उक्तिप्रत्युक्तिमद्वाक्यं संलाप इति कीर्त्यते । स यथा—स्वागतं वो महाभागाः इत्यादिकं । व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातः इत्याद्यन्तम् । अत्र श्रीकृष्णवाक्येषु प्रथमोऽर्थस् तासु वेण्वादिमोहितास्व् अपि वाम्यम् आचरन्तीषु सङ्गप्रार्थनारूपः । द्वितीयस् तु परिहासाय तद्भावपरीक्षणाय च तदागमनकारणस्वसङ्गप्रत्याख्यानरूपः । तथैव तासां वाक्येष्व् अपि तत्प्रार्थनाप्रत्याख्यानरूपः प्रथमः । द्वितीयस् तु उत्कण्ठास्वभावव्यञ्जितस् तत्प्रार्थनारूपः । अत एव पारस्परिकसमानवैदग्धीमयत्वाद् अतितरां रसः पुष्यते । स्वागतं इति उभयत्र समानम् एव । रजन्य् एषा । यदि कथञ्चिद् आगता एव तदाधुना तु रजन्या घोररूपादित्वात् व्रजं प्रति न यात, यातुं नार्हथ, किन्तु स्त्रीभिर् युष्माभिर् इह मम वीरस्य सन्निधाव् एव स्थेयं स्थातुं योग्यम् इति । सुमध्यमा इति पुनर् गमने खेदम् अपि दर्शितवान् । न च मत्सन्निधाव् अवस्थाने बन्धुभ्यो भेतव्यम् इत्य् आह—मातरः इति । बन्धुभ्यः साध्वसं मा कृढ्वं यतस् ते मात्रादयो बन्धवो रात्राव् अस्मिन् अपश्यन्त एव विचिन्वन्ति । ततो नास्ति तेषाम् अत्रागमनसम्भावनेति भावः । पुत्रा देवरंमन्यादिपुत्राः सपत्न्यादिपुत्रा वा । निजारामदर्शनया तासां भावम् उद्दीपयति—दृष्टं वनं इति । निगमयति—तद् यात इति । यस्माद् रजन्य् एषा घोररूपा इत्यादिको हेतुः, तत् तस्माच् चिरकालं व्याप्य घोषं मा यात । अचिरम् अधुनैव मा यातेति वा । ततस् तत्र गत्वा पतीन् युष्मत्पतित्वेन कॢप्तान् तान् अपि मा शुश्रूषध्वम् । हे सतीः! सत्यः! परमोत्तमाः! ये च वत्सादयस् ते च मा क्रन्दन्ति, ततस् तान् मा पाययत, तदर्थं मा दुह्यत चेति ॥ यदि स्वयम् एव भवत्यो मदनुरागेणैवागता न तत्र मत्प्रार्थनापेक्षापि, तदा तद् अतीव युक्तम् आचरितम् इत्य् आह—अथवा इति । मम मयि । यदि जन्तुमात्राण्य् एव मयि प्रीयन्ते तदा भवतीनां कामिनीनां कान्तभावात्मक एव स स्नेहो भवेद् इति भावः । ननु भर्तृशुश्रूषणपरित्यागे स्त्रीणां दोषः? तत्राह—भर्तुः शुश्रूषणं इति । अमायया यो भर्ता तस्यैव शुश्रूषणं परो धर्मः । तथा तद्बन्धूनां च । युष्माकं तु अनुपभुक्तात्वेन लक्ष्यमाणानां दाम्पत्यव्यवहाराभावात् केनापि माययैव तत् कल्पितम् इति लक्ष्यते । ततो न दोष इति भावः । अङ्गीकृत्यापि पतित्वं प्रकारान्तरेण तत्सेवां स्मृतिवाक्यद्वारापि परिहरति—दुःशीलः इति । अपातक्य् एव न हातव्यः । ते तु पातकिन एवेति सासूयो भावः । अपातकित्वाङ्गीकारम् आशङ्क्य छलेन स्मृतिवाक्यान्तरम् अन्यार्थतया व्यञ्जयन्न् अपि तत्सेवां प्रत्याचष्टे—अस्वर्ग्यम् इति । उप समीपे पतिर् यस्याः, सा उपपतिः, तस्या भाव औपपत्यं पतिसामीप्यम् इत्य् अर्थः । तत् खल्व् अस्वर्ग्याद् इति ।
ukti-pratyuktimad-vākyaṁ saṁlāpa iti kīrtyate | sa yathā—svāgataṁ vo mahābhāgāḥ ity-ādikaṁ | vyaktaṁ bhavān vraja-bhayārti-haro'bhijātaḥ ity-ādy-antam | atra śrī-kṛṣṇa-vākyeṣu prathamo'rthas tāsu veṇv-ādi-mohitāsv api vāmyam ācarantīṣu saṅga-prārthanā-rūpaḥ | dvitīyas tu parihāsāya tad-bhāva-parīkṣaṇāya ca tad-āgamana-kāraṇa-sva-saṅga-pratyākhyāna-rūpaḥ | tathaiva tāsāṁ vākyeṣv api tat-prārthanā-pratyākhyāna-rūpaḥ prathamaḥ | dvitīyas tu utkaṇṭhā-svabhāva-vyañjitas tat-prārthanā-rūpaḥ | ata eva pārasparika-samāna-vaidagdhī-mayatvād atitarāṁ rasaḥ puṣyate | svāgataṁ iti ubhayatra samānam eva | rajany eṣā | yadi kathañcid āgatā eva tadādhunā tu rajanyā ghora-rūpāditvāt vrajaṁ prati na yāta, yātuṁ nārhatha, kintu strībhir yuṣmābhir iha mama vīrasya sannidhāv eva stheyaṁ sthātuṁ yogyam iti | sumadhyamā iti punar gamane khedam api darśitavān | na ca mat-sannidhāv avasthāne bandhubhyo bhetavyam ity āha—mātaraḥ iti | bandhubhyaḥ sādhvasaṁ mā kṛḍhvaṁ yatas te mātrādayo bandhavo rātrāv asmin apaśyanta eva vicinvanti | tato nāsti teṣām atrāgamana-sambhāvaneti bhāvaḥ | putrā devaraṁ-manyādi-putrāḥ sapatny-ādi-putrā vā | nijārāma-darśanayā tāsāṁ bhāvam uddīpayati—dṛṣṭaṁ vanaṁ iti | nigamayati—tad yāta iti | yasmād rajany eṣā ghora-rūpā ity-ādiko hetuḥ, tat tasmāc cira-kālaṁ vyāpya ghoṣaṁ mā yāta | aciram adhunaiva mā yāteti vā | tatas tatra gatvā patīn yuṣmat-patitvena kḷptān tān api mā śuśrūṣadhvam | he satīḥ! satyaḥ! paramottamāḥ! ye ca vatsādayas te ca mā krandanti, tatas tān mā pāyayata, tad-arthaṁ mā duhyata ceti || yadi svayam eva bhavatyo mad-anurāgeṇaivāgatā na tatra mat-prārthanāpekṣāpi, tadā tad atīva yuktam ācaritam ity āha—athavā iti | mama mayi | yadi jantu-mātrāṇy eva mayi prīyante tadā bhavatīnāṁ kāminīnāṁ kānta-bhāvātmaka eva sa sneho bhaved iti bhāvaḥ | nanu bhartṛ-śuśrūṣaṇa-parityāge strīṇāṁ doṣaḥ? tatrāha—bhartuḥ śuśrūṣaṇaṁ iti | amāyayā yo bhartā tasyaiva śuśrūṣaṇaṁ paro dharmaḥ | tathā tad-bandhūnāṁ ca | yuṣmākaṁ tu anupabhuktātvena lakṣyamāṇānāṁ dāmpatya-vyavahārābhāvāt kenāpi māyayaiva tat kalpitam iti lakṣyate | tato na doṣa iti bhāvaḥ | aṅgīkṛtyāpi patitvaṁ prakārāntareṇa tat-sevāṁ smṛti-vākya-dvārāpi pariharati—duḥśīlaḥ iti | apātaky eva na hātavyaḥ | te tu pātakina eveti sāsūyo bhāvaḥ | apātakitvāṅgīkāram āśaṅkya chalena smṛti-vākyāntaram anyārthatayā vyañjayann api tat-sevāṁ pratyācaṣṭe—asvargyam iti | upa samīpe patir yasyāḥ, sā upapatiḥ, tasyā bhāva aupapatyaṁ pati-sāmīpyam ity arthaḥ | tat khalv asvargyād iti |
«Речение, имеющее речь и ответ, именуется самлапою». Она — как «Добро пожаловать вам, многосчастливые» и далее, вплоть до «Явно, ты родился уносителем страха и беды Враджа» и далее.\n\nЗдесь в речениях шри Кришны первый смысл — испрашивание соединения у них, которые, хоть и обольщены флейтою и прочим, являют строптивость. Второй же — ради шутки и ради испытания их чувства — отвержение причины их прихода и соединения с ним. Так же и в их речениях первый смысл — отвержение его просьбы, а второй, выраженный самою природою тоски, — испрашивание его. Оттого раса, полная взаимной и равной тонкости, питается крайне.\n\n«Добро пожаловать» — одинаково в обоих смыслах. «Эта ночь»: если вы как-нибудь и пришли, то ныне, при страшном облике ночи и прочем, во Врадж не идите, идти не должны; вам, жёнам, подобает быть здесь, вблизи меня, витязя. Словом «тонкостанные» он показал и огорчение от их ухода.\n\n«И, пока вы вблизи меня, родичей бояться не надо» — говорит он словом «матери»: не бойтесь родичей, ибо матери и прочие родичи ваши в эту ночь ищут вас, не видя; значит, прийти сюда им невозможно. «Сыновья» — сыновья тех, кто мнит себя деверем, и прочих, или сыновья соперниц. Показом своей рощи он возжигает их чувство: «лес увиден». Заключает: «так идите». Ибо причина — «эта ночь страшного облика» и далее: потому не идите в селение надолго; или: не идите сейчас же. А придя туда, не ублажайте и мужей, устроенных вашим мужеством. О верные, истинные, высшие! А телята и прочие не ревут, — значит, не поите их и не доите ради них.\n\nА если вы пришли сами, по привязанности ко мне, и просьбы моей тут не нужно, — тогда поступлено крайне уместно: «или же». «Мама» — во мне. Если меня любят даже простые существа, то у вас, влюблённых, та приязнь и была бы по самой природе чувством возлюбленной.\n\nНо разве не изъян жёнам оставить ублажение мужа? На это он говорит: «ублажение мужа». Высший долг — ублажение того, кто муж не по обману, и его родичей; у вас же, поскольку вас усматривают нетронутыми и супружеского обихода нет, усматривается, что это устроено кем-то обманом, — значит, изъяна нет. А приняв даже их мужество, он иным способом отводит служение им через речение смрити: «дурного нрава». Не оставим лишь того, кто не грешник; они же грешники, — такова мысль с укором. Предположив же, что их признают не грешниками, он уловкою, выражая иное речение смрити в ином смысле, всё равно отвергает служение им: «не ведущее на небо». «Упа» — та, у кого муж вблизи, зовётся «упапати»; её состояние — «аупапатья», то есть близость мужа; оно-то и не ведёт на небо.
d22ef968b087 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Разговор идёт в два смысла сразу, и оба названы: вслух он их гонит домой, а по существу просит остаться; вслух они отказывают, а по существу просят о том же. Тонкость здесь равная с обеих сторон.\n\nИ доводы берутся из того же свода правил, на который сослался бы любой: раз супружества не было, нет и долга. Спор ведётся по букве.