अत एव “हे माप! लक्ष्मीपते! सा विषयप्रीतिर् मम हृदयात् सर्पतु पलायताम्” इति विरक्तिप्रार्थनामयोऽर्थोऽपि न सङ्गच्छते । तस्या अप्य् अनुभाषणाभावात्, “नापसर्पतु” इति प्रसिद्धपाठान्तरविरोधाच् च । ततस् तद्भक्तेर् अपि तत्प्रीतिपर्यायत्वे स्थितेऽपि प्रीणातिवन् न भजतिः सर्वप्रत्ययान्त एव प्रीतिं वदति प्रयोगादर्शनात् । प्रयोगस् तु क्तिन्क्तप्रत्ययान्त एव दृश्यते । यदा च प्रीत्यर्थवृत्तिस् तदा प्रीणातिवद् अकर्मक एव भवतीति । तद् एवं विषयप्रीतिदृष्टान्तेन श्रीभगवद्विषयानुकूल्यात्मकस् तदनुगतस्पृहादिमयो ज्ञानविशेषस् तत्प्रीतिर् इति लक्षितम् । विषयमाधुर्यानुभववत् भगवन्माधुर्यानुभवस् तु ततोऽन्यः । अत एव भक्तिर् विरक्तिर् भगवत्प्रबोधः इति भेदेनाम्नातम् । भक्त्या त्व् अनन्यया शक्य अहम् एवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परंतप ॥ अथैनं भगवत्प्रीतिं साक्षाद् एव लक्षयति सार्धेन— देवानां गुणलिङ्गानाम् आनुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धेर् गरीयसी ॥ पूर्वं श्रद्धा रतिर् भक्तिर् अनुक्रमिष्यति इत्य् उक्तम् । अत्र यद्यपि रतिभक्त्योर् द्वयोर् अपि तारतम्यमात्रभेदयोः प्रीतित्वम् एव, तथापि प्रीत्यतिशयलक्षणायां प्रेमाख्यायां भक्तौ तद् अतिस्फुटं स्याद् इति कृत्वा, भक्तिपदेन ताम् उपादाय लक्षयति । अर्थश् चायम्—गुणलिङ्गानां गुणत्रयोपाधीनाम् । आनुश्रविकं श्रुतिपुराणादिगम्यं कर्माचरितं येषां ते तथोक्ताः । तेषां देवानां श्रीविष्णुब्रह्मशिवानां मध्ये सत्त्वे सान्निध्यमात्रेण सत्त्वगुणोपकारके स्वरूपशक्तिवृत्तिभूतशुद्धसत्त्वात्मके वा श्रीविष्णौ । एतच् चोपलक्षणम् । श्रीभगवदाद्यनन्ताविर्भावेष्व् एकस्मिन्न् अपीत्य् अर्थः । एवकारेण नेतरत्र, न च तत्रापि च, इतरत्रापि च । एकमनसः पुरुषस्य या वृत्तिः, तदानुकूल्यात्मको ज्ञानविशेषः । अनिमित्ता फलाभिसन्धिशून्या । स्वाभाविकी स्वरसत एव विषयसौन्दर्याद् अयत्नेनैव जायमाना, न च बलाद् आपाद्यमाना । सा भागवती भक्तिः प्रीतिर् इत्य् अर्थः । प्रीतिसम्बन्धाद् एवानन्यस्या भक्तेः स्वाभाविकत्वं स्यात् । तस्माद् वृत्तिशब्देन प्रीतिर् एवात्र मुख्यत्वेन ग्राह्येति । सा च सिद्धेर् मोक्षाद् गरीयसी, सालोक्यसार्ष्टि इत्यादिश्रवणात् । अत एव ज्ञानसाध्यस्यापि तिरस्कारप्रसिद्धेर् ज्ञानमात्रतिरस्कारार्थं सिद्धेर् ज्ञानाद् इति व्याख्यानम् असदृशम् । अत्र मोक्षाद् गरीयस्त्वत्वेन तस्या वृत्तेर् गुणातीतत्वं ततोऽपि घनपरमानन्दत्वं श्रीभगवत्प्रसादविशेषेणैव मनस्य् उदित्वरत्वम्, तत् तादात्म्येनैव तद्वृत्तिव्यपदेश्यत्वं च दर्शितम् ।
ata eva “he māpa! lakṣmī-pate! sā viṣaya-prītir mama hṛdayāt sarpatu palāyatām” iti virakti-prārthanā-mayo'rtho'pi na saṅgacchate | tasyā apy anubhāṣaṇābhāvāt, “nāpasarpatu” iti prasiddha-pāṭhāntara-virodhāc ca | tatas tad-bhakter api tat-prīti-paryāyatve sthite'pi prīṇātivan na bhajatiḥ sarva-pratyayānta eva prītiṁ vadati prayogādarśanāt | prayogas tu ktin-kta-pratyayānta eva dṛśyate | yadā ca prīty-artha-vṛttis tadā prīṇātivad akarmaka eva bhavatīti | tad evaṁ viṣaya-prīti-dṛṣṭāntena śrī-bhagavad-viṣayānukūlyātmakas tad-anugata-spṛhādi-mayo jñāna-viśeṣas tat-prītir iti lakṣitam | viṣaya-mādhuryānubhavavat bhagavan-mādhuryānubhavas tu tato'nyaḥ | ata eva bhaktir viraktir bhagavat-prabodhaḥ iti bhedenāmnātam | bhaktyā tv ananyayā śakya aham evaṁ-vidho'rjuna | jñātuṁ draṣṭuṁ ca tattvena praveṣṭuṁ ca paraṁtapa || athainaṁ bhagavat-prītiṁ sākṣād eva lakṣayati sārdhena— devānāṁ guṇa-liṅgānām ānuśravika-karmaṇām | sattva evaika-manaso vṛttiḥ svābhāvikī tu yā || animittā bhāgavatī bhaktiḥ siddher garīyasī || pūrvaṁ śraddhā ratir bhaktir anukramiṣyati ity uktam | atra yadyapi rati-bhaktyor dvayor api tāratamya-mātra-bhedayoḥ prītitvam eva, tathāpi prīty-atiśaya-lakṣaṇāyāṁ premākhyāyāṁ bhaktau tad atisphuṭaṁ syād iti kṛtvā, bhakti-padena tām upādāya lakṣayati | arthaś cāyam—guṇa-liṅgānāṁ guṇa-trayopādhīnām | ānuśravikaṁ śruti-purāṇādi-gamyaṁ karmācaritaṁ yeṣāṁ te tathoktāḥ | teṣāṁ devānāṁ śrī-viṣṇu-brahma-śivānāṁ madhye sattve sānnidhya-mātreṇa sattva-guṇopakārake svarūpa-śakti-vṛtti-bhūta-śuddha-sattvātmake vā śrī-viṣṇau | etac copalakṣaṇam | śrī-bhagavad-ādy-anantāvirbhāveṣv ekasminn apīty arthaḥ | eva-kāreṇa netaratra, na ca tatrāpi ca, itaratrāpi ca | eka-manasaḥ puruṣasya yā vṛttiḥ, tad-ānukūlyātmako jñāna-viśeṣaḥ | animittā phalābhisandhi-śūnyā | svābhāvikī svarasata eva viṣaya-saundaryād ayatnenaiva jāyamānā, na ca balād āpādyamānā | sā bhāgavatī bhaktiḥ prītir ity arthaḥ | prīti-sambandhād evānanyasyā bhakteḥ svābhāvikatvaṁ syāt | tasmād vṛtti-śabdena prītir evātra mukhyatvena grāhyeti | sā ca siddher mokṣād garīyasī, sālokya-sārṣṭi- ity-ādi-śravaṇāt | ata eva jñāna-sādhyasyāpi tiraskāra-prasiddher jñāna-mātra-tiraskārārthaṁ siddher jñānād iti vyākhyānam asadṛśam | atra mokṣād garīyastvatvena tasyā vṛtter guṇātītatvaṁ tato'pi ghana-paramānandatvaṁ śrī-bhagavat-prasāda-viśeṣeṇaiva manasy uditvaratvam, tat tādātmyenaiva tad-vṛtti-vyapadeśyatvaṁ ca darśitam |
Оттого и не складывается смысл, полный прошения о бесстрастии: «О не отними, владыка Лакшми! Да уползёт, да убежит из моего сердца та любовь к предметам». Ведь на неё нет ответа, да и известное иное чтение «да не ускользнёт» этому противоречит.\n\nИ хотя установлено, что «бхакти» синонимично той любви, всё же «бхаджати» — в отличие от «принати» — выражает любовь не во всех суффиксальных формах, ибо такого употребления не видно: оно встречается лишь в формах на «ктин» и «кта». А когда оно имеет значение любви, то, как и «принати», бывает без дополнения.\n\nИтак, примером любви к предметам определено: любовь к нему есть особое знание, суть которого — благосклонность к шри Бхагавану как предмету, полное сопровождающих её влечения и прочего. А переживание сладости Бхагавана, как и переживание сладости предметов, — уже иное; оттого и преподано раздельно: «преданность, бесстрастие, пробуждённое ведение Бхагавана». «Безраздельною преданностью можно меня, такого, и узнать, и увидеть воистину, и войти в меня, о жгущий врагов».\n\nТеперь он прямо определяет эту любовь к Бхагавану полутора стихами: «Естественная и беспричинная деятельность того, чей ум един, в саттве — среди богов, у которых признак гуны и деяния по преданию, — это бхагаватская преданность, весомее совершенства». Прежде было сказано: «вера, привязанность, преданность последуют». И хотя привязанность и преданность, различаясь лишь степенью, обе суть любовь, — всё же в преданности, именуемой премою и имеющей признаком превосходство любви, это будет виднее всего; потому, взяв её словом «преданность», он и даёт определение.\n\nА смысл таков. «У которых признак гуны» — имеющих личины трёх гун. «По преданию» — у кого совершаемое деяние постигается из шрути, пуран и прочего; так они и названы. Среди тех богов — шри Вишну, Брахмы, Шивы — «в саттве», то есть в шри Вишну: в том, кто одною своею близостью вспомоществует гуне саттвы, или же в том, чья суть — чистая саттва, ставшая деятельностью силы собственного облика. И это лишь обозначение: смысл — в одном из бесконечных проявлений шри Бхагавана и прочих. Слогом «же»: не в ином; и не только там; и в ином тоже.\n\n«Того, чей ум един» — та деятельность человека, что есть особое знание, суть которого благосклонность к нему. «Беспричинная» — лишённая умысла о плоде. «Естественная» — рождающаяся сама собою, своим вкусом, от красоты предмета, без усилия, а не приводимая силою. Она и есть бхагаватская преданность, любовь; таков смысл. Ведь только по связи с любовью преданность и может быть естественной. Потому словом «деятельность» здесь надо брать главным образом именно любовь. И она весомее совершенства, освобождения, — по слышанному «салокья, саршти» и далее. Оттого и неподобающе толкование, будто «совершенства» значит «знания» — ради отвержения одного лишь знания: ведь и достигаемое знанием отвергается, это известно. Здесь, тем что она весомее освобождения, показаны и то, что та деятельность превзошла гуны, и то, что она сгущённое высшее блаженство даже сравнительно с ним, и то, что она восходит в уме лишь особою милостью шри Бхагавана, и то, что она зовётся его деятельностью именно по тождеству с ним.
013c218cb8c9 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Определение даётся не из благочестия, а из словаря и грамматики: выясняется, в каких формах глагол вообще значит «любить», и откуда берётся «естественность».\n\nОтвет на последнее — ключевой: естественной любовь делает не усилие любящего, а красота того, кого любят. Силой её привести нельзя.