Шат-сандарбха
Сандарбха шестая. Прити: любовь как цель6.249Джива Госвами
1233 / 1405
Linux
Листать
Шат-сандарбха · 6.249
॥
Деванагари

अथ मैत्रीमयः । तत्रालम्बनः मित्रत्वेन स्फुरन् मैत्रीविषयः श्रीकृष्णः, तदाश्रयरूपाणि तल्लीलागतानि स्वोत्कृष्टसजातीयभावानि तदीयमित्राणि च । तत्र श्रीकृष्णः क्वचिच् चतुर्भुजोऽपि श्रीमन्नराकारत्वेनैव प्रतीतः । यथा श्रीगीतासु श्रीमदर्जुनेन— तेनैव रूपेण चतुर्भुजेन सहस्रबाहो भव विश्वमूर्ते इति स्वप्रार्थनानन्तरं तद्रूपे प्रादुर्भूते, दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन । इदानीम् अस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ॥ इत्य् उक्तम् । अत एव विश्वरूपादीनां तद्दर्शनजातसाध्वसादिभावानां च न कथम् अपि तदभीष्टत्वम् । अथ तन्मित्राणि—सुहृदः सखायश् च । तत्र पूर्वोक्तलक्षणाः सुहृदः श्रीभीमसेनद्रौपदीप्रभृतयः । सखायः श्रीमदर्जुनश्रीदामविप्रादयः । श्रीमति गोकुले श्रीदामादयश् च । ते च श्रीभागवतादौ प्रसिद्धाः । तथागमे वसुदामकिङ्किण्यादयः । भविष्योत्तरे मल्ललीलायां सुभद्रमण्डलीभद्रभद्रवर्धनगोभटाः । यक्षेन्द्रभटः इत्याद्या गणिताः । गणना तु तेनैव साकं पृथुकाः सहस्रशः इत्य् उक्त्या एषाम् अपि श्रीकृष्णसाम्यम् एव गोपैः समानगुणशीलवयोविलासवेषैश् च इत्यादौ दर्शितम् । गोपजातिप्रतिच्छन्नाः इत्यादिपद्ये श्रीकृष्णसन्दर्भे तथैव व्याख्यातम् । एषां स्वाभाविकवैदुष्यलक्षकम् अपि दीक्षायाः पशुसंस्थायाः इत्यादिपद्यम् अस्ति । वैदग्ध्यम् अपि क्वचिन् नृत्यत्सु बालेषु इत्यादौ श्रीभगवतापि श्लाघितगुणत्वेन व्यञ्जयिष्यते । ते च त्रिविधाः—सखायः, प्रियसखाः, प्रियनर्मसखाश् च तत्तद्भाववैशिष्ट्यात् । तत्र श्रीदामादयः परममाधुर्यैकमयप्रणयातिशयिविहारलालित्येनाधिकाः इत्थं सताम् इत्यादिनोक्तेः । तत्र श्रीकृष्णस्यालम्बनत्वं च बर्हापीडं नटवरवपुः इत्यादिना वर्णितम् । अथोद्दीपनेषु गुणाः अभिव्यक्तमित्रभावता, आर्जवं, कृतज्ञत्वं, बुद्धिः, पाण्डित्यं, प्रतिभा, दाक्ष्यं, शौर्यं, बलं, क्षमा, कारुण्यं, रक्तलोकत्वम् इत्यादयः । अवयववयःसौन्दर्यसर्वसल्लक्षणत्वम् इत्यादयश् च । तत्र सौहृद्यमये आर्जवादीनां प्राधान्यम्, सख्यमये तु वैदग्ध्यसौन्दर्यादिमिश्राणां तेषाम् । तदुभयांशमिश्रायां मैत्र्यां तु यथास्वम् अंशद्वयम् । तत्राभिव्यक्ततत्तद्भावता श्रीमदर्जुनानुतापे यथा, सख्यं मैत्रीं सौहृदं च इत्य् अग्रे वक्ष्यते । श्रीगोपेषु च तां व्यनक्ति— तान् दृष्ट्वा भयसन्त्रस्तान् ऊचे कृष्णोऽस्य भीभयम् । मित्राण्य् आशान् मा विरमते हानेष्ये वत्सकान् अहम् ॥ इत्यादि । ततो वत्सान् अदृष्ट्वैत्य पुलिनेऽपि च वत्सपान् । उभाव् अपि वने कृष्णो विचिकाय समन्ततः ॥ इत्य् अन्तम् । स्पष्टम् ।

Транслитерация (IAST)

atha maitrīmayaḥ | tatrālambanaḥ mitratvena sphuran maitrī-viṣayaḥ śrī-kṛṣṇaḥ, tad-āśraya-rūpāṇi tal-līlā-gatāni svotkṛṣṭa-sajātīya-bhāvāni tadīya-mitrāṇi ca | tatra śrī-kṛṣṇaḥ kvacic caturbhujo'pi śrīman-narākāratvenaiva pratītaḥ | yathā śrī-gītāsu śrīmad-arjunena— tenaiva rūpeṇa caturbhujena sahasrabāho bhava viśvamūrte iti sva-prārthanānantaraṁ tad-rūpe prādurbhūte, dṛṣṭvedaṁ mānuṣaṁ rūpaṁ tava saumyaṁ janārdana | idānīm asmi saṁvṛttaḥ sacetāḥ prakṛtiṁ gataḥ || ity uktam | ata eva viśva-rūpādīnāṁ tad-darśana-jāta-sādhvasādi-bhāvānāṁ ca na katham api tad-abhīṣṭatvam | atha tan-mitrāṇi—suhṛdaḥ sakhāyaś ca | tatra pūrvokta-lakṣaṇāḥ suhṛdaḥ śrī-bhīmasena-draupadī-prabhṛtayaḥ | sakhāyaḥ śrīmad-arjuna-śrīdāma-viprādayaḥ | śrīmati gokule śrīdāmādayaś ca | te ca śrī-bhāgavatādau prasiddhāḥ | tathāgame vasudāma-kiṅkiṇy-ādayaḥ | bhaviṣyottare malla-līlāyāṁ subhadra-maṇḍalībhadra-bhadra-vardhana-gobhaṭāḥ | yakṣendra-bhaṭaḥ ity-ādyā gaṇitāḥ | gaṇanā tu tenaiva sākaṁ pṛthukāḥ sahasraśaḥ ity uktyā eṣām api śrī-kṛṣṇa-sāmyam eva gopaiḥ samāna-guṇa-śīla-vayo-vilāsa-veṣaiś ca ity-ādau darśitam | gopajāti-praticchannāḥ ity-ādi-padye śrī-kṛṣṇa-sandarbhe tathaiva vyākhyātam | eṣāṁ svābhāvika-vaiduṣya-lakṣakam api dīkṣāyāḥ paśu-saṁsthāyāḥ ity-ādi-padyam asti | vaidagdhyam api kvacin nṛtyatsu bāleṣu ity-ādau śrī-bhagavatāpi ślāghita-guṇatvena vyañjayiṣyate | te ca trividhāḥ—sakhāyaḥ, priyasakhāḥ, priya-narma-sakhāś ca tat-tad-bhāva-vaiśiṣṭyāt | tatra śrīdāmādayaḥ parama-mādhuryaika-maya-praṇayātiśayi-vihāra-lālityenādhikāḥ itthaṁ satām ity-ādinokteḥ | tatra śrī-kṛṣṇasyālambanatvaṁ ca barhāpīḍaṁ naṭa-vara-vapuḥ ity-ādinā varṇitam | athoddīpaneṣu guṇāḥ abhivyakta-mitra-bhāvatā, ārjavaṁ, kṛtajñatvaṁ, buddhiḥ, pāṇḍityaṁ, pratibhā, dākṣyaṁ, śauryaṁ, balaṁ, kṣamā, kāruṇyaṁ, rakta-lokatvam ity-ādayaḥ | avayava-vayaḥ-saundarya-sarva-sal-lakṣaṇatvam ity-ādayaś ca | tatra sauhṛdya-maye ārjavādīnāṁ prādhānyam, sakhya-maye tu vaidagdhya-saundaryādi-miśrāṇāṁ teṣām | tad-ubhayāṁśa-miśrāyāṁ maitryāṁ tu yathā-svam aṁśa-dvayam | tatrābhivyakta-tat-tad-bhāvatā śrīmad-arjunānutāpe yathā, sakhyaṁ maitrīṁ sauhṛdaṁ ca ity agre vakṣyate | śrī-gopeṣu ca tāṁ vyanakti— tān dṛṣṭvā bhaya-santrastān ūce kṛṣṇo'sya bhī-bhayam | mitrāṇy āśān mā viramate hāneṣye vatsakān aham || ity-ādi | tato vatsān adṛṣṭvaitya puline'pi ca vatsapān | ubhāv api vane kṛṣṇo vicikāya samantataḥ || ity antam | spaṣṭam |

Пословный перевод
СанскритIASTЗначение
अथathaДалее
मैत्रीमयःmaitrīmayaḥдружбою полная.
तत्रालम्बनःtatrālambanaḥТам опора —
मित्रत्वेनmitratvenaдругом
स्फुरन्sphuranявляющийся,
मैत्रीmaitrīдружбы
विषयःviṣayaḥпредмет,
श्रीśrīшри
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна;
तद्tadего
आश्रयāśrayaприбежищем
रूपाणिrūpāṇiобликом,
तल्talв его
लीलाlīlāигры
गतानिgatāniвходящие,
स्वोत्कृष्टsvotkṛṣṭaсобою превосходные,
सजातीयsajātīyaоднородное
भावानिbhāvāniчувство имеющие
तदीयtadīyaего
मित्राणिmitrāṇiдрузья
चcaже.
तत्रtatraТам
श्रीśrīшри
कृष्णःkṛṣṇaḥКришна,
क्वचिच्kvacicкое-где
चतुर्भुजोऽपिcaturbhujo'piчетырёхрукий хотя,
श्रीमन्śrīmanпрекрасным
नराकारत्वेनैवnarākāratvenaivaчеловеческим обликом же
प्रतीतःpratītaḥвоспринимается.
यथाyathāКак
श्रीśrīв шри
गीतासुgītāsu«Гите»
श्रीमद्śrīmadшримад
अर्जुनेनarjunenaАрджуною:
तेनैवtenaiva«тем же
रूपेणrūpeṇaобликом,
चतुर्भुजेनcaturbhujenaчетырёхруким,
सहस्रबाहोsahasrabāhoо тысячерукий,
भवbhavaбудь,
विश्वमूर्तेviśvamūrteвселенский образ»
इतिitiтак —
स्वsvaсвоей
प्रार्थनानन्तरंprārthanānantaraṁпросьбы вслед,
तद्tadтом
रूपेrūpeоблике
प्रादुर्भूतेprādurbhūteявившемся при:
दृष्ट्वेदंdṛṣṭvedaṁ«увидев этот
मानुषंmānuṣaṁчеловеческий
रूपंrūpaṁоблик
तवtavaтвой,
सौम्यंsaumyaṁблагой,
जनार्दनjanārdanaДжанардана,
इदानीम्idānīmныне
अस्मिasmiя
संवृत्तःsaṁvṛttaḥстал
सचेताःsacetāḥв сознании,
प्रकृतिंprakṛtiṁк естеству
गतःgataḥвернувшийся»
इत्य्ityтак
उक्तम्uktamсказано.
अतataОттого
एवevaименно
विश्वviśvaвселенского
रूपादीनांrūpādīnāṁоблика и прочего,
तद्tadего
दर्शनdarśanaвидением
जातjātaрождённых
साध्वसादिsādhvasādiоторопи и прочих
भावानांbhāvānāṁчувств
चcaже,
नnaне
कथम्kathamкак
अपिapiбы то ни было
तद्tadим
अभीष्टत्वम्abhīṣṭatvamжеланность.
अथathaДалее
तन्tanего
मित्राणिmitrāṇiдрузья:
सुहृदःsuhṛdaḥблагожелатели
सखायश्sakhāyaśи товарищи
चcaже.
तत्रtatraТам
पूर्वोक्तpūrvoktaпрежде названным
लक्षणाःlakṣaṇāḥопределяемые
सुहृदःsuhṛdaḥблагожелатели —
श्रीśrīшри
भीमसेनbhīmasenaБхимасена,
द्रौपदीdraupadīДраупади
प्रभृतयःprabhṛtayaḥи прочие;
सखायःsakhāyaḥтоварищи —
श्रीमद्śrīmadшримад
अर्जुनarjunaАрджуна,
श्रीदामśrīdāmaШридама-
विप्रादयःviprādayaḥбрахман и прочие;
श्रीमतिśrīmatiв шримад
गोकुलेgokuleГокуле
श्रीदामादयश्śrīdāmādayaśШридама и прочие
चcaже.
तेteОни
चcaже
श्रीśrīв шри
भागवतादौbhāgavatādauБхагавате и далее
प्रसिद्धाःprasiddhāḥизвестны.
तथागमेtathāgameТак же в агаме —
वसुदामvasudāmaВасудама,
किङ्किण्य्kiṅkiṇyКинкини
आदयःādayaḥи прочие;
भविष्योत्तरेbhaviṣyottareв «Бхавишьоттаре»,
मल्लmallaв борцовской
लीलायांlīlāyāṁигре, —
सुभद्रsubhadraСубхадра,
मण्डलीभद्रmaṇḍalībhadraМандалибхадра,
भद्रbhadraБхадра-
वर्धनvardhanaвардхана,
गोभटाःgobhaṭāḥГобхаты;
यक्षेन्द्रyakṣendra«Якшендра-
भटःbhaṭaḥбхата»
इत्य्ityтак
आद्याādyāи прочие
गणिताःgaṇitāḥперечислены.
गणनाgaṇanāСчёт
तुtuже —
तेनैवtenaiva«с ним же
साकंsākaṁвместе
पृथुकाःpṛthukāḥотроки
सहस्रशःsahasraśaḥтысячами»
इत्य्ityтак
उक्त्याuktyāречением.
एषाम्eṣāmИх
अपिapiтакже
श्रीśrīшри
कृष्णkṛṣṇaКришне
साम्यम्sāmyamравенство
एवevaименно
गोपैःgopaiḥ«с пастухами,
समानsamānaравными
गुणguṇaкачествами,
शीलśīlaнравом,
वयोvayoвозрастом,
विलासvilāsaзабавами,
वेषैश्veṣaiśнарядом»
चcaже
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
दर्शितम्darśitamпоказано.
गोपजातिgopajāti«Пастушьим родом
प्रतिच्छन्नाःpraticchannāḥприкрытые»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
पद्येpadyeв стихе
श्रीśrīв шри
कृष्णkṛṣṇa«Кришна-
सन्दर्भेsandarbheсандарбхе»
तथैवtathaivaтак же
व्याख्यातम्vyākhyātamистолковано.
एषांeṣāṁИх
स्वाभाविकsvābhāvikaприродное
वैदुष्यvaiduṣyaумение
लक्षकम्lakṣakamуказующий
अपिapiтакже
दीक्षायाःdīkṣāyāḥ«посвящения,
पशुpaśuскота
संस्थायाःsaṁsthāyāḥустроения»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее
पद्यम्padyamстих
अस्तिastiесть.
वैदग्ध्यम्vaidagdhyamТонкость
अपिapiтакже
क्वचिन्kvacin«иногда,
नृत्यत्सुnṛtyatsuкогда пляшут
बालेषुbāleṣuотроки»
इत्य्ityтак
आदौādauи далее
श्रीśrīшри
भगवतापिbhagavatāpiБхагаваном также
श्लाघितślāghitaвосхваляемым
गुणत्वेनguṇatvenaкачеством
व्यञ्जयिष्यतेvyañjayiṣyateбудет выражена.
तेteОни
चcaже
त्रिविधाःtrividhāḥтрояки:
सखायःsakhāyaḥтоварищи,
प्रियसखाःpriyasakhāḥдорогие товарищи,
प्रियpriyaдорогие
नर्मnarmaшутки
सखाश्sakhāśтоварищи
चcaже, —
तत्tatтого
तद्tadи того
भावbhāvaчувства
वैशिष्ट्यात्vaiśiṣṭyātособостью.
तत्रtatraТам
श्रीदामादयःśrīdāmādayaḥШридама и прочие
परमparamaвысшею
माधुर्यैकmādhuryaikaсладостью единственно
मयmayaполной,
प्रणयातिशयिpraṇayātiśayiприязнью преизбыточной
विहारvihāraзабавы
लालित्येनाधिकाःlālityenādhikāḥпрелестью превосходят, —
इत्थंitthaṁ«так
सताम्satāmблагих»
इत्य्ityтак
आदिनोक्तेःādinokteḥи далее речением.
तत्रtatraТам
श्रीśrīшри
कृष्णस्यालम्बनत्वंkṛṣṇasyālambanatvaṁКришны опорность
चcaже
बर्हापीडंbarhāpīḍaṁ«перо в венце,
नटnaṭaлицедея
वरvaraлучшего
वपुःvapuḥтело»
इत्य्ityтак
आदिनाādināи далее
वर्णितम्varṇitamописана.
अथोद्दीपनेषुathoddīpaneṣuДалее в возжигающих
गुणाःguṇāḥкачества —
अभिव्यक्तabhivyaktaпроявленная
मित्रmitraдруга
भावताbhāvatāчувственность,
आर्जवंārjavaṁпрямота,
कृतज्ञत्वंkṛtajñatvaṁблагодарность,
बुद्धिःbuddhiḥразум,
पाण्डित्यंpāṇḍityaṁучёность,
प्रतिभाpratibhāнаходчивость,
दाक्ष्यंdākṣyaṁсноровка,
शौर्यंśauryaṁотвага,
बलंbalaṁсила,
क्षमाkṣamāпрощение,
कारुण्यंkāruṇyaṁсострадание,
रक्तraktaпривязанность
लोकत्वम्lokatvamмира
इत्य्ityтак
आदयःādayaḥи прочие;
अवयवavayavaчленов,
वयःvayaḥвозраста
सौन्दर्यsaundaryaкрасота,
सर्वsarvaвсех
सल्salблагих
लक्षणत्वम्lakṣaṇatvamпризнаков обладание
इत्य्ityтак
आदयश्ādayaśи прочие
चcaже.
तत्रtatraТам
सौहृद्यsauhṛdyaблагожелательством
मयेmayeполной
आर्जवादीनांārjavādīnāṁпрямоты и прочего
प्राधान्यम्prādhānyamглавенство;
सख्यsakhyaтовариществом
मयेmayeполной
तुtuже —
वैदग्ध्यvaidagdhyaтонкостью,
सौन्दर्यादिsaundaryādiкрасотою и прочим
मिश्राणांmiśrāṇāṁсмешанных
तेषाम्teṣāmих.
तद्tadТех
उभयांशubhayāṁśaобеих долей
मिश्रायांmiśrāyāṁв смешанной
मैत्र्यांmaitryāṁдружбе
तुtuже —
यथाyathāкак
स्वम्svamсвоё,
अंशaṁśaдолей
द्वयम्dvayamдвоица.
तत्राभिव्यक्तtatrābhivyaktaТам проявленная
तत्tatтого
तद्tadи того
भावताbhāvatāчувственность —
श्रीमद्śrīmadшримад
अर्जुनानुतापेarjunānutāpeАрджуны в раскаянии,
यथाyathāкак
सख्यंsakhyaṁ«товарищество,
मैत्रींmaitrīṁдружбу,
सौहृदंsauhṛdaṁблагожелательство
चcaже»
इत्य्ityтак
अग्रेagreдалее
वक्ष्यतेvakṣyateбудет сказано.
श्रीśrīВ шри
गोपेषुgopeṣuпастухах
चcaже
तांtāṁеё
व्यनक्तिvyanaktiраскрывает:
तान्tān«их
दृष्ट्वाdṛṣṭvāувидев,
भयbhayaстрахом
सन्त्रस्तान्santrastānперепуганных,
ऊचेūceсказал
कृष्णोऽस्यkṛṣṇo'syaКришна, этого
भीbhīстраха
भयम्bhayamстрах:
मित्राण्य्mitrāṇyдрузья,
आशान्āśānот надежды
माmāне
विरमतेviramateотступайте;
हानेष्येhāneṣyeприведу
वत्सकान्vatsakānтелят
अहम्ahamя»
इत्य्ityтак
आदिādiи далее;
ततोtato«затем,
वत्सान्vatsānтелят
अदृष्ट्वैत्यadṛṣṭvaityaне увидев, придя,
पुलिनेऽपिpuline'piна берегу также
चcaже
वत्सपान्vatsapānпастушков телят,
उभाव्ubhāvобоих
अपिapiтакже
वनेvaneв лесу
कृष्णोkṛṣṇoКришна
विचिकायvicikāyaискал
समन्ततःsamantataḥповсюду»
इत्य्ityтак
अन्तम्antamкончая.
स्पष्टम्spaṣṭamЯсно.
Литературный перевод

Далее — раса, полная дружбы. Опора здесь — шри Кришна, являющийся другом, предмет дружбы; а прибежищем ей служат его друзья, входящие в его игры, превосходные сами по себе и имеющие однородное чувство. Шри Кришна здесь, даже если кое-где четырёхрук, воспринимается именно в прекрасном человеческом облике. Как в шри «Гите» шримад Арджуна, попросив: «Будь тем же четырёхруким обликом, о тысячерукий, вселенский образ», — когда тот облик явился, сказал: «Увидев этот твой человеческий облик, благой, Джанардана, я ныне пришёл в себя и вернулся к естеству». Оттого ни вселенский облик и прочее, ни рождённые их видением оторопь и прочие чувства никак не желанны им.\n\nДрузья его — благожелатели и товарищи. Благожелатели, определяемые как сказано прежде, — шри Бхимасена, Драупади и прочие; товарищи — шримад Арджуна, Шридама-брахман и прочие; а в шримад Гокуле — Шридама и прочие. Они известны из шри Бхагаваты и далее. Так же в агаме — Васудама, Кинкини и прочие; в «Бхавишьоттаре», в борцовской игре, — Субхадра, Мандалибхадра, Бхадравардхана, Гобхаты, «Якшендра-бхата» и прочие перечислены. А счёт их — по речению «с ним же вместе отроки тысячами». И равенство их шри Кришне показано в «с пастухами, равными качествами, нравом, возрастом, забавами и нарядом» и далее; так же истолкован в «Кришна-сандарбхе» и стих «прикрытые пастушьим родом» и далее. Есть и стих, указующий их природное умение: «посвящения, устроения скота» и далее. А тонкость их будет выражена как качество, восхваляемое самим шри Бхагаваном, в «иногда, когда пляшут отроки» и далее. И они трояки — товарищи, дорогие товарищи и дорогие товарищи шутки, — по особости того или иного чувства. Из них Шридама и прочие превосходят прелестью забавы, полной единственно высшей сладости и преизбыточной приязни, — по речению «так благих» и далее. А опорность шри Кришны там описана в «перо в венце, тело лучшего из лицедеев» и далее.\n\nСреди возжигающих качества — проявленное чувство друга, прямота, благодарность, разум, учёность, находчивость, сноровка, отвага, сила, прощение, сострадание, привязанность к нему мира и прочее; а также красота членов и возраста, обладание всеми благими признаками и прочее. В полной благожелательства главенствуют прямота и прочее; в полной товарищества — они же, смешанные с тонкостью, красотою и прочим; а в дружбе, смешанной из обеих долей, — и то и другое, как своё. Проявленность того или иного чувства — как в раскаянии шримад Арджуны: «товарищество, дружбу и благожелательство», о чём будет сказано далее. А в шри пастухах он раскрывает её так: «Увидев их, перепуганных страхом, Кришна, страх самого страха, сказал: „Друзья, не отступайте от надежды: телят приведу я“» и далее, вплоть до «Затем, придя и не увидев телят, а на берегу и пастушков телят, Кришна искал обоих повсюду в лесу». Ясно.

Версия

43a842432f4e · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC

Доступно наRU

Листайте стихи клавишами