Шат-сандарбха
Сандарбха шестая. Прити: любовь как цель6.174Джива Госвами
1159 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 6.174
॥
Деванагари

किं च, त एव विस्मयादयो यदि श्रीकृष्णाधारा भवन्ति त एव तत्प्रीतिमयचित्तेषु सञ्चरन्ति, तदापि तत्प्रीतिमयाद्भुतरसादयो भवन्ति । यथा—अहो अमी देववरामरार्चितम् इत्यादिषु अजातप्रीतीनां तु तत्सम्बन्धेन ये विस्मयादयो भावास् तदीयरसाश् च दृश्यन्ते तेऽत्र तदनुकारिण एव ज्ञेयाः । अथ रसानाम् आभासतापत्त्यादिज्ञानायाश्रयनियमः परस्परं व्यवहारोऽप्य् उद्दिश्यते । तत्र आश्रयनियमः श्रीकृष्णसम्बन्धानुरूप एव । यथा पित्रादिषु प्राकृतस्य वात्सल्यस्याश्रयत्वं नियतम्, तथा मुख्यानां पञ्चानां मिथो व्यवहारस् तदाश्रयाणां जनानाम् इव स च कुलीनलोकत एवावगन्तव्यः । ततो येषां यैर् मिलित्वा नर्मविहारादौ यथा सङ्कोचार्हता, तदीयानां रसानां तदीयै रसैर् अपि मिलने तथा तदर्हता । यथा न, तथा न, यथोल्लासस् तथोल्लास इति । यथा तत्प्रेयस्यादीनां तद्वत्सलादिभिस् तदादिकम् । अथ गौणानां सप्तानाम् अपि रसानां तेषु मुख्येषु पञ्चसु प्रतीपत्वम् उदासीनत्वम् अनुगामित्वं च यथायुक्तम् अवगन्तव्यम् । यथा हास्यस्य वियोगात्मकेषु भक्तिमयादिषु चतुर्षु प्रतीपत्वम् । शान्त उदासीनत्वं, अन्यत्रानुगामित्वम् इत्यादि । अथ गौणानां गौणैर् अपि वैरमाध्यस्थमैत्राणि ज्ञेयानि । यथा हास्यस्य करुणभयानकौ वैरिणौ । वीरादयो मध्यस्थाः । अद्भुतो मित्रम् इत्यादि । एवं तेषु द्वादशस्व् अपि स्थायिनां सञ्चारिणाम् अनुभावानां विभावानां विषयान्तरगतभावादीनाम् अपि प्रतीपत्वौदासीन्यानुगामित्वानि विवेचनीयानि । तद् एवं स्थिते श्रीकृष्णसम्बन्धिषु जनेषु काव्येषु च रसस्यायोग्यरसान्तरादिसङ्गत्या बाध्यमानास्वाद्यत्वम् आभासत्वम् । यत्र तु तत्सङ्गतिर् भङ्गिविशेषेण योग्यस्य स्थायिन उत्कर्षाय भवति तत्र रसोल्लास एव । केनाप्य् अयोग्यस्योत्कर्षे तु रसाभासस्यैवोल्लास इति । अथ तत्र मुख्यस्य मुख्यसङ्गत्याभासित्वं, यथा— स वै किलायं पुरुषः पुरातनो य एक आसीद् अविशेष आत्मनि । इति । नूनं व्रतस्नानहुतादिनेश्वरः समर्चितो ह्य् अस्य गृहीतपाणिभिः । पिबन्ति याः सख्य् अधरामृतं मुहुर् व्रजस्त्रियः सम्मुमुहुर् यदाशयाः ॥ इत्याद्यन्तम् । ज्ञानविवेकादिप्रकाशेनात्र हि शान्त एवोपक्रान्तः । उपसंहृतश् चोज्ज्वलः । तेन चास्य वस्तलेनैव मिलने सङ्कोच एवेति परस्परम् अयोग्यसङ्गत्याभास्यते । अत्र समाधीयते चान्यैः । स वै किल इत्यादिकम् अन्यासां वाक्यम् । नूनम् इत्यादिकं त्व् अन्यासाम् । एवंविधा वदन्तीनाम् इत्यादि श्रीसूतवाक्यं च सर्वानन्दनपरम् एवेति ।

Транслитерация (IAST)

kiṁ ca, ta eva vismayādayo yadi śrī-kṛṣṇādhārā bhavanti ta eva tat-prīti-maya-citteṣu sañcaranti, tadāpi tat-prīti-mayādbhuta-rasādayo bhavanti | yathā—aho amī deva-varāmarārcitam ity-ādiṣu ajāta-prītīnāṁ tu tat-sambandhena ye vismayādayo bhāvās tadīya-rasāś ca dṛśyante te'tra tad-anukāriṇa eva jñeyāḥ | atha rasānām ābhāsatāpatty-ādi-jñānāyāśraya-niyamaḥ parasparaṁ vyavahāro'py uddiśyate | tatra āśraya-niyamaḥ śrī-kṛṣṇa-sambandhānurūpa eva | yathā pitrādiṣu prākṛtasya vātsalyasyāśrayatvaṁ niyatam, tathā mukhyānāṁ pañcānāṁ mitho vyavahāras tad-āśrayāṇāṁ janānām iva sa ca kulīna-lokata evāvagantavyaḥ | tato yeṣāṁ yair militvā narma-vihārādau yathā saṅkocārhatā, tadīyānāṁ rasānāṁ tadīyai rasair api milane tathā tad-arhatā | yathā na, tathā na, yathollāsas tathollāsa iti | yathā tat-preyasy-ādīnāṁ tad-vatsalādibhis tad-ādikam | atha gauṇānāṁ saptānām api rasānāṁ teṣu mukhyeṣu pañcasu pratīpatvam udāsīnatvam anugāmitvaṁ ca yathāyuktam avagantavyam | yathā hāsyasya viyogātmakeṣu bhaktimayādiṣu caturṣu pratīpatvam | śānta udāsīnatvaṁ, anyatrānugāmitvam ity-ādi | atha gauṇānāṁ gauṇair api vaira-mādhyastha-maitrāṇi jñeyāni | yathā hāsyasya karuṇa-bhayānakau vairiṇau | vīrādayo madhyasthāḥ | adbhuto mitram ity-ādi | evaṁ teṣu dvādaśasv api sthāyināṁ sañcāriṇām anubhāvānāṁ vibhāvānāṁ viṣayāntara-gata-bhāvādīnām api pratīpatvaudāsīnyānugāmitvāni vivecanīyāni | tad evaṁ sthite śrī-kṛṣṇa-sambandhiṣu janeṣu kāvyeṣu ca rasasyāyogya-rasāntarādi-saṅgatyā bādhyamānāsvādyatvam ābhāsatvam | yatra tu tat-saṅgatir bhaṅgi-viśeṣeṇa yogyasya sthāyina utkarṣāya bhavati tatra rasollāsa eva | kenāpy ayogyasyotkarṣe tu rasābhāsasyaivollāsa iti | atha tatra mukhyasya mukhya-saṅgaty-ābhāsitvaṁ, yathā— sa vai kilāyaṁ puruṣaḥ purātano ya eka āsīd aviśeṣa ātmani | iti | nūnaṁ vrata-snāna-hutādineśvaraḥ samarcito hy asya gṛhīta-pāṇibhiḥ | pibanti yāḥ sakhy adharāmṛtaṁ muhur vraja-striyaḥ sammumuhur yad-āśayāḥ || ity-ādy-antam | jñāna-vivekādi-prakāśenātra hi śānta evopakrāntaḥ | upasaṁhṛtaś cojjvalaḥ | tena cāsya vastalenaiva milane saṅkoca eveti parasparam ayogya-saṅgatyābhāsyate | atra samādhīyate cānyaiḥ | sa vai kila ity-ādikam anyāsāṁ vākyam | nūnam ity-ādikaṁ tv anyāsām | evaṁ-vidhā vadantīnām ity-ādi śrī-sūta-vākyaṁ ca sarvānandana-param eveti |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
किंkiṁБолее
चcaже:
तtaте
एवevaже
विस्मयादयोvismayādayoизумление и прочее,
यदिyadiесли
श्रीśrīшри
कृष्णाधाराkṛṣṇādhārāКришну вместилищем имеющими
भवन्तिbhavantiбывают,
तtaте
एवevaже
तत्tatтой
प्रीतिprītiлюбовью
मयmayaполных
चित्तेषुcitteṣuв умах
सञ्चरन्तिsañcarantiдвижутся, —
तदापिtadāpiтогда также
तत्tatтой
प्रीतिprītiлюбовью
मयाद्भुतmayādbhutaполные дивная
रसादयोrasādayoраса и прочие
भवन्तिbhavantiбывают.
यथाyathāКак
अहोaho«о,
अमीamīэти
देवdevaбогов
वरामरार्चितम्varāmarārcitamлучшими, бессмертными чтимое»
इत्य्ityтак
आदिषुādiṣuи далее.
अजातajātaНе родившуюся
प्रीतीनांprītīnāṁлюбовь имеющих
तुtuже,
तत्tatс ним
सम्बन्धेनsambandhenaсвязью,
येyeкакие
विस्मयादयोvismayādayoизумление и прочие
भावास्bhāvāsчувства,
तदीयtadīyaих
रसाश्rasāśрасы
चcaже
दृश्यन्तेdṛśyanteвидятся, —
तेऽत्रte'traони здесь
तद्tadим
अनुकारिणanukāriṇaподражающими
एवevaименно
ज्ञेयाःjñeyāḥда будут знаемы.
अथathaДалее,
रसानाम्rasānāmрас
आभासतापत्त्य्ābhāsatāpattyвидимостью становления
आदिādiи прочего
ज्ञानायाश्रयjñānāyāśrayaпознания ради, вместилища
नियमःniyamaḥправило,
परस्परंparasparaṁвзаимное
व्यवहारोऽप्य्vyavahāro'pyобращение также
उद्दिश्यतेuddiśyateуказуется.
तत्रtatraТам
आश्रयāśrayaвместилища
नियमःniyamaḥправило —
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришною
सम्बन्धानुरूपsambandhānurūpaсвязи соответственно
एवevaже.
यथाyathāКак
पित्रादिषुpitrādiṣuв родителях и прочих
प्राकृतस्यprākṛtasyaприродной
वात्सल्यस्याश्रयत्वंvātsalyasyāśrayatvaṁватсальи вместилищность
नियतम्niyatamустановлена,
तथाtathāтак
मुख्यानांmukhyānāṁглавных
पञ्चानांpañcānāṁпяти
मिथोmithoвзаимное
व्यवहारस्vyavahārasобращение,
तद्tadих
आश्रयाणांāśrayāṇāṁвместилищ,
जनानाम्janānāmлюдей,
इवivaподобно,
सsaоно
चcaже
कुलीनkulīnaиз благородного
लोकतlokataмира
एवावगन्तव्यःevāvagantavyaḥже да будет разумеемо.
ततोtatoОттого:
येषांyeṣāṁкаких
यैर्yairс какими
मिलित्वाmilitvāсойдясь,
नर्मnarmaв шутке,
विहारादौvihārādauзабаве и прочем
यथाyathāкакова
सङ्कोचार्हताsaṅkocārhatāстеснения уместность, —
तदीयानांtadīyānāṁих
रसानांrasānāṁрас
तदीयैtadīyaiс их
रसैर्rasairрасами
अपिapiтакже
मिलनेmilaneпри сходе
तथाtathāтакова
तद्tadеё
अर्हताarhatāуместность.
यथाyathāКак
नnaнет,
तथाtathāтак
नnaнет;
यथोल्लासस्yathollāsasкак ликование,
तथोल्लासtathollāsaтак ликование,
इतिitiтак.
यथाyathāКак
तत्tatего
प्रेयस्य्preyasyвозлюбленных
आदीनांādīnāṁи прочих
तद्tadс его
वत्सलादिभिस्vatsalādibhisватсальными и прочими
तद्tadто
आदिकम्ādikamи прочее.
अथathaДалее,
गौणानांgauṇānāṁвторостепенных
सप्तानाम्saptānāmсеми
अपिapiтакже
रसानांrasānāṁрас
तेषुteṣuв тех
मुख्येषुmukhyeṣuглавных
पञ्चसुpañcasuпяти
प्रतीपत्वम्pratīpatvamпротивность,
उदासीनत्वम्udāsīnatvamбезучастность,
अनुगामित्वंanugāmitvaṁпоследование
चcaже
यथायुक्तम्yathāyuktamкак подобает
अवगन्तव्यम्avagantavyamда будет разумеемо.
यथाyathāКак
हास्यस्यhāsyasyaсмешной
वियोगात्मकेषुviyogātmakeṣuв разлукою природных
भक्तिमयादिषुbhaktimayādiṣuпреданностью полной и прочих
चतुर्षुcaturṣuчетырёх
प्रतीपत्वम्pratīpatvamпротивность;
शान्तśāntaв шанте
उदासीनत्वंudāsīnatvaṁбезучастность,
अन्यत्रानुगामित्वम्anyatrānugāmitvamв ином последование
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
अथathaДалее,
गौणानांgauṇānāṁвторостепенных
गौणैर्gauṇairсо второстепенными
अपिapiтакже
वैरvairaвражда,
माध्यस्थmādhyasthaсрединность,
मैत्राणिmaitrāṇiдружба
ज्ञेयानिjñeyāniда будут знаемы.
यथाyathāКак
हास्यस्यhāsyasyaсмешной
करुणkaruṇaжалостная
भयानकौbhayānakauи страшная —
वैरिणौvairiṇauвраги;
वीरादयोvīrādayoвитяжская и прочие —
मध्यस्थाःmadhyasthāḥсрединные;
अद्भुतोadbhutoдивная —
मित्रम्mitramдруг
इत्य्ityтак
आदिādiи далее.
एवंevaṁТак
तेषुteṣuв тех
द्वादशस्व्dvādaśasvдвенадцати
अपिapiтакже
स्थायिनांsthāyināṁстхайи,
सञ्चारिणाम्sañcāriṇāmсанчари,
अनुभावानांanubhāvānāṁанубхав,
विभावानांvibhāvānāṁвибхав,
विषयान्तरviṣayāntaraиной предмет
गतgataимеющих
भावादीनाम्bhāvādīnāmчувств и прочего
अपिapiтакже
प्रतीपत्वौदासीन्यानुगामित्वानिpratīpatvaudāsīnyānugāmitvāniпротивность, безучастность, последование
विवेचनीयानिvivecanīyāniда различаются.
तद्tadТо
एवंevaṁтак
स्थितेsthiteустановленном,
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришною
सम्बन्धिषुsambandhiṣuсвязанных
जनेषुjaneṣuв людях
काव्येषुkāvyeṣuи в поэзии
चcaже
रसस्यायोग्यrasasyāyogyaрасы непригодною
रसान्तरादिrasāntarādiиной расы и прочего
सङ्गत्याsaṅgatyāсходкою
बाध्यमानास्वाद्यत्वम्bādhyamānāsvādyatvamнарушаемая вкушаемость —
आभासत्वम्ābhāsatvamвидимость.
यत्रyatraГде
तुtuже
तत्tatта
सङ्गतिर्saṅgatirсходка
भङ्गिbhaṅgiоборота
विशेषेणviśeṣeṇaособостью
योग्यस्यyogyasyaпригодного
स्थायिनsthāyinaстхайи
उत्कर्षायutkarṣāyaпревосходству
भवतिbhavatiслужит,
तत्रtatraтам
रसोल्लासrasollāsaрасы ликование
एवevaименно.
केनाप्य्kenāpyЧем-либо
अयोग्यस्योत्कर्षेayogyasyotkarṣeнепригодного при превосходстве
तुtuже —
रसाभासस्यैवोल्लासrasābhāsasyaivollāsaрасы видимости же ликование,
इतिitiтак.
अथathaДалее
तत्रtatraтам
मुख्यस्यmukhyasyaглавной
मुख्यmukhyaс главною
सङ्गत्य्saṅgatyсходкою
आभासित्वंābhāsitvaṁвидимость,
यथाyathāкак:
सsa«тот
वैvaiвоистину
किलायंkilāyaṁведь этот
पुरुषःpuruṣaḥПуруша
पुरातनोpurātanoдревний,
यyaкоторый
एकekaодин
आसीद्āsīdбыл,
अविशेषaviśeṣaбез различий,
आत्मनिātmaniв себе»
इतिitiтак;
नूनंnūnaṁ«верно,
व्रतvrataобетом,
स्नानsnānaомовением,
हुतादिनेश्वरःhutādineśvaraḥвозлиянием и прочим владыка
समर्चितोsamarcitoпочтён
ह्य्hyведь
अस्यasyaэтого
गृहीतgṛhītaвзявшими
पाणिभिःpāṇibhiḥруки;
पिबन्तिpibantiпьют
याःyāḥкакие,
सख्य्sakhyподруга,
अधरामृतंadharāmṛtaṁгуб нектар
मुहुर्muhurснова и снова —
व्रजvrajaВраджа
स्त्रियःstriyaḥжёны
सम्मुमुहुर्sammumuhurобеспамятели,
यद्yadчьи
आशयाःāśayāḥпомыслы»
इत्य्ityтак
आद्य्ādyи далее
अन्तम्antamкончая.
ज्ञानjñānaЗнания,
विवेकादिvivekādiразличения и прочего
प्रकाशेनात्रprakāśenātraпроявлением здесь
हिhiведь
शान्तśāntaшанта
एवोपक्रान्तःevopakrāntaḥже начата,
उपसंहृतश्upasaṁhṛtaśзавершено
चोज्ज्वलःcojjvalaḥже уджджвалою.
तेनtenaТем
चास्यcāsyaже её
वस्तलेनैवvastalenaivaс ватсалою же
मिलनेmilaneпри сходе
सङ्कोचsaṅkocaстеснение
एवेतिevetiименно, так —
परस्परम्parasparamвзаимно
अयोग्यayogyaнепригодною
सङ्गत्याभास्यतेsaṅgatyābhāsyateсходкою видимостью делается.
अत्रatraЗдесь
समाधीयतेsamādhīyateразрешается
चान्यैःcānyaiḥже иными.
सsa«Тот
वैvaiвоистину
किलkilaведь»
इत्य्ityтак
आदिकम्ādikamи далее —
अन्यासांanyāsāṁодних
वाक्यम्vākyamречение;
नूनम्nūnam«верно»
इत्य्ityтак
आदिकंādikaṁи далее
त्व्tvже —
अन्यासाम्anyāsāmдругих.
एवंevaṁ«Так-
विधाvidhāвот
वदन्तीनाम्vadantīnāmговорящих»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее,
श्रीśrīшри
सूतsūtaСуты
वाक्यंvākyaṁречение,
चcaже
सर्वानन्दनsarvānandanaвсех обрадованию
परम्paramпосвящено
एवेतिevetiже, так.
Литературный перевод

Более того: если само изумление и прочее имеет вместилищем шри Кришну и движется в умах, полных той любви, то и тогда дивная и прочие расы полны той любви. Как в «О, эти деревья, чтимые лучшими из богов и бессмертными» и далее. А у тех, в ком любовь ещё не родилась, изумление и прочие чувства и их расы, возникающие по связи с ним, да будут знаемы здесь лишь как подражание им.\n\nДалее, ради познания того, как расы становятся своею видимостью и прочего, указуется правило вместилища и взаимное их обращение. Правило вместилища — соответственно связи с шри Кришною. Как в родителях и прочих установлена вместилищность природной ватсальи, так взаимное обращение пяти главных — подобно обращению людей, их вместилищ, и его надлежит разуметь по обычаю благородного общества. Отсюда: с кем сойдясь, насколько уместна сдержанность в шутке, забаве и прочем, — настолько же она уместна и при схождении их рас. Как нет там, так нет и здесь; как там ликование, так и здесь. Так, например, у его возлюбленных с теми, кто нежен к нему по-родительски.\n\nДалее, как подобает, да будет разумеемо, что семь второстепенных рас бывают тем пяти главным противны, безучастны или последуют им. Так, смешная противна четырём — полной преданности и прочим, — когда те суть разлука; в шанте она безучастна, в ином последует. Далее, и между второстепенными да будут знаемы вражда, срединность и дружба: жалостная и страшная — враги смешной, витяжская и прочие — срединны, дивная — друг. Так и во всех двенадцати да различаются противность, безучастность и последование у стхайи, санчари, анубхав, вибхав и чувств, обращённых к иному предмету.\n\nКогда это установлено: у людей, связанных со шри Кришною, и в поэзии видимость расы есть то, что её вкушаемость нарушается сходкою с непригодною иною расою и прочим. Где же такая сходка особым оборотом служит превосходству пригодного стхайи, там именно ликование расы; а где чем-либо возвышается непригодное — там ликование лишь видимости расы.\n\nВот видимость от сходки главной с главною: «Тот ведь воистину древний Пуруша, который был один, без различий, в себе» — и: «Верно, этого владыку почтили обетом, омовением, возлиянием и прочим те, кто взял его за руку; а жёны Враджа, что снова и снова пьют нектар его губ, обеспамятели, подруга, и помыслы их…» Здесь проявлением знания, различения и прочего начата шанта, а завершено уджджвалою; и раз при сходе её с ватсалою неизбежна стеснённость, взаимно непригодная сходка делает её видимостью. Иные разрешают это так: «тот ведь воистину» и далее — речение одних жён, а «верно» и далее — других; а речение шри Суты «говорящих так-вот» и далее посвящено обрадованию всех.

Версия

583b909d0442 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами