पदधूलिः— धन्या अहो अमी आल्यो गोविन्दाङ्घ्र्यब्जरेणवः । यान् ब्रह्मेशो रमा देवी दधुर् मूर्ध्न्य् अघनुत्तये ॥ अत्र प्रेमैव तदुत्कर्षं गमयति, न त्व् ऐश्वर्यज्ञानम् । स्वभावः खल्व् अयं प्रीतिपरमोत्कर्षस्य यत् स्वविषयं सर्वत उत्कर्षेणानुभावयति । यथादिभरतेन मृगप्रेम्णा तदीयखुरस्पर्शात् पृथिव्या अपि महाभागधेयत्वं वर्णितम्—किं वा अरे आचरितं तपस् तपस्विन्या यद् इयम् अवनिः इत्यादिना । एवम् एव— किं ते कृतं क्षिति तपो बत केशवाङ्घ्रि स्पर्शोत्सवोत्पुलकिताङ्गरुहैर् विभासि । अप्य् अङ्घ्रिसम्भव उरुक्रमविक्रमाद् वा आहो वराहवपुषः परिरम्भणेन ॥ अत्र पूर्वार्धे प्रेम्णा श्रीकृष्णमाधुर्यमहिमोक्तिः । उत्तरार्धे तेनैवान्यत्र हेयतोक्तिः । अत्र च अपीति किम् अर्थे । ततश् च एषोऽङ्घ्रिसम्भवो हर्षविकारः उरुक्रमस्य त्रिविक्रमस्य विक्रमाद् वापि पादविक्षेपाद् वापि किं जातः । आहो इति पक्षान्तरे । वराहवपुषः कान्तभावतोऽपि परिरम्भणेन वा एषोऽङ्घ्रिसम्भवः किं जातः । न हि न हीत्य् अर्थः । अपीति स्तोकार्थे वा सर्पिषोऽपि स्याद् इतिवत् । ततश् च उरुक्रमविक्रमाद् अपि एषोऽङ्घ्रिसम्भवो विकारः स्यात् । किन्तु स्तोक एव स्याद् इत्य् अर्थः ।
pada-dhūliḥ— dhanyā aho amī ālyo govindāṅghry-abja-reṇavaḥ | yān brahmeśo ramā devī dadhur mūrdhny agha-nuttaye || atra premaiva tad-utkarṣaṁ gamayati, na tv aiśvarya-jñānam | svabhāvaḥ khalv ayaṁ prīti-paramotkarṣasya yat sva-viṣayaṁ sarvata utkarṣeṇānubhāvayati | yathādi-bharatena mṛga-premṇā tadīya-khura-sparśāt pṛthivyā api mahā-bhāgadheyatvaṁ varṇitam—kiṁ vā are ācaritaṁ tapas tapasvinyā yad iyam avaniḥ ity-ādinā | evam eva— kiṁ te kṛtaṁ kṣiti tapo bata keśavāṅghri- sparśotsavotpulakitāṅga-ruhair vibhāsi | apy aṅghri-sambhava urukrama-vikramād vā āho varāhava-puṣaḥ parirambhaṇena || atra pūrvārdhe premṇā śrī-kṛṣṇa-mādhurya-mahimoktiḥ | uttarārdhe tenaivānyatra heyatoktiḥ | atra ca apīti kim arthe | tataś ca eṣo'ṅghri-sambhavo harṣa-vikāraḥ urukramasya trivikramasya vikramād vāpi pāda-vikṣepād vāpi kiṁ jātaḥ | āho iti pakṣāntare | varāha-vapuṣaḥ kānta-bhāvato'pi parirambhaṇena vā eṣo'ṅghri-sambhavaḥ kiṁ jātaḥ | na hi na hīty arthaḥ | apīti stokārthe vā sarpiṣo'pi syād itivat | tataś ca urukrama-vikramād api eṣo'ṅghri-sambhavo vikāraḥ syāt | kintu stoka eva syād ity arthaḥ |
Пыль стоп: «Счастливы, о подруги, эти пылинки с лотосных стоп Говинды, что Брахма, Иша и богиня Рама возложили на голову, чтобы изгнать грех». Здесь превосходство его даёт разуметь према, а не знание величия. Ведь такова природа высшего превосходства любви: она даёт переживать свой предмет превосходным со всех сторон. Как перво-Бхарата премою к лани описал великое счастье и самой земли от касания её копыт: «Что за подвиг, эй, совершила подвижница — эта земля» и далее. Так же: «Какой подвиг совершила ты, земля, что сияешь, и волоски на теле твоём вздыблены празднеством касания стоп Кешавы? Разве от прикосновения стоп — от шага Широкошагающего — или же от объятия тела вепря?» Здесь в первой половине премою сказано о величии сладости шри Кришны, а во второй тем же сказано об отвергаемости иного.\n\nИ «апи» здесь в смысле «разве». Тогда: разве эта перемена радости, происшедшая от стоп, родилась от шага Тривикрамы, Широкошагающего, от поступи его стопы? «Ахо» — при ином предположении: или, может быть, она родилась от объятия тела вепря, по чувству возлюбленного? Смысл: нет и нет. Или «апи» в смысле «немного», как в «было бы и топлёного масла немного»: тогда и от шага Широкошагающего перемена эта была бы, но лишь немного.
33f40f26969b · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Сравнение с Бхаратой и ланью поставлено намеренно: там любовь возвела землю в подвижницы за касание копыт. Мера у любви своя, и она прикладывается ко всему.\n\nИ перебор предположений кончается отказом: даже шаг, покрывший вселенную, для них не то.