तत्र श्रीविग्रहचेष्टा द्विविधाः । ऐश्वर्यमय्यो माधुर्यमय्यश् चेति । तत्र निजजनप्रेममयत्वान् माधुर्यमय्य एव रमणाधिक्ये हेतवः । यथैव परमविस्मयहर्षाभ्याम् आह— एवं निगूढात्मगतिः स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर् विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्यवद् ईशचेष्टितः ॥ श्रीनारायणादिरूपेषु स्वाविर्भावेषु रमालालितपादपल्लवोऽपि स्वेषु अलौकिकेष्व् अपि व्रजवासिषु निरीक्ष्य तद्वपुर् अलम् अम्बरे चरत् इत्यादौ हलधर ईषद् अत्र सत् इति न्यायलब्धेन तल्लीलामाधुर्यविशेषावेशेन लौकिकवद् व्यवहरत्सु या माया कृपा, साधवो हृदयं मह्यं इत्यादिन्यायेन तत्कृतैक्यव्यवहारः, तया निगूढात्मगतिस् तिरोहितपारमैश्वर्यस्थितिः सन् लौकिकं यद् गोपात्मजत्वं, तद् एव अलौकिकगोपात्मजमयैश् चरितैर् विडम्बयन् अनुकुर्वन् रेमे स्वयम् अपि रतिम् उवाह । अतस् तादृशरमणेषु यथा तदिच्छा, न तथा रमालालितपादपल्लवत्वेऽपीति दर्शितम् । रमणम् एव दर्शयति । यथाधुनापि ग्राम्यैर् बालकैः समं कश्चिद् ग्रामाधिपबालको रमते, तद्वत् । तत्तल्लीलाप्रधान एव रमते, न त्व् ऐश्वर्यप्रधान इत्य् अर्थः । दृश्यते च तत्तल्लीलावेशः, स जातकोपस्फुरितारुणाधरः इत्यादौ, रहोऽपि जाततादृशभावात्, तान् वीक्ष्य कृष्णः इत्यादौ बालानां स्वकरापच्युतता जातानुतापाद् दिष्टकृतत्वमननाच् च । अत एव तस्य तत्तल्लीलासु लोकानुसारि यद् यद् बुद्धिकर्मसौष्ठवं, तत् तत् सुष्ठु मुनिभिर् अपि सचमत्कारं वर्ण्यते । यथोक्तं श्रीशुकेन जरासन्धयुद्धान्ते— स्थित्युद्भवान्तं भुवनत्रयस्य यः समीहितेऽनन्तगुणः स्वलीलया । न तस्य चित्रं परपक्षनिग्रहस् तथापि मर्त्यानुविधस्य वर्ण्यते ॥ इति । तेषु चरितेषु यद् अलौकिकम् आसीत्, तद् अपि तत्तल्लीलारसमात्रासक्तस्य तस्य स्वभावसिद्धैश्वर्यत्वेन लीलाख्या शक्तिर् एव स्वयं सम्पादितवतीत्य् आह—ईशं तत्तल्लीलोचितसुघटदुर्घटसर्वार्थसाधकं चेष्टितं लीलैव यस्य स इति । यथोक्तम्— अथोवाच हृषीकेशं नारदः प्रहसन्न् इव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीम् ईयुषो गतिम् ॥ यथा च— यद्य् एवं तर्हि व्यादेहीत्य् उक्तः स भगवान् हरिः । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्यः क्रीडामनुजबालकः ॥ सा तत्र ददृशे विश्वम् इति । अत्र यदि सत्यगिरस् तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् इत्यन्ता तदीयसरसकृतैव लीला पूर्वम् उक्ता । अव्याहतैश्वर्य इत्यादिका तु तत्तल्लीलाशक्तिकृतैव । सा च श्रीव्रजेश्वर्या वात्सल्यपोषिके विस्मयशङ्के पुष्णाति । नाहं भक्षितवान् अम्ब इति सम्भ्रमेण मिथ्यैव कृष्णवाक्यं च सत्यापयति । एवं श्रीदामोदरलीलायां यावत् तस्य बन्धनेच्छा न जातासीत्, तावद् रज्जुपरम्पराभ्यस् तस्मिन् द्व्यङ्गुलाधिकत्वप्रकाशः । तद् उक्तं तद्दामा इत्यादिना । यदा तु मातृश्रमेण तदिच्छा जाता तदा न तत्प्रकाशः । तद् उक्तं—स्वमातुः स्विन्नगात्रायाः इत्यादिना । एवं श्रीकृष्णकृपादृष्टिप्रभावेणैव विषमयमोहात् सखीनां समुद्धरणं तदावेशेनैव दावाग्निपाने चिकीर्षितमात्रे स्वयं तन्नाश इत्यादिकं ज्ञेयम् । क्रीडामनुजबालक इति क्रीडया लीलया मनुजबालकस्थितिं प्राप्तोऽपीत्य् अर्थः । अन्यत्र च क्रीडामानुषरूपिणः इति । एवं कार्यमानुषः इत्य् अत्रापि कार्यं क्रीडैव । तस्मात् साधु व्याख्यातम् एवं निगूढात्मगतिः इत्यादि ।
tatra śrī-vigraha-ceṣṭā dvividhāḥ | aiśvaryamayyo mādhurya-mayyaś ceti | tatra nija-jana-premamayatvān mādhurya-mayya eva ramaṇādhikye hetavaḥ | yathaiva parama-vismaya-harṣābhyām āha— evaṁ nigūḍhātma-gatiḥ sva-māyayā gopātmajatvaṁ caritair viḍambayan | reme ramā-lālita-pāda-pallavo grāmyaiḥ samaṁ grāmyavad īśa-ceṣṭitaḥ || śrī-nārāyaṇādi-rūpeṣu svāvirbhāveṣu ramā-lālita-pāda-pallavo'pi sveṣu alaukikeṣv api vraja-vāsiṣu nirīkṣya tad-vapur alam ambare carat ity-ādau haladhara īṣad atra sat iti nyāya-labdhena tal-līlā-mādhurya-viśeṣāveśena laukikavad vyavaharatsu yā māyā kṛpā, sādhavo hṛdayaṁ mahyaṁ ity-ādi-nyāyena tat-kṛtaikya-vyavahāraḥ, tayā nigūḍhātma-gatis tirohita-pāramaiśvarya-sthitiḥ san laukikaṁ yad gopātmajatvaṁ, tad eva alaukika-gopātmajamayaiś caritair viḍambayan anukurvan reme svayam api ratim uvāha | atas tādṛśa-ramaṇeṣu yathā tad-icchā, na tathā ramā-lālita-pāda-pallavatve'pīti darśitam | ramaṇam eva darśayati | yathādhunāpi grāmyair bālakaiḥ samaṁ kaścid grāmādhipa-bālako ramate, tadvat | tat-tal-līlā-pradhāna eva ramate, na tv aiśvarya-pradhāna ity arthaḥ | dṛśyate ca tat-tal-līlāveśaḥ, sa jāta-kopa-sphuritāruṇādharaḥ ity-ādau, raho'pi jāta-tādṛśa-bhāvāt, tān vīkṣya kṛṣṇaḥ ity-ādau bālānāṁ sva-karāpacyutatā jātānutāpād diṣṭa-kṛtatva-mananāc ca | ata eva tasya tat-tal-līlāsu lokānusāri yad yad buddhi-karma-sauṣṭhavaṁ, tat tat suṣṭhu munibhir api sa-camatkāraṁ varṇyate | yathoktaṁ śrī-śukena jarāsandha-yuddhānte— sthity-udbhavāntaṁ bhuvana-trayasya yaḥ samīhite'nanta-guṇaḥ sva-līlayā | na tasya citraṁ para-pakṣa-nigrahas tathāpi martyānuvidhasya varṇyate || iti | teṣu cariteṣu yad alaukikam āsīt, tad api tat-tal-līlā-rasa-mātrāsaktasya tasya svabhāva-siddhaiśvaryatvena līlākhyā śaktir eva svayaṁ sampāditavatīty āha—īśaṁ tat-tal-līlocita-sughaṭa-durghaṭa-sarvārtha-sādhakaṁ ceṣṭitaṁ līlaiva yasya sa iti | yathoktam— athovāca hṛṣīkeśaṁ nāradaḥ prahasann iva | yoga-māyodayaṁ vīkṣya mānuṣīm īyuṣo gatim || yathā ca— yady evaṁ tarhi vyādehīty uktaḥ sa bhagavān hariḥ | vyādattāvyāhataiśvaryaḥ krīḍā-manuja-bālakaḥ || sā tatra dadṛśe viśvam iti | atra yadi satya-giras tarhi samakṣaṁ paśya me mukham ity-antā tadīya-sarasa-kṛtaiva līlā pūrvam uktā | avyāhataiśvarya ity-ādikā tu tat-tal-līlā-śakti-kṛtaiva | sā ca śrī-vrajeśvaryā vātsalya-poṣike vismaya-śaṅke puṣṇāti | nāhaṁ bhakṣitavān amba iti sambhrameṇa mithyaiva kṛṣṇa-vākyaṁ ca satyāpayati | evaṁ śrī-dāmodara-līlāyāṁ yāvat tasya bandhanecchā na jātāsīt, tāvad rajju-paramparābhyas tasmin dvy-aṅgulādhikatva-prakāśaḥ | tad uktaṁ tad-dāmā ity-ādinā | yadā tu mātṛ-śrameṇa tad-icchā jātā tadā na tat-prakāśaḥ | tad uktaṁ—sva-mātuḥ svinna-gātrāyāḥ ity-ādinā | evaṁ śrī-kṛṣṇa-kṛpā-dṛṣṭi-prabhāveṇaiva viṣamaya-mohāt sakhīnāṁ samuddharaṇaṁ tad-āveśenaiva dāvāgni-pāne cikīrṣita-mātre svayaṁ tan-nāśa ity-ādikaṁ jñeyam | krīḍā-manuja-bālaka iti krīḍayā līlayā manuja-bālaka-sthitiṁ prāpto'pīty arthaḥ | anyatra ca krīḍā-mānuṣa-rūpiṇaḥ iti | evaṁ kārya-mānuṣaḥ ity atrāpi kāryaṁ krīḍaiva | tasmāt sādhu vyākhyātam evaṁ nigūḍhātma-gatiḥ ity-ādi |
Действия его шри образа двояки: полные величия и полные сладости. И именно полные сладости — причина преизбытка наслаждения, ибо они полны премы собственных его людей. Как он говорит с высшим изумлением и радостью: «Так, сокрывши своею майей собственное положение, передразнивая деяниями сыновство пастуха, наслаждался он — тот, чьи лотосные стопы лелеет Рама, — вместе с деревенскими, по-деревенски, хотя действия его — действия владыки».\n\nВ обликах шри Нараяны и прочих, в своих явлениях, стопы его лелеет Рама; и всё же, видя своих жителей Враджа — немирских, но по правилу, полученному из «увидев то тело, идущее в небе» и далее и из «Плугоносец немного здесь», от особого погружения в сладость его игр поступающих по-мирски, — та майя, то есть милость: по правилу «святые — моё сердце» и далее, обыкновение единства, ими творимое. Ею он, сокрывши своё положение, то есть спрятав стояние высшего владычества, передразнивал, подражал мирскому сыновству пастуха деяниями, полными немирского пастушьего сына, — наслаждался и сам нёс влечение.\n\nТем показано: какова его воля в таких наслаждениях, такова она не в том, что стопы его лелеет Рама. Само наслаждение он показывает так: как и ныне мальчик деревенского владыки играет вместе с деревенскими мальчиками, — так и он. То есть наслаждается главенством тех или иных игр, а не главенством величия. И видно его погружение в те игры: «он, с алою губою, дрогнувшей от родившегося гнева» и далее — ведь такое чувство родилось даже втайне; «увидев их, Кришна» и далее — по родившемуся раскаянию, что дети упущены его собственной рукой, и по помышлению, что это сделала судьба. Оттого-то всё, что в тех играх есть совершенного в разуме и в деле и следует обычаю мира, вполне и с изумлением описуется даже мудрецами. Как сказано шри Шукою в конце битвы с Джарасандхой: «Тому, кто своею игрою совершает пребывание, возникновение и конец трёх миров, обладателю бесконечных качеств, обуздание вражеской стороны — не диво; и всё же оно описуется, ибо он следует смертному».\n\nА что было в тех деяниях немирского, то совершила сама сила, зовомая «игрою», — ибо величие установлено самой его природою, тогда как сам он захвачен одною лишь расою тех игр. Потому и сказано: «иша» — тот, чьё действие есть сама игра, подобающая тем играм и достигающая всякой цели, и лёгкой, и несбыточной. Как сказано: «Тогда Нарада, как бы усмехаясь, сказал Хришикеше, увидев восход йога-майи у принявшего человеческий образ». И как: «„Если так, тогда открой рот“ — и тот Бхагаван Хари, неодолимого величия, забавы ради ставший человечьим мальчиком, открыл. И она увидела там вселенную».\n\nЗдесь всё до «если ты правдив, взгляни воочию в мой рот» — живая игра, сделанная им самим, о чём сказано прежде; а «неодолимого величия» и далее — сделанное силою тех игр. И она питает изумление и сомнение, питающие ватсалью шри владычицы Враджа, а смятением делает истинным и ложное слово Кришны: «Не я съел, матушка». Так и в игре шри Дамодары: пока не родилась его воля быть связанным, верёвка за верёвкою оказывалась короче на два пальца, о чём сказано в «та верёвка» и далее; а когда от усталости матери эта воля родилась, того уже не было, о чём сказано в «своей матери, у которой тело покрылось потом» и далее. Так же да будет знаемо: мощью одного лишь милостивого взгляда шри Кришны друзья вызволены из отравленного обморока; при питии лесного пожара, от одного лишь его погружения и замысла, огонь исчез сам, — и прочее подобное. «Забавы ради человечий мальчик» — то есть забавою, игрою достигший положения человечьего мальчика. И в другом месте: «забавою имеющего облик человека». Так и в «по делу человек» дело есть та же забава. Потому хорошо истолковано «так, сокрывши своё положение» и далее.
40eafefc52ff · опубликовано 21 сент. 2026 г., 16:24:47 UTC
Доступно наRUЛистайте стихи клавишами
Ключевое разделение проведено здесь между тем, что делает он сам, и тем, что делает за него сила игры. Он ведёт разговор с матерью — вселенная во рту показывается помимо него.\n\nОттого и верёвка коротка ровно до той минуты, пока он не захотел быть связанным. Мера кончается не там, где иссякла верёвка, а там, где устала мать.