श्रीव्रजप्रजानाम् अपि मोचयन्न् इत्यादिनैव व्यक्तः । तथा व्रजवनस्थितानाम् अपि श्रीव्रजदेवीवाक्यैः वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्तिम् इत्यादिभिः । हन्त चित्रम् अबला शृणुतेदम् इत्यादिभिश् च ज्ञेयः । अथ दास्यभक्तिमयो रसः । तत्रालम्बनः प्रभुत्वेन स्फुरन् दास्यभक्त्याश्रयः श्रीकृष्णः । तदाधाराः श्रीकृष्णलीलागतस्वोत्कृष्टतदीयभृत्याश् च । श्रीकृष्ण इह परमेश्वराकारः श्रीमन्नराकारश् चेति द्विविधः पूर्वोक्ताविर्भाव एव । तद्भृत्याश् च तत्तदनुशीलत्वेन द्विविधाः । पुनस् ते च त्रिविधाः । अङ्गसेवकाः पार्षदाः प्रेष्याश् च । तत्राङ्गसेवका अङ्गाभ्यञ्जकताम्बूलवस्त्रगन्धसमर्पकादयः । पार्षदा मन्त्रिसारथिसेनाध्यक्षधर्माध्यक्षदेशाध्यक्षादयः । विद्याधदिचातुर्येण सभारञ्जकाश् च । पुरोहितस्य प्राधान्याद् गुरुवर्गान्तःपात एव । पार्षदत्वम् अप्य् अंशेन । प्रेष्याः सादिपदातिशिल्पिप्रभृतयः । एते च यथापूर्वं प्रायः प्रियतराः । श्रीमदुद्धवदारुकप्रभृतीनां त्व् अङ्गसेवादिवैशिष्ट्यम् अप्य् अस्तीति सर्वतोऽप्य् आधिक्यम् । तत्रापि श्रीमदुद्धवस्य बहुशोऽपि त्वं मे भृत्यः सुहृत् सखा इत्याद्य् उक्तेः । अथोद्दीपनाः पूर्वोक्ता एव । तत्र विशेषतोऽङ्गसेवकेषु गुणाः सौन्दर्यसौकुमार्यादयः । क्रिया शयनभोजनादिकाः । द्रव्याणि तत्सेवोपयोग्यानि तदुच्छिष्टानि च । पार्षदेषु गुणाः प्रभुत्वादयः । प्रेष्येषु प्रतापादय इत्यादि । अथानुभावाः प्रायः पूर्वोक्ता एव । तथा योगे स्वस्वकर्मणि तात्पर्यम् । यत् खलु सेवासमये कम्पस्तम्भाद्युद्भवम् अपि विलापयति तत्तत्कर्मतात्पर्यं हि तस्यासाधारणो धर्मः । कम्पादिस् तु सर्वसाधारणस् ततः पूर्वस्यैव बलवत्त्वम् इति । एवम् अन्यत्रापि रसे यथायथम् उन्नेयम् । अथायोगेऽपि स्वस्वकर्मानुसन्धानं तदर्चास्व् अपि तत्तत्कृतिर् एव वा । अथ सञ्चारिणोऽपि प्रागुक्ता एव । अथ स्थायी च दास्यभक्त्याख्यः । स चाक्रूरादीनाम् ऐश्वर्यज्ञानप्रधानः । श्रीमदुद्धवादीनां तत्तत्सद्भावेऽपि माधुर्यज्ञानप्रधानः । श्रीव्रजस्थानं तु माधुर्येकमय एव । अथाप्य् एषां प्रीतेर् भक्तित्वं श्रीगोपराजकुमारत्वपरमगुणप्रभावत्वादिनैवादरसद्भावात् । तत्राक्रूरस्य ददर्श रामं कृष्णं च व्रजे गोदोहनं गतौ इत्यादि लीलायाम् अनुभूततादृशमाधुर्यस्यापि यमुनाह्रदे दृष्टेन तदैश्वर्यविशेषेणैव चमत्कारपरिपोषात् तत्प्रधानत्वं व्यक्तम् । श्रीमदुद्धवस्य माधुर्यप्रधानत्वं तु श्रीगोकुलवासिभाग्यश्लाघायां स्फुटम् एव व्यक्तम् । अत एव तादृशस्यापि तस्यैवं स्वेच्छामयनरलीलामाधुर्यावेशः स्मर्यमाणो मम तद्वियोगखेदं वर्धयतीति भगवदन्तर्धानानन्तरम् उद्धवः स्वयम् आह— मां खेदयत्य् एतद् अजस्य जन्म विडम्बनं यद् वसुदेवगेहे । व्रजे च वासोऽरिभयाद् इव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः ॥ इति ।
śrī-vraja-prajānām api mocayann ity-ādinaiva vyaktaḥ | tathā vraja-vana-sthitānām api śrī-vraja-devī-vākyaiḥ vṛndāvanaṁ sakhi bhuvo vitanoti kīrtim ity-ādibhiḥ | hanta citram abalā śṛṇutedam ity-ādibhiś ca jñeyaḥ | atha dāsya-bhakti-mayo rasaḥ | tatrālambanaḥ prabhutvena sphuran dāsya-bhakty-āśrayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ | tad-ādhārāḥ śrī-kṛṣṇa-līlā-gata-svotkṛṣṭa-tadīya-bhṛtyāś ca | śrī-kṛṣṇa iha parameśvarākāraḥ śrīman-narākāraś ceti dvividhaḥ pūrvoktāvirbhāva eva | tad-bhṛtyāś ca tat-tad-anuśīlatvena dvividhāḥ | punas te ca trividhāḥ | aṅga-sevakāḥ pārṣadāḥ preṣyāś ca | tatrāṅga-sevakā aṅgābhyañjaka-tāmbūla-vastra-gandha-samarpakādayaḥ | pārṣadā mantri-sārathi-senādhyakṣa-dharmādhyakṣa-deśādhyakṣādayaḥ | vidyādhadi-cāturyeṇa sabhā-rañjakāś ca | purohitasya prādhānyād guru-vargāntaḥ-pāta eva | pārṣadatvam apy aṁśena | preṣyāḥ sādipadātiśilpi-prabhṛtayaḥ | ete ca yathā-pūrvaṁ prāyaḥ priyatarāḥ | śrīmad-uddhava-dāruka-prabhṛtīnāṁ tv aṅga-sevādi-vaiśiṣṭyam apy astīti sarvato'py ādhikyam | tatrāpi śrīmad-uddhavasya bahuśo'pi tvaṁ me bhṛtyaḥ suhṛt sakhā ity-ādy ukteḥ | athoddīpanāḥ pūrvoktā eva | tatra viśeṣato'ṅga-sevakeṣu guṇāḥ saundarya-saukumāryādayaḥ | kriyā śayana-bhojanādikāḥ | dravyāṇi tat-sevopayogyāni tad-ucchiṣṭāni ca | pārṣadeṣu guṇāḥ prabhutvādayaḥ | preṣyeṣu pratāpādaya ity-ādi | athānubhāvāḥ prāyaḥ pūrvoktā eva | tathā yoge sva-sva-karmaṇi tātparyam | yat khalu sevā-samaye kampa-stambhādy-udbhavam api vilāpayati tat-tat-karma-tātparyaṁ hi tasyāsādhāraṇo dharmaḥ | kampādis tu sarva-sādhāraṇas tataḥ pūrvasyaiva balavattvam iti | evam anyatrāpi rase yathāyatham unneyam | athāyoge'pi sva-sva-karmānusandhānaṁ tad-arcāsv api tat-tat-kṛtir eva vā | atha sañcāriṇo'pi prāg-uktā eva | atha sthāyī ca dāsya-bhakty-ākhyaḥ | sa cākrūrādīnām aiśvarya-jñāna-pradhānaḥ | śrīmad-uddhavādīnāṁ tat-tat-sad-bhāve'pi mādhurya-jñāna-pradhānaḥ | śrī-vraja-sthānaṁ tu mādhuryeka-maya eva | athāpy eṣāṁ prīter bhaktitvaṁ śrī-gopa-rāja-kumāratva-parama-guṇa-prabhāvatvādinaivādara-sad-bhāvāt | tatrākrūrasya dadarśa rāmaṁ kṛṣṇaṁ ca vraje go-dohanaṁ gatau ity-ādi līlāyām anubhūta-tādṛśa-mādhuryasyāpi yamunā-hrade dṛṣṭena tad-aiśvarya-viśeṣeṇaiva camatkāra-paripoṣāt tat-pradhānatvaṁ vyaktam | śrīmad-uddhavasya mādhurya-pradhānatvaṁ tu śrī-gokula-vāsi-bhāgya-ślāghāyāṁ sphuṭam eva vyaktam | ata eva tādṛśasyāpi tasyaivaṁ svecchā-maya-nara-līlā-mādhuryāveśaḥ smaryamāṇo mama tad-viyoga-khedaṁ vardhayatīti bhagavad-antardhānānantaram uddhavaḥ svayam āha— māṁ khedayaty etad ajasya janma- viḍambanaṁ yad vasudeva-gehe | vraje ca vāso'ri-bhayād iva svayaṁ purād vyavātsīd yad-ananta-vīryaḥ || iti |
У подданных шри Враджа она явлена тем же «снимающий» и далее. Так же у пребывающих в лесу Враджа она да будет знаема из речений жён шри Враджа: «Вриндаван, подруга, распространяет славу земли» и далее; «Ах, диво, жёны, слушайте это» и далее.\n\nДалее — раса, полная преданности в служении. Опора здесь — шри Кришна, являющийся владыкою, прибежище преданности служения; вместилища — его слуги, входящие в игры шри Кришны и превосходные сами по себе. Шри Кришна здесь двояк — обликом высшего владыки и прекрасным человеческим обликом, то самое прежде названное явление. И слуги его двояки по тому, за кем следуют; а затем они трояки: служители тела, советники и посылаемые. Служители тела — умащающие тело, подносящие бетель, одежды, благовония и прочие. Советники — министры, колесничие, воеводы, блюстители закона, правители земель и прочие, а также те, кто увеселяет собрание учёностью и сметливостью. Домашний жрец по главенству своему входит в разряд наставников, а советником бывает лишь отчасти. Посылаемые — конные, пешие, мастеровые и прочие. И, как и прежде, каждый предыдущий обычно дороже. А у шримад Уддхавы, Даруки и прочих есть и особость служения телу и прочего, — оттого они выше всех; и среди них шримад Уддхава, ибо многократно сказано: «ты мой слуга, друг, товарищ» и далее.\n\nВозжигающие — прежде названные. Особо у служителей тела качества — красота, нежность и прочее; деяния — сон, трапеза и прочее; вещи — пригодные к служению ему и остатки от него. У советников качества — владычность и прочее; у посылаемых — величие и прочее. Анубхавы — большею частью прежде названные; а при соединении — сосредоточенность на своём деле. Ведь то, что в пору служения растворяет даже возникающие дрожь, оцепенение и прочее, — эта сосредоточенность на деле и есть особое его свойство; дрожь же и прочее общи всем, и потому сильнее первое. Так да выводится, как подобает, и в иной расе. А при разъединении — памятование о своём деле или же совершение того же самого перед его изображениями.\n\nСанчари — прежде названные. Стхайи — зовущееся преданностью служения. У Акруры и прочих оно главенствует знанием величия; у шримад Уддхавы и прочих, хотя есть и то и другое, — знанием сладости; у пребывающих во шри Врадже — единственно сладостью. И всё же любовь их есть преданность, ибо почтение в ней есть — от того, что он сын царя пастухов, от мощи высших качеств и прочего. У Акруры, хотя он пережил такую сладость в игре «увидел он Раму и Кришну во Врадже, пошедших доить коров» и далее, главенство знания величия явно: изумление его напиталось именно особым величием, увиденным в омуте Ямуны. А главенство сладости у шримад Уддхавы явно обнаружено в восхвалении счастья жителей шри Гокулы. Оттого и он, таковой, говорит сам, вслед за исчезновением Бхагавана, что воспоминание о его погружении в сладость человеческих игр, полных собственной его воли, умножает печаль разлуки: «Меня печалит это — передразнивание рождения Нерождённым в доме Васудевы; и обитание во Врадже, будто из страха перед врагом, — тем, кто сам ушёл из града, у кого бесконечная доблесть».
a5d187bf9047 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Служба разобрана по чинам, как при настоящем дворе, — и внутри этой иерархии дороже всех оказываются те, кто ближе к телу.\n\nИ признак служителя назван неожиданный: у него дрожь и слёзы растворяются в деле. Он не менее захвачен, чем другие, — просто его захваченность выглядит как работа.