अथ द्वितीयस्यालम्बनः । उपस्थितदुरापार्थत्यागेच्छातिशयलक्षणस्य तदुत्साहस्य धर्मोत्साहवद् एव विषयः श्रीकृष्णस् तदाधारस् तद्भक्तश् च । उद्दीपनाः कृष्णालापस्मितादयः । अनुभावास् तदुत्कर्षवर्णनद्रढिमादयः । सञ्चारिणो धृतिप्रचुराः । स्थायी तत्प्रीतिमयस् त्यागोत्साहः । तदुदाहरणम्—सालोक्यसार्ष्टिसारूप्य इत्यादिकम् एव । अथ तन्मयो युद्धवीररसः । तत्र योद्धा तत्प्रियतमः । तस्यैव तत्प्रीतिमययुद्धोत्साहात् । प्रतियोद्धा तु क्रीडायुद्धे श्रीकृष्णो वा तत्पुरस् तस्यैव मित्रविशेषो वा । साक्षाद् युद्धे पुनस् तत्प्रतिपक्षः । तत्र श्रीकृष्णप्रतियोद्धृकत्वे तत्प्रीतिमययुयुत्सातिशयलक्षणतदुत्साहविषयतया तस्यैवालम्बनत्वं सर्वथा सिद्धम् । इतरप्रतियोद्धृकत्वेऽपि हास्यरसवत् तत्प्रीतिमयत्वेन मूलम् आलम्बनत्वं तस्यैव । तत्प्रतिपक्षस् तु युयुत्सांशमात्रस्य बहिरङ्ग आलम्बनः । तत्र योद्धृप्रतियोद्धारौ मित्रविशेषावाधारत्वविषयत्वाभ्याम् आलम्बनाव् इति । उद्दीपनाः प्रतियोद्धृकस्मितादयः । अनुभावाः योद्धृकस्मितादयः । व्यभिचारिणो गर्वावेगादयः । स्थायी तत्प्रीतिमयो योद्धोत्साहः । उदाहरणं च त्रिविधप्रतियोद्धृक्रमेण— भ्रामणैर् लङ्घनैः क्षेपैर् आस्फोटनविकर्षणैः । चिक्रीडतुर् नियुद्धेन काकपक्षधरौ क्वचित् ॥ काकपक्षश् चूडाकरणात् प्राक्तनाः केशाः । तद्धारिणौ रामकृष्णौ । नियुद्धेन बाहुयुद्धेन तद्भेदैर् भ्रामणादिभिः । एवम् एव हरिवंशे— तथा गाण्डीवधन्वानं विक्रीडन् मधुसूदनः । जिगाय भरतश्रेष्ठं कुन्त्याः प्रमुखतो विभुः ॥ इति ।
atha dvitīyasyālambanaḥ | upasthita-durāpārtha-tyāgecchātiśaya-lakṣaṇasya tad-utsāhasya dharmotsāhavad eva viṣayaḥ śrī-kṛṣṇas tad-ādhāras tad-bhaktaś ca | uddīpanāḥ kṛṣṇālāpa-smitādayaḥ | anubhāvās tad-utkarṣa-varṇana-draḍhimādayaḥ | sañcāriṇo dhṛti-pracurāḥ | sthāyī tat-prīti-mayas tyāgotsāhaḥ | tad-udāharaṇam—sālokya-sārṣṭi-sārūpya- ity-ādikam eva | atha tan-mayo yuddha-vīra-rasaḥ | tatra yoddhā tat-priyatamaḥ | tasyaiva tat-prīti-maya-yuddhotsāhāt | pratiyoddhā tu krīḍā-yuddhe śrī-kṛṣṇo vā tat-puras tasyaiva mitra-viśeṣo vā | sākṣād yuddhe punas tat-pratipakṣaḥ | tatra śrī-kṛṣṇa-pratiyoddhṛkatve tat-prītimaya-yuyutsātiśaya-lakṣaṇa-tad-utsāha-viṣayatayā tasyaivālambanatvaṁ sarvathā siddham | itara-pratiyoddhṛkatve'pi hāsya-rasavat tat-prītimayatvena mūlam ālambanatvaṁ tasyaiva | tat-pratipakṣas tu yuyutsāṁśa-mātrasya bahiraṅga ālambanaḥ | tatra yoddhṛ-pratiyoddhārau mitra-viśeṣāvādhāratva-viṣayatvābhyām ālambanāv iti | uddīpanāḥ pratiyoddhṛka-smitādayaḥ | anubhāvāḥ yoddhṛka-smitādayaḥ | vyabhicāriṇo garvāvegādayaḥ | sthāyī tat-prīti-mayo yoddhotsāhaḥ | udāharaṇaṁ ca trividha-pratiyoddhṛ-krameṇa— bhrāmaṇair laṅghanaiḥ kṣepair āsphoṭana-vikarṣaṇaiḥ | cikrīḍatur niyuddhena kāka-pakṣa-dharau kvacit || kāka-pakṣaś cūḍā-karaṇāt prāktanāḥ keśāḥ | tad-dhāriṇau rāma-kṛṣṇau | niyuddhena bāhu-yuddhena tad-bhedair bhrāmaṇādibhiḥ | evam eva hari-vaṁśe— tathā gāṇḍīva-dhanvānaṁ vikrīḍan madhusūdanaḥ | jigāya bharata-śreṣṭhaṁ kuntyāḥ pramukhato vibhuḥ || iti |
Далее — опора второй. Предмет рвения, определяемого избытком желания отдать подвернувшийся труднодостижимый предмет, — как и у рвения к долгу, шри Кришна, а вместилище — его преданный. Возжигающие — беседа с Кришною, улыбка и прочее; анубхавы — описание его превосходства, твёрдость и прочее; санчари — обильные стойкостью; стхайи — рвение к отречению, полное той любви. Пример — «салокья, саршти, сарупья» и далее.\n\nДалее — витяжская раса битвы, ею полная. Боец здесь — дражайший ему, ибо рвение к битве, полное той любви, именно у него. Противник в игровой битве — сам шри Кришна или, перед его лицом, особый его друг; а в настоящей битве — враждебная ему сторона. Когда противник — шри Кришна, его опорность установлена всячески: он предмет того рвения, определяемого избытком желания биться, полного той любви. Когда противник иной, коренная опорность — всё равно его, как и в смешной расе, по полноте той любви; а враждебная сторона — лишь внешняя опора одной доли желания биться. Там боец и противник, особые друзья, суть опоры — один как вместилище, другой как предмет.\n\nВозжигающие — улыбка противника и прочее; анубхавы — улыбка бойца и прочее; вьябхичари — гордость, возбуждение и прочее; стхайи — рвение бойца, полное той любви. Примеры, по порядку трёх видов противника: «Кружениями, прыжками, бросками, хлопками и рывками они порою играли в борьбе, носящие вороньи крылья». «Воронье крыло» — волосы, оставшиеся до обряда чуды; носящие их — Рама и Кришна; «ниюддха» — рукопашная битва с её разновидностями, кружениями и прочим. Так же и в «Хари-вамше»: «Так, играя, всемогущий Мадхусудана победил лучшего из Бхаратов, носящего лук Гандиву, перед лицом Кунти».
06b2e5973ba6 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Борьба описана с точностью приёмов: кружения, броски, рывки — и всё это мальчишками с недостриженными волосами. Поединок остаётся поединком, а не поддавками.\n\nИ победа над Арджуной одержана «играя» и при матери. Оба обстоятельства важны: это не унижение друга, а домашняя сцена.