लालास्रवोऽट्टहासश् च घूर्णाहिक्कादयोऽपि च ॥ इति । अथ सात्त्विकाः अन्तर्विकारैकजन्याः । यत्रान्तर्विकारोऽपि तदंश इति भावत्वम् अपि तेषां मन्यन्ते । तत्र— ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः स्वरभेदोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यम् अश्रु प्रलय इत्य् अष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ एषु प्रलयो नष्टचेष्टता । भगवत्प्रीतिहेतुकप्रलये च बहिश्चेष्टानाशः । न त्व् अन्तर्भगवत्स्फूर्त्यादेर् अपि । यथोक्तं श्रीमदुद्धवम् उद्दिश्य— स मुहूर्तम् अभूत् तूष्णीं कृष्णाङ्घ्रिसुधया भृशम् । तीव्रेण भक्तियोगेन निमग्नः साधु निर्वृतः ॥ इत्यादिना । शनकैर् भगवल्लोकान् नृलोकं पुनर् आगतः ॥ इत्य् अन्तेन । यथा गारुडे— जाग्रत्स्वप्नसुसुप्तेषु योगस्थस्य च योगिनः । या काचिन् मनसो वृत्तिः सा भवेद् अच्युताश्रयः ॥ इति । अत एव तदानीं तत्तद्रसानाम् आस्वादभेदस्फूर्तिर् अप्य् अवगन्तव्या । अथ सञ्चारिणः । ये व्यभिचारिणश् च भण्यन्ते । सञ्चारयन्ति भावस्य गतिं इति, विशेषेणाभिमुख्येन चरन्ति स्थायिनं प्रति इति च निरुक्तेः । ते च त्रयस्त्रिंशत्— निर्वेदोऽथ विषादो दैन्यं ग्लानिश्रमौ च मदगर्वौ । शङ्कात्रासावेगा उन्मादापस्मृती तथा व्याधिः ॥ मोहो मृतिर् आलस्यं जाड्यं व्रीडावहित्था च । स्मृतिर् अथ वितर्कचिन्तामतिधृतयो हर्ष उत्सुकत्वं च ॥ औग्र्यम् अर्षासूयाश् चापल्यं चैव निद्रा च । सुप्तिर् बोध इतीमे भावा व्यभिचारिणः समाख्याताः ॥ एषां लक्षणम् उज्ज्वले दर्शनीयम् । एषु त्रासः कृष्णवत्सलादिषु भयानकादिदर्शनात् । तदर्थं तत्सङ्गतिहानितर्केणात्मार्थं च भवति । निद्रा तच्चिन्तया शून्यचित्तत्वेन तत्सङ्गत्यानन्दव्याप्त्या च भवति । श्रमः परमानन्दमयतदर्थायासतादात्म्यापत्तौ भवति । आलस्यं तादृशश्रमहेतुकं कृष्णेतरसम्बन्धिक्रियाविषयकं भवति । बोधश् च तद्दर्शनादिवासनायाः स्वयम् उद्बोधेन भवतीत्य् आदिकं ज्ञेयम् । किं च, निर्वेदादीनां चामीषां लौकिकगुणमयभावायमानानाम् अपि वस्तुतो गुणातीतत्वम् एव तादृशभगवत्प्रीत्यधिष्ठानत्वात् । अथैतत्संवलनात्मको भगवत्प्रीतिमयो रसोऽपि व्यञ्जित एव— स्मरन्तः स्मारयन्तश् च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्य् उत्पुलकां तनुम् ॥ क्वचिद् रुदन्त्य् अच्युतचिन्तया क्वचिद् धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्य् अलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्य् अनुशीलयन्त्य् अजं भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृताः ॥ इत्य् अनेन । अत्र हरिर् आलम्बनो विभावः । स्मरणम् उद्दीपनः । स्मारणादिक उद्भास्वराख्योऽनुभावः । पुलकः सात्त्विकः । चिन्तादयः सञ्चारिणः । संजातया भक्त्येति स्थायी । भवन्ति तूष्णीं परम् एत्य निर्वृता इति तत्संवलनम् । परं परमरसात्मकं वस्त्व् इत्य् अर्थः ।
lālā-sravo'ṭṭahāsaś ca ghūrṇā-hikkādayo'pi ca || iti | atha sāttvikāḥ antar-vikāraika-janyāḥ | yatrāntar-vikāro'pi tad-aṁśa iti bhāvatvam api teṣāṁ manyante | tatra— te stambha-sveda-romāñcāḥ svara-bhedo'tha vepathuḥ | vaivarṇyam aśru pralaya ity aṣṭau sāttvikāḥ smṛtāḥ || eṣu pralayo naṣṭa-ceṣṭatā | bhagavat-prīti-hetuka-pralaye ca bahiś-ceṣṭā-nāśaḥ | na tv antar-bhagavat-sphūrty-āder api | yathoktaṁ śrīmad-uddhavam uddiśya— sa muhūrtam abhūt tūṣṇīṁ kṛṣṇāṅghri-sudhayā bhṛśam | tīvreṇa bhakti-yogena nimagnaḥ sādhu nirvṛtaḥ || ity-ādinā | śanakair bhagaval-lokān nṛlokaṁ punar āgataḥ || ity antena | yathā gāruḍe— jāgrat-svapna-susupteṣu yoga-sthasya ca yoginaḥ | yā kācin manaso vṛttiḥ sā bhaved acyutāśrayaḥ || iti | ata eva tadānīṁ tat-tad-rasānām āsvāda-bheda-sphūrtir apy avagantavyā | atha sañcāriṇaḥ | ye vyabhicāriṇaś ca bhaṇyante | sañcārayanti bhāvasya gatiṁ iti, viśeṣeṇābhimukhyena caranti sthāyinaṁ prati iti ca nirukteḥ | te ca trayastriṁśat— nirvedo'tha viṣādo dainyaṁ glāni-śramau ca mada-garvau | śaṅkā-trāsāvegā unmādāpasmṛtī tathā vyādhiḥ || moho mṛtir ālasyaṁ jāḍyaṁ vrīḍāvahitthā ca | smṛtir atha vitarka-cintā-mati-dhṛtayo harṣa utsukatvaṁ ca || augryam arṣāsūyāś cāpalyaṁ caiva nidrā ca | suptir bodha itīme bhāvā vyabhicāriṇaḥ samākhyātāḥ || eṣāṁ lakṣaṇam ujjvale darśanīyam | eṣu trāsaḥ kṛṣṇa-vatsalādiṣu bhayānakādi-darśanāt | tad-arthaṁ tat-saṅgati-hāni-tarkeṇātmārthaṁ ca bhavati | nidrā tac-cintayā śūnya-cittatvena tat-saṅgaty-ānanda-vyāptyā ca bhavati | śramaḥ paramānanda-maya-tad-arthāyāsa-tādātmyāpattau bhavati | ālasyaṁ tādṛśa-śrama-hetukaṁ kṛṣṇetara-sambandhi-kriyā-viṣayakaṁ bhavati | bodhaś ca tad-darśanādi-vāsanāyāḥ svayam udbodhena bhavatīty ādikaṁ jñeyam | kiṁ ca, nirvedādīnāṁ cāmīṣāṁ laukika-guṇa-maya-bhāvāyamānānām api vastuto guṇātītatvam eva tādṛśa-bhagavat-prīty-adhiṣṭhānatvāt | athaitat-saṁvalanātmako bhagavat-prītimayo raso'pi vyañjita eva— smarantaḥ smārayantaś ca mitho'ghaugha-haraṁ harim | bhaktyā sañjātayā bhaktyā bibhraty utpulakāṁ tanum || kvacid rudanty acyuta-cintayā kvacid dhasanti nandanti vadanty alaukikāḥ | nṛtyanti gāyanty anuśīlayanty ajaṁ bhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtāḥ || ity anena | atra harir ālambano vibhāvaḥ | smaraṇam uddīpanaḥ | smāraṇādika udbhāsvarākhyo'nubhāvaḥ | pulakaḥ sāttvikaḥ | cintādayaḥ sañcāriṇaḥ | saṁjātayā bhaktyeti sthāyī | bhavanti tūṣṇīṁ param etya nirvṛtā iti tat-saṁvalanam | paraṁ parama-rasātmakaṁ vastv ity arthaḥ |
«…течение слюны, хохот, головокружение, икота и прочее». Далее саттвики — рождаемые единственно внутренней переменой; и поскольку внутренняя перемена есть его часть, им приписывают и самое качество чувства. Вот они: «Оцепенение, испарина, подъём волосков, пресечение голоса, дрожь, бледность, слёзы, обмирание — так помянуты восемь саттвик». Обмирание здесь — утрата подвижности; и при обмирании, вызванном любовью к Бхагавану, исчезает лишь внешнее действие, а не внутренний его проблеск и прочее. Как сказано о шримад Уддхаве: «Он мгновение был безмолвен, глубоко погружённый нектаром стоп Кришны, острым сопряжением преданности, вполне утешённый» и далее, вплоть до «медленно вернулся он из мира Бхагавана вновь в мир людей». Как в «Гаруде»: «В бодрствовании, во сне и в глубоком сне у йогина, стоящего в сопряжении, всякая деятельность ума имеет прибежищем Ачьюту». Оттого да будет разумеем и проблеск различия во вкушении тех или иных рас в такую пору.\n\nДалее — санчари, они же зовутся вьябхичари: по толкованию «проводят ход чувства» и «особо, обращённо движутся к стхайи». Их тридцать три: «Отрешённость, уныние, униженность, изнеможение и усталость, опьянение и гордость, сомнение, испуг, возбуждение, безумие, беспамятство и недуг, обморок, смерть, леность, оцепенелость, стыд и утайка, памятование, догадка, дума, решение, стойкость, радость и нетерпение, свирепость, гнев, зависть и вертлявость, сон, дрёма, пробуждение — так названы эти чувства вьябхичари». Их определения да смотрятся в «Уджджвале».\n\nИз них испуг у нежных к Кришне и прочих бывает от видения ужасного и прочего — ради него, по предположению об утрате встречи с ним, и ради себя. Сон бывает от думы о нём, когда ум опустел, и от того, что блаженство встречи с ним охватило всё. Усталость бывает, когда наступает тождество с трудом ради него, полного высшего блаженства. Леность, вызванная такою усталостью, имеет предметом действия, связанные не с Кришною. Пробуждение бывает от самого восстания склонности к видению его и прочему, — и прочее подобное да будет знаемо.\n\nБолее того: хотя отрешённость и прочие из них кажутся чувствами, полными мирских гун, по существу они превосходят гуны, ибо основою им служит такая любовь к Бхагавану. Далее, и сама раса, полная любви к Бхагавану, чья природа есть их сплав, выражена так: «Помня и напоминая друг другу о Хари, уносящем множество грехов, преданностью, родившейся от преданности, они несут тело, покрытое трепетом. Иногда плачут в думе об Ачьюте, иногда смеются, ликуют, говорят, немирские; пляшут, поют, созерцают Нерождённого — и становятся безмолвны, утешённые, достигнув высшего». Здесь Хари — опора-вибхава; памятование — возжигающая; напоминание и прочее — анубхава, зовущаяся удбхасварой; трепет — саттвика; дума и прочее — санчари; «родившеюся преданностью» — стхайи; «становятся безмолвны, утешённые, достигнув высшего» — тот самый сплав. «Высшее» — существо, чья природа есть высшая раса.
a0db97ba5dea · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Последний стих разобран как учебный пример: каждое слово оказывается своим членом расы, и вся поэтика прикладывается к нему без остатка. Разбор кончается на безмолвии — там, где перечислять уже нечего.\n\nИ оговорка про леность и сон снимает подозрение: перечислены мирские по виду состояния, но предметом их оказывается всё то же.