अथ भक्ताभिमानविशेषहेतवो गुणास् तत्कृताः प्रीतेर् भक्तानां च भेदास् तारतम्यं च यथा—सैव खलु प्रीतिर् भगवत्स्वभावविशेषाविर्भावयोगम् उपलभ्य कञ्चिद् अनुग्राह्यत्वेनाभिमानयति, कञ्चिद् अनुकम्पित्वेन, कञ्चिन् मित्रत्वेन, कञ्चित् प्रियात्वेन च । भगवत्स्वभावविशेषाविर्भावहेतुश् च यस्य भगवत्प्रियविशेषस्य सङ्गादिना लब्धा प्रीतिः, तस्य प्रीतेर् एव गुणविशेषो बोद्धव्यः । नित्यपरिकराणां नित्यम् एव तद् द्वयम् । तत्रानुग्राह्यताभिमानमयी प्रीतिर् भक्तिशब्देन प्रसिद्धा । आराध्यत्वेन ज्ञानं भक्तिर् इति हि तदनुगतम् । यथैवोक्तं मायावैभवे— स्नेहानुबन्धो यस् तस्मिन् बहुमानपुरःसरः । भक्तिर् इत्य् उच्यते सैव कारणं परमेशितुः ॥ इति । स्नेहोऽत्र प्रीतिमात्रम् । एवं पाद्मे—महित्वबुद्धिर् भक्तिस् तु स्नेहपूर्वाभिधीयते इति । तथापि भक्तेर् भगवति प्रीतिसामान्यपर्यायता मुनिभिर् भक्त्या प्रयुज्यत इति पूर्वम् उक्तम् । क्वचिद् विशेषवाचका अपि सामान्ये प्रयुज्यन्ते । जीवसामान्ये नृप्रभृतिशब्दवत् । क्वचिद् भक्त्यतिशयलक्षणप्रेमण्य् अपि भक्तिशब्दप्रयोगो ब्राह्मणगोष्ठीषु ब्राह्मण्यातिशयवति अयं ब्राह्मण इतिवत् । यथोक्तं पाञ्चरात्रे— माहात्म्यज्ञानपूर्वस् तु सुदृढः सर्वतोऽधिकः । स्नेहो भक्तिर् इति प्रोक्तस् तया सार्ष्ट्यादि नान्यथा ॥ इति । मनोगतिममतादीनां तु तत्सम्बन्धेनैव क्वचिद् भक्तिशब्दवाच्यतोक्ता । तदनुग्राह्यताभिमानमयी प्रीतिर् एव भक्तिशब्दस्य मुख्योऽर्थः । ते चानुग्राह्याभिमानिनो द्विविधाः । पोषणम् अनुकम्पा चेत्य् अनुग्रहस्य द्वैविध्यात् । पोषणम् अत्र भगवता स्वरूपद्वारा स्वगुणद्वारा चानन्दनम् । अनुकम्पा च पूर्णेऽपि स्वस्मिन् निजसेवाद्यभिलाषं सम्पाद्य सेवकादिषु सेवादिसौभाग्यसम्पादिका भगवतश् चित्तार्द्रतामयी तदुपकारेच्छा । तेषु द्विविधेषु केषुचिद् भगवति निर्ममाः केषुचित् सममाश् च । तत्र भगवति परमात्मपरब्रह्मभावेनानन्दनीयाभिमानिनो निर्ममा ज्ञानिभक्ताः श्रीसनकादयः । तेषां तदभिमानित्वेऽपि तत्र निर्ममत्वम्— सत्य् अपि भेदापगमे नाथ तवाहं न मामकीनस् त्वम् । सामुद्रो हि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः ॥ इतिवत् । तत्र चन्द्रदर्शनवन् ममतां विनापि तेषां भगवद्दर्शनं प्रीतिदं स्यात् । आनुकूल्यं चात्र तत्प्रवणत्वतत्स्तुत्यादिना ज्ञेयम् । एषां प्रीतिश् च ज्ञानभक्त्याख्या । ज्ञानत्वं ब्रह्मघनत्वेनैवानुभवात् । एषैव शान्त्याख्ययोच्यते, शमप्रधानत्वात् । शमो मन्निष्ठता बुद्धेः इति भगवद्वाक्यम् । अथानुकम्प्याः सममा भक्ताः । एषां हि अस्माकं प्रभुर् अयम् इति भावेन ममतोद्भूता । एतद् अभिप्रेत्यैवानन्यममतेत्य् आदिवक्तृत्वं केवलभक्तानां श्रीभीष्मोद्धवप्रह्लादनारदादीनाम् एवोक्तं न तु सनकादीनाम् अपि । अतो ममतोद्भवाद् एवानुकम्प्यास् तदभिमानिनश् च ते ।
atha bhaktābhimāna-viśeṣa-hetavo guṇās tat-kṛtāḥ prīter bhaktānāṁ ca bhedās tāratamyaṁ ca yathā—saiva khalu prītir bhagavat-svabhāva-viśeṣāvirbhāva-yogam upalabhya kañcid anugrāhyatvenābhimānayati, kañcid anukampitvena, kañcin mitratvena, kañcit priyātvena ca | bhagavat-svabhāva-viśeṣāvirbhāva-hetuś ca yasya bhagavat-priya-viśeṣasya saṅgādinā labdhā prītiḥ, tasya prīter eva guṇa-viśeṣo boddhavyaḥ | nitya-parikarāṇāṁ nityam eva tad dvayam | tatrānugrāhyatābhimāna-mayī prītir bhakti-śabdena prasiddhā | ārādhyatvena jñānaṁ bhaktir iti hi tad-anugatam | yathaivoktaṁ māyā-vaibhave— snehānubandho yas tasmin bahu-māna-puraḥ-saraḥ | bhaktir ity ucyate saiva kāraṇaṁ parameśituḥ || iti | sneho'tra prīti-mātram | evaṁ pādme—mahitva-buddhir bhaktis tu sneha-pūrvābhidhīyate iti | tathāpi bhakter bhagavati prīti-sāmānya-paryāyatā munibhir bhaktyā prayujyata iti pūrvam uktam | kvacid viśeṣa-vācakā api sāmānye prayujyante | jīva-sāmānye nṛ-prabhṛti-śabdavat | kvacid bhakty-atiśaya-lakṣaṇa-premaṇy api bhakti-śabda-prayogo brāhmaṇa-goṣṭhīṣu brāhmaṇyātiśayavati ayaṁ brāhmaṇa itivat | yathoktaṁ pāñcarātre— māhātmya-jñāna-pūrvas tu sudṛḍhaḥ sarvato'dhikaḥ | sneho bhaktir iti proktas tayā sārṣṭy-ādi nānyathā || iti | mano-gati-mamatādīnāṁ tu tat-sambandhenaiva kvacid bhakti-śabda-vācyatoktā | tad-anugrāhyatābhimāna-mayī prītir eva bhakti-śabdasya mukhyo'rthaḥ | te cānugrāhyābhimānino dvividhāḥ | poṣaṇam anukampā cety anugrahasya dvaividhyāt | poṣaṇam atra bhagavatā svarūpa-dvārā sva-guṇa-dvārā cānandanam | anukampā ca pūrṇe'pi svasmin nija-sevādy-abhilāṣaṁ sampādya sevakādiṣu sevādi-saubhāgya-sampādikā bhagavataś cittārdratāmayī tad-upakārecchā | teṣu dvividheṣu keṣucid bhagavati nirmamāḥ keṣucit samamāś ca | tatra bhagavati paramātma-para-brahma-bhāvenānandanīyābhimānino nirmamā jñāni-bhaktāḥ śrī-sanakādayaḥ | teṣāṁ tad-abhimānitve'pi tatra nirmamatvam— saty api bhedāpagame nātha tavāhaṁ na māmakīnas tvam | sāmudro hi taraṅgaḥ kvacana samudro na tāraṅgaḥ || itivat | tatra candra-darśanavan mamatāṁ vināpi teṣāṁ bhagavad-darśanaṁ prītidaṁ syāt | ānukūlyaṁ cātra tat-pravaṇatva-tat-stuty-ādinā jñeyam | eṣāṁ prītiś ca jñāna-bhakty-ākhyā | jñānatvaṁ brahma-ghanatvenaivānubhavāt | eṣaiva śānty-ākhyayocyate, śama-pradhānatvāt | śamo man-niṣṭhatā buddheḥ iti bhagavad-vākyam | athānukampyāḥ sa-mamā bhaktāḥ | eṣāṁ hi asmākaṁ prabhur ayam iti bhāvena mamatodbhūtā | etad abhipretyaivānanya-mamatety ādi-vaktṛtvaṁ kevala-bhaktānāṁ śrī-bhīṣmoddhava-prahlāda-nāradādīnām evoktaṁ na tu sanakādīnām api | ato mamatodbhavād evānukampyās tad-abhimāninaś ca te |
Теперь — качества, что суть причины особого самосознания преданного, и сотворённые ими различия и степени любви и преданных. Та же любовь, обретя сопряжение с особым проявлением природы Бхагавана, одного заставляет сознавать себя милуемым, другого — жалеемым, третьего — другом, четвёртого — возлюбленным. А причина особого проявления природы Бхагавана такова: надо разуметь, что особое качество любви будет то самое, какого дорогого Бхагавану человека общением и прочим эта любовь обретена. У вечных спутников та двоица вечна.\n\nЛюбовь, полная самосознания милуемого, известна под словом «преданность»: ведь ей сопутствует знание его как почитаемого. Как сказано в Майя-вайбхаве: «Связь нежности к нему, впереди которой идёт великое почитание, зовётся преданностью; она же и причина высшего Владыки». «Нежность» здесь — просто любовь. Так и в Падме: «А преданность именуется мыслью о величии, предваряемою нежностью». И всё же прежде сказано, что преданность синонимична и общей любви к Бхагавану, — «молчальниками применяется преданность». Где-то обозначающие особое применяются и в общем смысле, как слова «человек» и прочие для джив вообще. А где-то слово «преданность» применяется и к преме, имеющей признаком превосходство преданности, — как в собраниях брахманов о том, у кого превосходство брахманства, говорят: «вот брахман». Как сказано в Панчаратре: «Нежность, предваряемая знанием величия, весьма твёрдая, выше всего, названа преданностью; ею — саршти и прочее, и не иначе». А о движении ума, чувстве «моё» и прочем где-то сказано, что они зовутся преданностью лишь по связи с нею. Итак, главный смысл слова «преданность» — именно любовь, полная самосознания милуемого.\n\nИ те, кто мнит себя милуемым, двояки — оттого что милость двояка: питание и жалость. «Питание» здесь — обрадование Бхагаваном через собственный облик и через свои качества. «Жалость» — то полное мягкости сердца Бхагавана желание помочь, которое, породив в нём, при всей его полноте, жажду собственного служения и прочего, доставляет слугам и прочим счастье служения и прочего. Среди этих двояких одни в отношении Бхагавана без чувства «моё», другие с ним. Те, кто мнит себя обрадовываемым Бхагаваном в чувстве Параматмы и высшего Брахмана, — без «моё»: это знающие преданные, шри Санака и прочие. И хотя у них есть это самомнение, «моё» у них нет, как в «Хотя различие ушло, о Владыка, я твой, а ты не мой: волна морская, а море никогда не волновое». У них видение Бхагавана даёт любовь и без чувства «моё» — как видение луны. А благосклонность здесь надо разуметь по склонённости к нему, восхвалению его и прочему. И любовь их зовётся знающей преданностью: знанием — оттого что переживают его именно как сгущённый Брахман. Она же зовётся и шанти, по главенству покоя: «покой — приверженность разума мне», — речение Бхагавана.\n\nДалее жалеемые — преданные с чувством «моё». У них оно возникло из чувства «это наш владыка». Именно это имея в виду, изречение «чувство «моё», не обращённое к иному» и прочее приписано одним лишь чистым преданным — шри Бхишме, Уддхаве, Прахладе, Нараде и прочим, а не Санаке и прочим. Оттого они, именно по возникновению чувства «моё», и жалеемые, и мнят себя такими.
642bb33c05e2 · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Разделение проведено по одному слову: есть ли у человека право сказать «мой». У Санаки его нет — и это не изъян: волна морская, но море не волновое.\n\nИ «жалость» здесь определена неожиданно: это не снисхождение, а желание помочь, из-за которого Он сам начинает нуждаться в служении, чтобы было чем одарить слугу.