा मुख्यानां पञ्चानां मिथो व्यवहारस् तदाश्रयाणां जनानाम् इव स च कुलीनलोकत एवावगन्तव्यः । ततो येषां यैर् मिलित्वा नर्मविहारादौ यथा सङ्कोचार्हता, तदीयानां रसानां तदीयै रसैर् अपि मिलने तथा तदर्हता । यथा न, तथा न, यथोल्लासस् तथोल्लास इति । यथा तत्प्रेयस्यादीनां तद्वत्सलादिभिस् तदादिकम् । अथ गौणानां सप्तानाम् अपि रसानां तेषु मुख्येषु पञ्चसु प्रतीपत्वम् उदासीनत्वम् अनुगामित्वं च यथायुक्तम् अवगन्तव्यम् । यथा हास्यस्य वियोगात्मकेषु भक्तिमयादिषु चतुर्षु प्रतीपत्वम् । शान्त उदासीनत्वं, अन्यत्रानुगामित्वम् इत्यादि । अथ गौणानां गौणैर् अपि वैरमाध्यस्थमैत्राणि ज्ञेयानि । यथा हास्यस्य करुणभयानकौ वैरिणौ । वीरादयो मध्यस्थाः । अद्भुतो मित्रम् इत्यादि । एवं तेषु द्वादशस्व् अपि स्थायिनां सञ्चारिणाम् अनुभावानां विभावानां विषयान्तरगतभावादीनाम् अपि प्रतीपत्वौदासीन्यानुगामित्वानि विवेचनीयानि । तद् एवं स्थिते श्रीकृष्णसम्बन्धिषु जनेषु काव्येषु च रसस्यायोग्यरसान्तरादिसङ्गत्या बाध्यमानास्वाद्यत्वम् आभासत्वम् । यत्र तु तत्सङ्गतिर् भङ्गिविशेषेण योग्यस्य स्थायिन उत्कर्षाय भवति तत्र रसोल्लास एव । केनाप्य् अयोग्यस्योत्कर्षे तु रसाभासस्यैवोल्लास इति । अथ तत्र मुख्यस्य मुख्यसङ्गत्याभासित्वं, यथा— स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीद् अविशेष आत्मनि । इति । नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्य् अस्य गृहीतपाणिभिः । पिबन्ति याः सख्य् अधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुर् यदाशयाः ॥ इत्याद्यन्तम् । ज्ञानविवेकादिप्रकाशेनात्र हि शान्त एवोपक्रान्तः । उपसंहृतश् चोज्ज्वलः । तेन चास्य वस्तलेनैव मिलने सङ्कोच एवेति परस्परम् अयोग्यसङ्गत्याभास्यते । अत्र समाधीयते चान्यैः । स वै किल इत्यादिकम् अन्यासां वाक्यम् । नूनम् इत्यादिकं त्व् अन्यासाम् । एवंविधा वदन्तीनाम् इत्यादि श्रीसूतवाक्यं च सर्वानन्दनपरम् एवेति ।
kiṁ ca, ta eva vismayādayo yadi śrī-kṛṣṇādhārā bhavanti ta eva tat-prīti-maya-citteṣu sañcaranti, tadāpi tat-prīti-mayādbhuta-rasādayo bhavanti | yathā—aho amī deva-varāmarārcitam ity-ādiṣu ajāta-prītīnāṁ tu tat-sambandhena ye vismayādayo bhāvās tadīya-rasāś ca dṛśyante te'tra tad-anukāriṇa eva jñeyāḥ | atha rasānām ābhāsatāpatty-ādi-jñānāyāśraya-niyamaḥ parasparaṁ vyavahāro'py uddiśyate | tatra āśraya-niyamaḥ śrī-kṛṣṇa-sambandhānurūpa eva | yathā pitrādiṣu prākṛtasya vātsalyasyāśrayatvaṁ niyatam, tathā mukhyānāṁ pañcānāṁ mitho vyavahāras tad-āśrayāṇāṁ janānām iva sa ca kulīna-lokata evāvagantavyaḥ | tato yeṣāṁ yair militvā narma-vihārādau yathā saṅkocārhatā, tadīyānāṁ rasānāṁ tadīyai rasair api milane tathā tad-arhatā | yathā na, tathā na, yathollāsas tathollāsa iti | yathā tat-preyasy-ādīnāṁ tad-vatsalādibhis tad-ādikam | atha gauṇānāṁ saptānām api rasānāṁ teṣu mukhyeṣu pañcasu pratīpatvam udāsīnatvam anugāmitvaṁ ca yathāyuktam avagantavyam | yathā hāsyasya viyogātmakeṣu bhaktimayādiṣu caturṣu pratīpatvam | śānta udāsīnatvaṁ, anyatrānugāmitvam ity-ādi | atha gauṇānāṁ gauṇair api vaira-mādhyastha-maitrāṇi jñeyāni | yathā hāsyasya karuṇa-bhayānakau vairiṇau | vīrādayo madhyasthāḥ | adbhuto mitram ity-ādi | evaṁ teṣu dvādaśasv api sthāyināṁ sañcāriṇām anubhāvānāṁ vibhāvānāṁ viṣayāntara-gata-bhāvādīnām api pratīpatvaudāsīnyānugāmitvāni vivecanīyāni | tad evaṁ sthite śrī-kṛṣṇa-sambandhiṣu janeṣu kāvyeṣu ca rasasyāyogya-rasāntarādi-saṅgatyā bādhyamānāsvādyatvam ābhāsatvam | yatra tu tat-saṅgatir bhaṅgi-viśeṣeṇa yogyasya sthāyina utkarṣāya bhavati tatra rasollāsa eva | kenāpy ayogyasyotkarṣe tu rasābhāsasyaivollāsa iti | atha tatra mukhyasya mukhya-saṅgaty-ābhāsitvaṁ, yathā— sa vai kilāyaṁ puruṣaḥ purātano ya eka āsīd aviśeṣa ātmani | iti | nūnaṁ vrata-snāna-hutādineśvaraḥ samarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥ | pibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṁ muhur vraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ || ity-ādy-antam | jñāna-vivekādi-prakāśenātra hi śānta evopakrāntaḥ | upasaṁhṛtaś cojjvalaḥ | tena cāsya vastalenaiva milane saṅkoca eveti parasparam ayogya-saṅgatyābhāsyate | atra samādhīyate cānyaiḥ | sa vai kila ity-ādikam anyāsāṁ vākyam | nūnam ity-ādikaṁ tv anyāsām | evaṁ-vidhā vadantīnām ity-ādi śrī-sūta-vākyaṁ ca sarvānandana-param eveti |
Более того: если само изумление и прочее имеет вместилищем шри Кришну и движется в умах, полных той любви, то и тогда дивная и прочие расы полны той любви. Как в «О, эти деревья, чтимые лучшими из богов и бессмертными» и далее. А у тех, в ком любовь ещё не родилась, изумление и прочие чувства и их расы, возникающие по связи с ним, да будут знаемы здесь лишь как подражание им.\n\nДалее, ради познания того, как расы становятся своею видимостью и прочего, указуется правило вместилища и взаимное их обращение. Правило вместилища — соответственно связи с шри Кришною. Как в родителях и прочих установлена вместилищность природной ватсальи, так взаимное обращение пяти главных — подобно обращению людей, их вместилищ, и его надлежит разуметь по обычаю благородного общества. Отсюда: с кем сойдясь, насколько уместна сдержанность в шутке, забаве и прочем, — настолько же она уместна и при схождении их рас. Как нет там, так нет и здесь; как там ликование, так и здесь. Так, например, у его возлюбленных с теми, кто нежен к нему по-родительски.\n\nДалее, как подобает, да будет разумеемо, что семь второстепенных рас бывают тем пяти главным противны, безучастны или последуют им. Так, смешная противна четырём — полной преданности и прочим, — когда те суть разлука; в шанте она безучастна, в ином последует. Далее, и между второстепенными да будут знаемы вражда, срединность и дружба: жалостная и страшная — враги смешной, витяжская и прочие — срединны, дивная — друг. Так и во всех двенадцати да различаются противность, безучастность и последование у стхайи, санчари, анубхав, вибхав и чувств, обращённых к иному предмету.\n\nКогда это установлено: у людей, связанных со шри Кришною, и в поэзии видимость расы есть то, что её вкушаемость нарушается сходкою с непригодною иною расою и прочим. Где же такая сходка особым оборотом служит превосходству пригодного стхайи, там именно ликование расы; а где чем-либо возвышается непригодное — там ликование лишь видимости расы.\n\nВот видимость от сходки главной с главною: «Тот ведь воистину древний Пуруша, который был один, без различий, в себе» — и: «Верно, этого владыку почтили обетом, омовением, возлиянием и прочим те, кто взял его за руку; а жёны Враджа, что снова и снова пьют нектар его губ, обеспамятели, подруга, и помыслы их…» Здесь проявлением знания, различения и прочего начата шанта, а завершено уджджвалою; и раз при сходе её с ватсалою неизбежна стеснённость, взаимно непригодная сходка делает её видимостью. Иные разрешают это так: «тот ведь воистину» и далее — речение одних жён, а «верно» и далее — других; а речение шри Суты «говорящих так-вот» и далее посвящено обрадованию всех.
583b909d0442 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Правило взаимного обращения рас берётся не из богословия, а из обычая: как вели бы себя эти люди, сойдясь вместе в приличном доме. При старших не шутят так, как между сверстниками, — и расы ведут себя так же.\n\nИ разбор дворцовой сцены показывает, где проходит граница: не смешение само по себе портит вкус, а смешение несовместимого.