अथ साक्षात्कारलक्षणतुष्ट्यात्मकं श्रीमदुद्धवस्याह— ततस् तम् अन्तर् हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तपः समास्थाय हरेर् अगाद् गतिम् ॥ गम्यते इति गतिः । यथोपदिष्टां गतिम् इत्य् अस्य तृतीयानुसारेणायम् अर्थः । पूर्वं तत्र तं प्रति श्रीभगवता, वेदाहम् अन्तर्मनसीप्सितं ते ददामि यत् तद् दूरवापम् अन्यैः इत्य् अनेन तदभीप्सितं दातुं प्रतिश्रुतम् । त्वदीप्सितपूर्त्यर्थं यद् अन्यैर् दुरवापं, तद् ददामीत्य् अर्थः । तच् च देयं–पुरा मया प्रोक्तम् अजाय नाभा इत्यादिना सङ्क्षेपभागवतरूपम् इत्य् उद्दिष्टम् । अथ तादृशतत्प्रतिश्रुतश्रवणेन परमोत्सुकतया परमनिजाभीप्सितम् असौ स्वयम् एव निवेदितवान्— को न्व् ईश ते पादसरोजभाजां सुदुर्लभोऽर्थेषु चतुर्ष्व् अपीह । तथापि नाहं प्रवृणोमि भूमन् भवत्पदाम्भोजनिषेवणोत्सुकः ॥ इत्य् अनेन । अथागन्तुकं निजमोहविशेषं च निवेदितवान्—कर्माण्य् अनीहस्य भवोऽभवय इत्यादिभ्याम् । तच् च साक्षात्तदुपदेशबलेन प्रायः परप्रत्यायनार्थम् एव ज्ञेयम्, नोद्धवोऽण्व् अपि मन्न्यूनः इत्यादेः । अथ तत्तदर्थोपयुक्ततया भगवदुद्दिष्टार्थम् अपि प्रार्थितवान्–ज्ञानं परं स्वात्मरहःप्रकाशं प्रोवाच कस्मै इत्यादिना । तत्र यद् वृजिनं तरेम इति वृजिनं तादृशसेवाविरहदुःखम् । तादृशलोकमोहदुःखं च । तत् तरणस्य तद्रहस्यज्ञानाधीनत्वाद् इति भावः । ततश् च मदभीष्टं श्रीभगवान् अपि सम्पादितवान् इति श्रीविदुरं प्रति कथितं श्रीमदुद्धवेन स्वयम् एव— इत्य् आवेदितहार्दाय मह्यं स भगवान् परः । आदिदेशारविन्दाक्ष आत्मनः परमां स्थितिम् ॥ इति । द्वितीये ब्रह्मणेऽपि परमवैकुण्ठं दर्शयता तेनात्मनः परमभगवत्तारूपा स्थितिर् दर्शिता । सा च श्रीद्वारकावैभवरूपेति श्रीभगवत्सन्दर्भे स्थापितम् अस्ति । सङ्क्षेपश्रीभागवतरूपया चतुःश्लोक्या च । तस्य तादृशत्वेऽपि विचित्रलीलाभक्तपरवशत्वरूपासाव् इति तत्रैव बोधितम् । ततस् तदनुभवेनोभयत्रापि श्रीमदुद्धवस्य धैर्यं जातम् इति तत्तदुपयोगः । ततश् च ताम् एव तदुपदिष्टां गतिं जगामेत्य् अर्थः । तथैवोपदिष्टम् अन्ते तं प्रत्य् एकादशे— ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावान् अर्थो नृणां तात तावांस् तेऽहं चतुर्विधः ॥ इति । तस्य श्रीकृष्णरूपा गतिश् चेयं श्रीशुकद्वारा श्रीभागवतप्रचारात् पूर्वम् एव ज्ञेया । स्वज्ञानप्रचारार्थम् एव हि सोऽयं पृथिव्यां रक्षितः । तदनन्तरं चरितार्थत्वात् न प्रयोजनम् इति । किन्तु कायव्यूहेन श्रीमद्व्रजेऽप्य् अस्य तत्प्राप्तिर् ज्ञेया, आसाम् अहो चरणरेणुजुषाम् अहं स्याम् इति दृढमनोरथावगमात् ।
atha sākṣātkāra-lakṣaṇa-tuṣṭy-ātmakaṁ śrīmad-uddhavasyāha— tatas tam antar hṛdi sanniveśya gato mahā-bhāgavato viśālām | yathopadiṣṭāṁ jagad-eka-bandhunā tapaḥ samāsthāya harer agād gatim || gamyate iti gatiḥ | yathopadiṣṭāṁ gatim ity asya tṛtīyānusāreṇāyam arthaḥ | pūrvaṁ tatra taṁ prati śrī-bhagavatā, vedāham antar-manasīpsitaṁ te dadāmi yat tad dūra-vāpam anyaiḥ ity anena tad-abhīpsitaṁ dātuṁ pratiśrutam | tvad-īpsita-pūrty-arthaṁ yad anyair duravāpaṁ, tad dadāmīty arthaḥ | tac ca deyaṁ–purā mayā proktam ajāya nābhā ity-ādinā saṅkṣepa-bhāgavata-rūpam ity uddiṣṭam | atha tādṛśa-tat-pratiśruta-śravaṇena paramotsukatayā parama-nijābhīpsitam asau svayam eva niveditavān— ko nv īśa te pāda-saroja-bhājāṁ sudurlabho'rtheṣu caturṣv apīha | tathāpi nāhaṁ pravṛṇomi bhūman bhavat-padāmbhoja-niṣevaṇotsukaḥ || ity anena | athāgantukaṁ nija-moha-viśeṣaṁ ca niveditavān—karmāṇy anīhasya bhavo'bhavaya ity-ādibhyām | tac ca sākṣāt-tad-upadeśa-balena prāyaḥ para-pratyāyanārtham eva jñeyam, noddhavo'ṇv api man-nyūnaḥ ity-ādeḥ | atha tat-tad-arthopayuktatayā bhagavad-uddiṣṭārtham api prārthitavān–jñānaṁ paraṁ svātma-rahaḥ-prakāśaṁ provāca kasmai ity-ādinā | tatra yad vṛjinaṁ tarema iti vṛjinaṁ tādṛśa-sevā-viraha-duḥkham | tādṛśa-loka-moha-duḥkhaṁ ca | tat taraṇasya tad-rahasya-jñānādhīnatvād iti bhāvaḥ | tataś ca mad-abhīṣṭaṁ śrī-bhagavān api sampāditavān iti śrī-viduraṁ prati kathitaṁ śrīmad-uddhavena svayam eva— ity āvedita-hārdāya mahyaṁ sa bhagavān paraḥ | ādideśāravindākṣa ātmanaḥ paramāṁ sthitim || iti | dvitīye brahmaṇe'pi parama-vaikuṇṭhaṁ darśayatā tenātmanaḥ parama-bhagavattā-rūpā sthitir darśitā | sā ca śrī-dvārakā-vaibhava-rūpeti śrī-bhagavat-sandarbhe sthāpitam asti | saṅkṣepa-śrī-bhāgavata-rūpayā catuḥ-ślokyā ca | tasya tādṛśatve'pi vicitra-līlā-bhakta-paravaśatva-rūpāsāv iti tatraiva bodhitam | tatas tad-anubhavenobhayatrāpi śrīmad-uddhavasya dhairyaṁ jātam iti tat-tad-upayogaḥ | tataś ca tām eva tad-upadiṣṭāṁ gatiṁ jagāmety arthaḥ | tathaivopadiṣṭam ante taṁ praty ekādaśe— jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṁ daṇḍa-dhāraṇe | yāvān artho nṛṇāṁ tāta tāvāṁs te'haṁ catur-vidhaḥ || iti | tasya śrī-kṛṣṇa-rūpā gatiś ceyaṁ śrī-śuka-dvārā śrī-bhāgavata-pracārāt pūrvam eva jñeyā | sva-jñāna-pracārārtham eva hi so'yaṁ pṛthivyāṁ rakṣitaḥ | tad-anantaraṁ caritārthatvāt na prayojanam iti | kintu kāya-vyūhena śrīmad-vraje'py asya tat-prāptir jñeyā, āsām aho caraṇa-reṇu-juṣām ahaṁ syām iti dṛḍha-manorathāvagamāt |
Далее он говорит об утешении шримад Уддхавы, определяемом видением воочию: «Затем, поместив его внутрь сердца, великий бхагавата ушёл в Вишалу и, приняв подвиг, как указал ему единственный родич мира, достиг стези Хари». «Гати» — то, чего достигают; «стезёю, как указана» — таков смысл по третьему падежу. Прежде шри Бхагаван обещал ему дать желаемое: «Знаю я желаемое тобою внутри ума; даю то, что иными труднодостижимо», — то есть: ради исполнения твоего желания даю то, что иным труднодостижимо. А даруемое указано как краткая Бхагавата: «прежде поведанное мною Нерождённому, из пупа» и далее.\n\nУслышав такое обещание, он от высшего нетерпения сам изъявил своё высшее желание: «Кто же, владыка, труднодостижим для причастных твоим лотосным стопам среди четырёх целей здесь? Но я не избираю их, о Всеобъемлющий, ибо жажду служить твоим лотосным стопам». Затем он изъявил и пришедшее к нему особое обольщение — «деяния у бездеятельного, рождение — к нерождению» и далее. И это, силою прямого его наставления, да будет знаемо обычно как сказанное ради убеждения других: «Уддхава ни на волос не ниже меня» и далее. Далее, как пригодное для тех целей, он испросил и указанное Бхагаваном: «Кому он поведал высшее знание, открывающее тайну его души» и далее. «Какую беду переплывём» — беда здесь есть страдание разлуки с таким служением и страдание обольщения такого мира; переплыть её можно лишь знанием той тайны.\n\nИ шримад Уддхава сам поведал шри Видуре, что шри Бхагаван исполнил желанное ему: «Мне, так изъявившему сердечное, тот высший Бхагаван, лотосоокий, указал высшее своё стояние». Во второй песни, показав Брахме высшую Вайкунтху, он показал стояние себя в облике высшей бхагаватности; а что оно есть облик величия шри Двараки, утверждено в «Бхагават-сандарбхе», как и краткою шри Бхагаватою, четверостишием. И там же дано разуметь, что оно, при всей таковости, есть облик его подвластности преданному в пёстрых играх. Оттого от переживания того и другого у шримад Уддхавы родилась стойкость — вот их применение. И потому он пошёл именно той указанной им стезёю. Так же указано ему и в конце, в одиннадцатой: «Сколько у людей цели в знании, деянии, йоге, промысле и ношении жезла, — столько я тебе, четверовидный, милый».\n\nА что стезя его есть сам шри Кришна, да будет знаемо ещё до распространения шри Бхагаваты через шри Шуку: ведь он был сохранён на земле именно ради распространения своего знания, а вслед за тем, когда цель достигнута, надобности в том нет. Но да будет знаемо и то, что разветвлением тела он обрёл это и во шримад Врадже, — ибо понято его твёрдое желание: «О, да буду я одним из тех, кто причастен пыли их стоп».
2cccb7cb6be1 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Ему обещано то, чего не даётся другим, — и он просит не то, что обещано, а право служить. Обещание и просьба совпадают лишь потому, что обещавший знал, о чём попросят.\n\nИ конец пути двойной: он уходит в Вишалу и одновременно остаётся во Врадже — потому что так и хотел: быть пылью на той дороге.