क्रमेणोदाह्रियते— तत्रसत्य् अपि इत्यादिकम्— सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ इत्यादि श्रीभगवद्वाक्यादौ । तया इत्यादिकम् । प्रीतिर् न यावन् मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावत् । इति श्रीऋषभदेववाक्ये । याम् इत्यादिकं— भक्त्याहम् एकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् । इति श्रीभगवद्वाक्ये । सम्पद्यमाने इत्यादिकं— मद्रूपम् अद्वयं ब्रह्म मध्याद्यन्तविवर्जितम् । स्वप्रभं सच्चिदानन्दं भक्त्या जानाति चाव्ययम् ॥ इति वासुदेवोपनिषदि । यत्र इत्यादिकं— भक्तिर् एवैनं नयति, भक्तिर् एवैनं दर्शयति भक्तिवशः पुरुषो भक्तिर् एव भूयसी ॥ इति माठरश्रुतौ । यावती इत्यादिकम्— भक्तिः परेशानुभवो विरक्तिर् अन्यत्र चैष त्रिक एककालः । प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्युस् तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ कवियोगेश्वरवाक्ये । एवं तत् त्वम् असि इत्यादिशास्त्रम् अपि तत्प्रेमपरम् एव ज्ञेयम् । त्वम् एवामुक इतिवत् । किं च, लोकव्यवहारोऽपि तत्पर एव दृश्यते । सर्वे हि प्राणिनः प्रीतितात्पर्यका एव, तदर्थम् आत्मव्ययादेर् अपि दर्शनात् । किन्तु योग्यविषयम् अलब्ध्वा, तैस् तत्र तत्र सा परिवर्ज्यते । अतः सर्वैर् एव योग्यतद्विषयेऽन्वेष्टुम् इष्टे सति, श्रीभगवत्य् एव तस्याः पर्यवसानं स्याद् इति । तद् एवं भगवत्प्रीतेर् एव परमपुरुषार्थत्वे समर्थिते साधूक्तं “अथ प्रीतिसन्दर्भो लेख्य” इत्यादि । स एष एव परमपुरुषार्थः क्रमरीत्या सर्वोपरि दर्शयितुं संदृभ्यते । तत्रोक्तलक्षणस्य मुक्तिसामान्यस्य शास्त्रप्रयोजनत्वम् आह—सर्ववेदान्तैत्यादौ कैवल्यैकप्रयोजनम् इति । केवलः शुद्धः, तस्य भावः कैवल्यम् । तद् एकम् एव प्रयोजनं परमपुरुषार्थत्वेन प्रतिपाद्यं यस्य तद् इदं श्रीभागवतम् इति पूर्वश्लोकस्थेनान्वयः । दोषमूलं हि जीवस्य परमतत्त्वज्ञानाभाव एवेत्य् उक्तम्—भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्याद् इत्यादौ, ईशाद् अपेतस्य इत्यादिभिः । अतस् तज्ज्ञानम् एव शुद्धत्वम् इति कैवल्यशब्दस्यात्र पूर्ववत् तदनुभव एव तात्पर्यम् । अथवा कैवल्यशब्देन परमस्य स्वभाव एवोच्यते । यथा स्कान्दे— ब्रह्मेशानादिभिर् देवैर् यत् प्राप्तुं नैव शक्यते । स यत् स्वभावः कैवल्यं स भवान् केवलो हरे ॥ इति । क्वचित् स्वार्थिकतद्धितान्तेन कैवल्यशब्देनापि परम उच्यते । यथा श्रीदत्तात्रेयशिक्षायां— परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः । केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिकः ॥ इति । तथाप्य् उभयथैव तदनुभव एव तात्पर्यम्, तत्स्वभावम् एव वा । तम् एवानुभावयितुम् इदं शास्त्रं प्रवृत्तम् इत्य् अर्थः ।
krameṇodāhriyate— tatrasaty api ity-ādikam— sarvaṁ mad-bhakti-yogena mad-bhakto labhate'ñjasā | svargāpavargaṁ mad-dhāma kathañcid yadi vāñchati || ity-ādi śrī-bhagavad-vākyādau | tayā ity-ādikam | prītir na yāvan mayi vāsudeve na mucyate deha-yogena tāvat | iti śrī-ṛṣabhadeva-vākye | yām ity-ādikaṁ— bhaktyāham ekayā grāhyaḥ śraddhayātmā priyaḥ satām | iti śrī-bhagavad-vākye | sampadyamāne ity-ādikaṁ— mad-rūpam advayaṁ brahma madhyādyanta-vivarjitam | sva-prabhaṁ saccidānandaṁ bhaktyā jānāti cāvyayam || iti vāsudevopaniṣadi | yatra ity-ādikaṁ— bhaktir evainaṁ nayati, bhaktir evainaṁ darśayati bhakti-vaśaḥ puruṣo bhaktir eva bhūyasī || iti māṭhara-śrutau | yāvatī ity-ādikam— bhaktiḥ pareśānubhavo viraktir anyatra caiṣa trika eka-kālaḥ | prapadyamānasya yathāśnataḥ syus tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣud-apāyo'nughāsam || kavi-yogeśvara-vākye | evaṁ tat tvam asi ity-ādi-śāstram api tat-prema-param eva jñeyam | tvam evāmuka itivat | kiṁ ca, loka-vyavahāro'pi tat-para eva dṛśyate | sarve hi prāṇinaḥ prīti-tātparyakā eva, tad-artham ātma-vyayāder api darśanāt | kintu yogya-viṣayam alabdhvā, tais tatra tatra sā parivarjyate | ataḥ sarvair eva yogya-tad-viṣaye'nveṣṭum iṣṭe sati, śrī-bhagavaty eva tasyāḥ paryavasānaṁ syād iti | tad evaṁ bhagavat-prīter eva parama-puruṣārthatve samarthite sādhūktaṁ “atha prīti-sandarbho lekhya” ity-ādi | sa eṣa eva parama-puruṣārthaḥ krama-rītyā sarvopari darśayituṁ saṁdṛbhyate | tatrokta-lakṣaṇasya mukti-sāmānyasya śāstra-prayojanatvam āha—sarva-vedānta-ity-ādau kaivalyaika-prayojanam iti | kevalaḥ śuddhaḥ, tasya bhāvaḥ kaivalyam | tad ekam eva prayojanaṁ parama-puruṣārthatvena pratipādyaṁ yasya tad idaṁ śrī-bhāgavatam iti pūrva-ślokasthenānvayaḥ | doṣa-mūlaṁ hi jīvasya parama-tattva-jñānābhāva evety uktam—bhayaṁ dvitīyābhiniveśataḥ syād ity-ādau, īśād apetasya ity-ādibhiḥ | atas taj-jñānam eva śuddhatvam iti kaivalya-śabdasyātra pūrvavat tad-anubhava eva tātparyam | athavā kaivalya-śabdena paramasya svabhāva evocyate | yathā skānde— brahmeśānādibhir devair yat prāptuṁ naiva śakyate | sa yat svabhāvaḥ kaivalyaṁ sa bhavān kevalo hare || iti | kvacit svārthika-tad-dhitāntena kaivalya-śabdenāpi parama ucyate | yathā śrī-dattātreya-śikṣāyāṁ— parāvarāṇāṁ parama āste kaivalya-saṁjñitaḥ | kevalānubhavānanda-sandoho nirupādhikaḥ || iti | tathāpy ubhayathaiva tad-anubhava eva tātparyam, tat-svabhāvam eva vā | tam evānubhāvayitum idaṁ śāstraṁ pravṛttam ity arthaḥ |
Приводится по порядку. «Там при сущем» и прочее — это «всё мой преданный обретает без труда сопряжением с преданностью мне — и рай, и освобождение, и мою обитель, — если вдруг чего-нибудь из этого пожелает» и далее, в речении шри Бхагавана и прочих. «Тою» и прочее — «покуда нет любви ко мне, Васудеве, дотоле не освободиться от сопряжения с телом», в речении шри Ришабхадевы. «Какою» и прочее — «я постижим одною бхакти, верою, — душа, дорогая для святых», в речении шри Бхагавана. «При сбывающемся» и прочее — «бхакти знает мой облик: недвойственного Брахмана, лишённого начала, середины и конца, самосветного, сущего, сознающего, блаженного и нетленного», в Васудева-упанишаде. «Где» и прочее — «бхакти же его ведёт, бхакти же его являет; человек подвластен бхакти; бхакти изобильнее», в Матхара-шрути. «Сколькая» и прочее — «бхакти, переживание высшего Владыки, бесстрастие к иному — эта тройка у предающегося единовременна, как у вкушающего с каждым куском бывают довольство, насыщение и уход голода», в речении Кави, владыки йоги.\n\nТак же и писание «то ты еси» и прочее надо понимать устремлённым именно к той преме — как в «ты и есть такой-то». Более того: и мирской обиход видится устремлённым к тому же. Все живые существа имеют целью именно любовь — это видно уже из того, что ради неё тратят и себя. Но, не найдя достойного предмета, они её то здесь, то там бросают. Оттого, если всем желанно искать достойный её предмет, завершение её будет именно в шри Бхагаване.\n\nИтак, когда обосновано, что высшая цель человека — именно любовь к Бхагавану, хорошо сказано: «теперь да будет написана Прити-сандарбха» и далее. Она и сплетается затем, чтобы по череде порядка показать эту самую высшую цель человека выше всего. И там он говорит, что общее освобождение, признак которого сказан, есть цель писания, — в «всей веданты» и далее словами «имеющее единою целью кайвалью». «Кевала» — чистый; его состояние — кайвалья. То, у чего эта одна цель, устанавливаемая как высшая цель человека, — вот это шри Бхагаватам; такова связь со стоящим в прежнем стихе. А корень порока у дживы — именно отсутствие знания высшей истины, как сказано в «страх бывает от погружённости во второе» и далее, в «отошедшего от Владыки» и прочих. Оттого это знание и есть чистота; и слово «кайвалья» здесь, как и прежде, имеет в виду именно его переживание.\n\nИли же словом «кайвалья» называется сама природа высшего. Как в Скандовой: «Чего Брахма, Владыка и прочие боги достичь не могут, чья природа — кайвалья, тот — ты, единственный, о Хари». А где-то словом «кайвалья», оканчивающимся своезначным тад-хитом, называется и сам высший. Как в наставлении шри Даттатреи: «Высший из высших и низших пребывает, именуемый кайвальей, — полнота одного лишь блаженства переживания, безусловный». И всё же и так и так имеется в виду именно его переживание — или сама его природа. Смысл: это писание и начато затем, чтобы дать пережить именно его.
8b66c086b8ac · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Довод берётся не только из писания. Если все живые существа тратят себя ради любви и всякий раз бросают найденный предмет, то дело не в самой любви, а в том, что предмет не держит. Вывод отсюда делается не запретительный, а указательный: искать надо не меньше, а лучше.\n\nИ «то ты еси» прочитано не как уравнение, а как узнавание: так говорят человеку, называя его по имени, а не отменяя его.